Skip to main content

Full text of "The Greek grammar of Roger Bacon and a fragment of his Hebrew grammar;"

See other formats

(StnwAl Hmwmtg pikmg 




3Hcnrg W. Sage 

hjb/S9c ;. jc/lij/?^ 

PA 257.B C lTl902 VerS,,y "*** 

The Greek grammar of Roger Bacon and a I 

3 1924 021 600 790 

B Cornell University 
9 Library 

The original of this book is in 
the Cornell University Library. 

There are no known copyright restrictions in 
the United States on the use of the text. 




HonDcm: C. J. CLAY and SONS, 



ffilaagoto: 50, WELLINGTON STREET. 

Heipjiss: F. A. BROCKHAUS. 


Bombap an!) Calcutta: MACMILLAN AND CO., Ltd. 

[All Rights reserved] 










S. A. HIRSCH, Ph.D. 





©amftrfoge : 







Preface ix 

Errata xii 

Introduction xiii 

I. Authorship of the Oxford Grammar .... xiii 

External evidence xiii 

a. Tradition xiii 

b. Bacon's expressed intention of writing a Greek 

grammar xiii 

Internal evidence. Parallel passages xiv 

a. Large passages xiv 

b. Illustrative examples xv 

References to Hebrew xvi 

Inferiority of Latins xvii 

Bishops ignorant of Greek xviii 

References to French ...... xviii 

Greek teachers. Itacism xix 

Boethius, Bede, Grosseteste xxi 

Hugutio, Papias, Brito, Neckham . . . xxii 

Independence of judgment. Priscian . . . xxiii 

Philology. Language and Idiom .... xxv 
Grammar in its relation to Physical Science and 

Astrology xxviii 

Difference in tone. Boasting .... xxix 

II. Authorship of the Cambridge Fragment . . xxxi 

III. Relations of the Cambridge Fragment to the 

Oxford Grammar xxxiv 

IV. Greek Scholarship in England at the time of 

Roger Bacon xxxviii 

The early Middle Ages xxxix 

Subsequent centuries. Causes of neglect .... xl 

First attempts in the Twelfth Century .... xiii 



The Thirteenth Century xliii' 

Insufficiency of Teachers. Want of Books . . . xliii 
Bacon's estimate of amount of linguistic knowledge attain- 
able xlv 

Daniel de Morlai xlvii 

John de Basingstoke xlvii 

Adam Marsh. Thomas Wallensis xlviii 

Michael Scot xlix 

Robert Grosseteste liii 

Homo Sapientissimus ; William de Mara .... lviii 

Roger Bacon's Greek grammar lix 

V. Hebrew in England at the time of Roger Bacon Ixiii 

VI. Description of the Manuscripts .... lxv 

The Oxford MS. (A) lxv 

Contents of the MS lxvi 

University College and Douai MSS lxx 

The Cambridge MS. (B and C) lxxi 

Latinity, spelling, style lxxi 

Letters, numerals lxxii 

Consecration of Churches lxxii 

The proper name Omnes lxxiv 

The Canons of Theodosius lxxiv 

Sicilian origin of Greek MSS lxxv 

An inexplicable passage lxxv 

(A.) Oxford Greek Grammar i 

(B.) Cambridge Greek Grammar. . [83 

(C.) Cambridge Hebrew Grammar 197 


T N his article on Roger Bacon in the Dictionary of National 
-*- Biography, Professor Adamson says "It is much to be 
desired that a more thorough and detailed study of the 
known manuscripts and a more extensive search for others 
which doubtless exist should be undertaken. Some portions 
are in a condition suitable for publication and it is well-nigh 
an obligation resting on English scholars to continue the 
good work begun by the late Professor Brewer. Bacon's 
works possess much historical value, for his vigorous thinking 
and pronounced scientific inclinations are not to be regarded 
as abnormal and isolated phenomena. He represents one 
current of thought and work in the middle ages which must 
have run strongly though obscurely, and without a thorough 
comprehension of his position our conceptions of an important 
century are incomplete and erroneous." 

But this interest in the serious work of Friar Roger Bacon 
is of comparatively modern date. His Opus Majus was not 
printed until 1733, and of the fifty works enumerated by 
Little in The Grey Friars in Oxford not more than eight 
seem to have been printed. The works of Emile Charles, 
Brewer and Bridges are all of the latter half of the nineteenth 

As is well known a certain portion of the Opus Majus, of 
the Opus Minus, of the Opus Tertium and of the Compendium 
Studii, is devoted to the subject of "Grammar" and contains 



occasional critical remarks on the Greek and Hebrew texts of 
Scripture. But heretofore none of the works which Bacon 
expressly wrote on Grammar have been printed. 

Reason is shown in the Introduction for accepting the 
statement — (by a later hand) — in the MS. Greek Grammar 
at Corpus Christi College, Oxford, that Roger Bacon was its 
author. Of this MS. only a few lines have been published by 
Brewer, Charles, and Bridges, and quite lately three or four 
pages were communicated by Heiberg in the Byzantinische 
Zeitschrift. This MS., under the title of the Oxford Greek 
Grammar (A), forms the body of the present volume. 

While working at it I was fortunate enough to light upon 
a MS. fragment of a Greek Grammar in the University 
Library at Cambridge which is here printed as the Cambridge 
Greek Grammar (B), and in the same codex a fragment of a 
Hebrew Grammar here printed as the Cambridge Hebrew 
Grammar (C). On examination I came to the conclusion 
that (B) also must be assigned to Bacon. And Dr S. A. 
Hirsch, who is a Hebraist and a far better Baconian scholar 
than I am, pronounced the Hebrew fragment to be of the 
same authorship. 

Dr Hirsch was at that very time occupied on a paper on 
" Early English Hebraists," since published in the Jewish 
Quarterly Review, October 1899, and finding this work so 
germane to that in which he was himself engaged, he 
agreed to collaborate with me. In the result, while I am 
responsible for the text and notes of the Greek Grammars 
and Section VI. of the Introduction, Dr Hirsch edited the 
Hebrew Grammar and contributed Sections I — V. of the 
Introduction, in Which sections my only share was to place at 
his disposal some notes and some knowledge of the literature 
of the subject acquired in editing the text. 


It may be worth while to draw the attention of students 
of Bacon's works to the questions raised in the Introduction 
as to whether the Toulouse MS. and the " Parcionarium '' in 
the College of Arms are also to be attributed to him. 

My thanks are due in the first place to the President and 
Fellows of Corpus Christi College, Oxford, who twice, for a 
lengthened period, lent their MS. to the Cambridge University 
Library for my use and gave me permission to print it. In 
particular I am grateful to their Librarian, the Rev. C. Plummer, 
for his personal kindness. I am especially indebted to 
Dr M. R. James for his advice throughout, and for calling my 
attention to the Arundel MS. IX. at the College of Arms ; and 
to him and to the University Librarian, Mr F."J. H. Jenkinson, 
for assistance in deciphering the MS. in many passages. 
I wish also to express my gratitude to Dr Rendel Harris 
for reading the proofs of the Introduction and for making 
many valuable suggestions. 

I acknowledge with much pleasure the help given us 
by Mr Alfred Rogers of the University Library and the 
generosity of the Syndics of the University Press in under- 
taking to publish the work. 

E. N. 

Trinity College, 
June i, 1902. 


p. 14, for stannum read scamnum, cf. p. 207 

p. 30, n. 1, for exutatur read exsiccatur 

p. 40, n. 5, for cf. p. 95 n. 3 read cf. p. 95, n. 4 

p. 71, for fucimilus read furcimilus 

p. 131, for Adeo...adiungitur read "Adeo...adiungitur' ! 



External evidence. 

(a) Tradition. 

Although the manuscript did not originally display Roger 
Bacon's name as the author of the Greek grammar, we are 
in a position to ascribe it unhesitatingly to that scholar. 
As to external evidence, it must be remembered that Bacon's 
authorship has never been doubted. A Greek grammar 
appears in all the lists of Bacon's works ; it is, therefore, clear 
that the compilers of such lists must have known it to be his, 
either traditionally, or from some other copies of the work 
which may have been extant, and which may have borne his 
name. There is a consensus of opinion on this point, which, 
although not conclusive, is yet of sufficient weight, if cor- 
roborated by internal evidence. 

(b) Bacon's expressed intention of writing a Greek gram- 


Bacon repeatedly expressed his intention of writing a 
Greek grammar. In the Opus Tertium, xx. p. 65, he declares 
himself to be able to teach languages to any willing and apt 
student, provided that he first composed some grammatical 
treatise (dummodo composuissem primo quiddam scriptum 

Missing Page 

Missing Page 


Oxford Grammar : p. 81 the names of the Beast = Compendium 

vi. p. 437. 

p. 92 Orichalcum, with the quotations 
from Horace and Virgil = Opus 
Minus p. 3 8 5 , Compendium vii. p. 45 3. 

p. 107 Conopeum, mausoleum, theloneum, 
quoting Juvenal and Lucan = Opus 
Tertium lxiii. p. 258. 

p. 131 nichil, michi = Opus Tertium lxi. 
p. 245. 

The above instances, if not exhaustive, suffice to show the 
similarity, both in method and subject-matter, subsisting 
between our grammar and corresponding passages in Bacon's 
other works. There is, in fact, hardly a passage in the 
former that has not its parallel, and frequently almost in the 
same words, in the latter. There are, however, some other 
points that arrest our attention, and tend to point to Roger 
Bacon as the author of the Oxford Grammar. 

References to Hebrew. 

We know how severe was Bacon's condemnation of the 
scholars and clergy of his time because of their ignorance of 
Greek and Hebrew. He is never tired of pointing out the 
amount of injury done to the spread of knowledge, and to the 
Church, in consequence of the utter neglect of these languages. 
He frequently reminds his readers that all science was 
originally revealed to the ancient Hebrews, from whom it 
descended to the Egyptians and the Greeks. The Latins 
had not themselves originated a single branch of learning 1 ... 
'' prima tradita (philosophia) est principaliter et complete in 
lingua Hebraea" {Opus Tertium, x. p. 32). " Et non fuit 
(philosophia) ab aliis tradita, nee unquam apud Latinos facta" 

1 Cf. S. A. Hirsch, " Early English Hebraists : Roger Bacon and his pre- 
decessors"; in the Jewish Quarterly Review, 1899, vol. xii. pp. 51 sqq. 


(iotd.viii.p. 24)..."Latini nullum textum composuerunt, scilicet, 
neque theologiae neque philosophiae...manifestum est neces- 
sarium fore Latinis, ut si volunt puro, et sano, et efficaci 
sapientiae liquore potari, quod in fonte Hebraici sermonis, et 
Graeci, et Arabici, tanquam in primitivis vasis, discant 
sapientiam exhaurire" {Compendium Studii P hilosophiae, vii. 
p. 465 sq.). He urges, therefore, the study of Hebrew and 
Greek, as being indispensable to the spread of true knowledge, 
to the preparation of accurate translations of the works of the 
ancients, to the purification of the text of the Bible, and for 
the better understanding and observance of the rites of the 
Church. He himself always combines the study of these two 
languages, and it is doubtful whether any one among his 
contemporaries had the capacity of drawing illustrations from 
both of them, in the way Bacon is in the habit of doing. 

The Oxford grammar being the fragment of a special 
treatise on the rudiments of the Greek language, there is less 
occasion for Bacon to allude to Hebrew than in his other 
works, which were composed with quite a different object. 
Nevertheless, we find here also stray allusions to Hebrew. 
Thus, on page 4, we read : " ut a in Latino, alpha in Graeco, 
aleph in Hebraeo"; on p. 91: "una glossa...non est vera, 
sicut multae aliae super bibliam, quae non sunt sanctorum, 
sed eorum qui nescierunt Graecum nee Hebraeum." 

Inferiority of Latins. 

The low esteem in which he holds Latin wisdom, as 
compared with that of the ancients, finds also occasional 
expression in these pages. Thus, in reference to the names of 
the letters of the Alphabet, he says : " Et quia Latini brevius 
dicunt, ideo melius, nee mirum si in hoc mutaverunt modum 
Graecum, quia posteriores fuerunt et potuerunt in hoc 
corrigere Graecos. Utinam correxissent quaedam alia, vel 
saltern a Graecorum sapientia non errassent " (p. 4). " Sed 
in hoc et aliis Latini, ignorantes Graecum, corrumpunt 


sonum Graecum " (p. 8). " Volo igitur potestatem Graecae 
grammaticae plenius exponere, et praecipue illud scribam, 
quo magis Latinos estimo indigere " (p. 26). " Sed Latini, 
ignorantes Graecum, scribunt ipsum (ypsilum) in Latinis..." 
(p. 60). Any one, who is even superficially acquainted with 
Bacon's views on these matters, will recognize in such expres- 
sions the true Baconian ring. 

Bishops ignorant of Greek. 

In three passages of our grammar (pp. 25, 8i, 83) a 
complaint is made in almost the same terms (" hoc non fit 
sine iniuria sacramenti," "quod fit iniuria sacramentorum 
divinorum," " et ideo istae figurae non possunt scribi in con- 
secrationibus sine iniuria sacramenti"), as to the injury 
arising from the faulty performance of a certain rite of the 
Church. The bishop, when consecrating a church, is required 
to write with his staff the Greek alphabet in sand ; but the 
bishops, not knowing Greek, mistake the signs denoting 
figures, for letters, and write these as well. The same 
mistake, and other errors of a similar nature in reference to 
sacraments and consecrations, are complained of by Bacon in 
the Opus Majus (iii. vol. 1, p. 94 Bridges), and the same ex- 
pression found in our grammar, "quod esse non potest sine 
injuria sacramenti," is used there. 

References to French. 

For the purpose of illustration Bacon refers occasionally 
to the Norman French of his time, and in his description of 
the Hebrew Alphabet he explains the shape of some letters 
by the terms uverte, dreite, close, and torte (vide infra p. 203). 
We have already noted his remark about D'Orliens, which 
occurs in our grammar and in the Compendium Stud. Phil. 
In the Opus Majus (iii. vol. 1, p. yy Bridges) we read : " Nam 
satis innotescit in Gallico. Unde cum dicitur Parisius Li reis 


vent, iste articulus li designat proprium et verum talis loci, 
quasi regis Franciae. Et non sufficeret hoc ut denotaret 
adventum regis Angliae. Nullus enim diceret de rege 
Angliae veniente Parisius Li reis vent, sed adjungeret aliud 
dicens, Li reis de Engleterre vent!' We have in our grammar 
two parallel passages ; one on p. 13: "et lingua Gallica habet 
eos ut li le la," and another on p. 157: "sicut diceretur in 
Gallico li rois in nominativo, et de li rois in genitive" 

Greek teachers. Itacism. 

It would not be surprising if the grammatical rules of the 
Greek language, as laid down in this grammar, accorded with 
those given in Bacon's other works, even if the former were 
from a different hand, for the rules of accidence, however 
differently worded and arranged, are substantially the same. 
But it so happens that Bacon's individuality is stamped even 
on such stereotyped precepts. Bacon's knowledge of Greek 
was for the most part derived from Greeks, in the same way 
as he owed his knowledge of Hebrew to Jews. This mode 
of studying Greek presented no difficulty to him, for there 
were then numbers of Greeks in England, France, and Italy. 
He advised students to visit the last-named country on 
account of this, for there were many places there where the 
clergy and the population were purely Greek, and it would 
be worth while to go there for information. " Et sunt multi 
(Graeci) in Anglia et Francia qui hie satis instructi sunt. 
Nee multum esset pro tanta utilitate ire in Italiam in qua 
clerus et populus sunt pure Graeci in multis locis ; et episco- 
pates et archiepiscopatus, et divites ac seniores possent ibi 
mittere pro libris, et pro uno vel pluribus qui scirent Grae- 
cum; sicut dominus Robertus, sanctus episcopus Lincolni- 
ensis, solebat facere'' (Comp. Stud. Phil. vi. p. 434; cf. Opus 
Tertium, p. 33). We meet with the same remark in our 
grammar (p. 31): "nam in regno Siciliae multae ecclesiae 


Graecorum et populi multi sunt qui veri Graeci sunt et 
Graecas antiquitates observant.'' 

The employment of Greeks as teachers had the same con- 
sequence in Bacon's case, as it had, two centuries after, in that 
of Reuchlin ; they adopted the pronunciation of Greek which 
was used by their teachers, a style which has since received 
the name of Itacism, in distinction from the Etacism intro- 
duced by Erasmus. The transliteration of the Greek Alphabet 
in the third part of the Opus Maj'us, and several remarks 
in that work and in the Compendium Studii Philosophiae, 
sufficiently prove this. The scheme of transliteration as given 
in our grammar tends altogether in the same direction, and 
the author, although acquainted with the other system of 
pronunciation, consciously prefers the one imparted to him 
by the modern Greeks. " Habent autem duo e secundum 
Priscianum... Quapropter secundum Priscianum cum ad 
differenciam e brevis inventa est ita, videtur quod Graeci 
debeant uti hac litera ita pro e longo et ideo Latini hanc 
vocant eta. Sed Graeci moderni vocant ita et sonant i non 
e..." (pp. 31, 32) 1 - It is unnecessary to pile up examples from 
the Greek grammar in illustration of this fact. The chapters 
on the Alphabet and the transliteration of certain Greek 
passages prove it in every case. 

Further indications of the identity of authorship are found 
in the fact that everywhere the same sources are drawn from, 
the same authors are either blamed or praised, the same 
system of grammatical exposition is adhered to, and the same 
broadness of philological comprehensiveness is noticed. 

1 Cf. Toulouse MS. quoted by Samuel Berger, Quam notitiam linguae Hebraicae 
habuerint Christiani medii aevi temporibus in Gallia, Paris, 1893, p. 37. " Secunda 
littera graeca beta, set grece vita vocatum, et habet sonum v, et quod Greci vocant 
ita Priscianus nominat eta." 


Boethius, Bede, Grosseteste. 

The veneration Bacon felt for Boethius, Bede, and Grosse- 
teste was unbounded, and testimony is borne to this not less 
by our Grammar than by Bacon's other works. He eulogizes 
Boethius, because " Solus Boethius scivit linguas omnes " 
(Op. Tertium x. p. 33) : " Solus Boethius primus interpres 
novit plenarie potestatem linguarum (Op. Majus, iii. vol. 1, 
p. 67 Bridges) : and we read in our grammar (p. 29) : " Sed 
Boethius maioris auctoritatis est et in Unguis et in scienciis.'' 

Bacon alludes to Bede as being " literatissimus in gram- 
matica et linguis in originali" {Opus Minus, p. 332), and, in 
our grammar, we read (p. 41): " Nemini inter Latinos poetas 
nee doctores grammaticae possumus venerabilem Bedam 
postponere, cum sit sanctus Dei et antiquior (sic) Prisciano et 
longe literatior tarn in divinis quam in humanis." In this, as 
in the other cases, instances might be multiplied. 

Thus it would be superfluous to quote every instance in 
which Bacon bestows praise on his revered Robert Grosse- 
teste, Bishop of Lincoln. He is never tired of singing the 
latter's praises as scholar, zealous churchman, propagator of 
learning, in the cause of which he had made great sacrifices. 
" Et solus dominus Robertus, dictus Grossum Caput, novit 
scientias " (Opus Majus, iii. vol. 1, p. 67 Bridges, cf. Opus 
Tertium, x. p. 33, xxv. p. 91). " Dominus vero Robertus 
episcopus Lincolniensis et frater Adam de Marisco, majores 
clerici de rrrundo, et perfecti in sapientia divina et humana" 
(Opus Tertium, xxiii. p. 75). 

Entirely in accordance with this we read in our grammar 
(p. 1 18) "...sicut dominus Robertus sanctae memoriae, 
quondam episcopus Lincolniensis, doctor famosissimus, ex- 
posuit in suis commentariis super libros Dionysii et corrigit 
ceteros translatores." 



Hugutio, Papias, Brito, Neckham. 

On the other hand, Bacon gives free vent to the contempt 
he felt for a certain class of scholars, who, indeed, enjoyed 
great reputation, but who were, in his estimation, incapable in 
every respect. Hugutio, Papias, Brito, et hoc genus omne, 
are everywhere treated in a very cavalier manner. ' Hugutio 
et Brito errant horribiliter " {Comp. Stud. Phil. vii. p. 460). 
"Brito mendax" {ibid. 487). "Papias et Hugutio et Brito 
mendaces, quorum mendaciis vulgus opprimitur Latinorum," 
etc. {ibid. 447). " Cum igitur Brito tenet unum sensum 
tantum et Papias alium, et alii similiter, non distinguentes de 
scriptura istorum diversa, nee exponentes quid veri vel quid 
falsi sit hie, manifestum est eos penitus vitiosos" {Comp. 
Stud. Phil. vii. p. 459). And in our grammar we read : 
" Hugutionem vero et Papiam non recipio nisi ubi alii con- 
firmant eos, quia in pluribus erronei sunt, quia nescierunt 
Graecum. Et Britonem in tractatu suo de vocalibus gram- 
maticis nolo sequi in aliquo, quia ubique errat, vel dubia dicit, 
vel vana, vel probationes legitimas non affert sui capitis 
stultitia obstinatus " (p. 37). '' Unde fere omnia quae dicunt 
hie Hugutio et Brito et alii multi falsa sunt...sed Beda veri- 
tatem docet..." (p. 92). " Et ideo Hugutio mendax et Brito 
mendacior mentiuntur quando volunt excusare omnes autores 
per licentiam poetriae" (p. 98). Such examples could be 
multiplied, but those given here suffice to corroborate Bacon's 
authorship of our grammar. 

Bacon refers in the Compendium Studii Philosophiae (vii. 
p. 454) to Alexander Neckham in the following terms: " Sed 
non probat (Brito) hoc nisi quod inducit Alexandrum Nec- 
quam pro testimonio, qui fuit similis ei in falsitatibus " ; and 
(p. 457) : " Errat igitur Brito cum suo Alexandro Necquam. 
Hie Alexander in multis vera et utilia scripsit, sed tamen 
inter auctores non potest, non debet, justo titulo numerari " ; 


and in our grammar he applies to that writer a somewhat 
cheap pun, hackneyed enough in those days, which Neckham 
had even applied to himself : " et erravit cum eo Alexander 
Nequam qui in hac parte nequitia usus est" (p. 106). 

Independence of judgment. Priscian. 

It has already been observed, that a mere similitude in 
the way in which grammatical rules are expressed in two 
different works cannot serve as a criterion for an identity of 
authorship. But in our case there is so much of what must be 
termed typically Baconian in the manner Grammar is treated 
both here and in his recognised works, that any other as- 
sumption than that the remarks emanated from Bacon himself 
is excluded. 

Priscian is the author from whom Bacon derived the 
greater part of his grammatical rules. His name ever occurs 
as the main source from which most of the rules are drawn. 
As in the linguistic portions of the Opus Majus, the Opus 
Tertium, and the Compendium, Priscian is constantly quoted, 
so also his name appears in the present work on almost every 
page. But, at the same time, Bacon always thinks for him- 
self. Whilst fully recognizing Priscian's authority, he does 
not hesitate to point out his errors, observing that the classical 
authors themselves must be consulted, and that the verdict 
arrived at from the instances found in their works must be 
decisive even against Priscian. A striking example is offered 
by a passage in the Opus Tertium (lxi. p. 245 sq.). The 
question is whether mi occurs only as the vocative of meus, as 
Priscian avers, or whether it is also a dative of ego, and we 
read : " Quod autem Priscianus dicit quod ei non placet quod 
sit dativi casus, non est vis de hoc. Non enim semper 
imitandus est, licet ut in pluribus. Unde hie dicit quod 
antiqui dixerunt quod mi fuit dativi casus. Sed an'tiquis 
magis credendum est quam ei qui compilator est magis quam 
auctor. Solum enim recitat aliena, et aliquando placuit ei 


opinio una, aliquando alia...Et ne stupefiamus propter verbum 
Prisciani in hoc loco, considerandum est, quod Priscianus non 
solum secutus est opiniones, quae ei placuerunt, sed ali- 
quando, licet raro, manifeste erravit, et falsum imposuit 
auctoribus...qui Servius est major Prisciano, quoniam saepe 
adducit eum Priscianus pro auctore." 

Compare with this the passage in the Oxford grammar 
(p. 131) dealing with the same subject : " Sed Priscianus vult 
quod mi sit solum vocativi casus et hoc in masculino genere, 
unde dicit in libro de pronomine haec verba de mi: 'Adeo 
autem masculinus est hie vocativus possessivi et non genitivus 
vel dativus primitivi per syncopam, quod quibusdam videtur, 
quod nunquam vocative positum feminino vel neutro adjun- 
gitur.' Sensus igitur Prisciani in hoc verbo principalis esse 
videtur, quod licet aliquibus videatur quod mi quando est 
dativus vel genitivus possit addi feminino vel neutro, ut si 
diceretur filia mi, tamen in vocativo non posset hoc dici, 
scilicet ita, quod mi sit vocativus. Quod si aliquis contendat 
quod Priscianus, praeter hoc quod negat vocativum mi 
adjungi feminino vel neutro, velit quod non habeat pro dativo 
casu vel genitivo, adhuc non obstat quoniam hoc non diceret 
nisi secundum opinionem suam quia confitetur ibi alios 
dixisse contrarium. Quod si major auctoritas et fortior ad 
propositum inducatur quod Servius dicit. ..dicimus quod 
secundum opinionem suam loquitur, cum et ibi velit alios 
aliter sensisse." The collation of these two passages offers 
a positive proof that both proceeded from the same pen. 
They also tend to show that even in the exposition of the 
most elementary grammatical rules, Bacon's individuality and 
independence of judgment are amply vindicated. This is 
further confirmed by a comparison of the methods applied by 
him, both here and in his other works, in regard to such 
subjects as accentuation, prosody, metre and rhythm. 


Philology. — Language and Idiom. 

" Bacon possessed the true philological instinct ; he had a 
keen perception of the connection subsisting between the 
various dialects belonging to. groups of languages. At a 
time when that study was as yet entirely unknown in Europe, 
Bacon speculated upon the kinship of languages, and we need 
not be surprised that he extended the idea beyond its proper 
limits. He meditated on the origin of all languages, on the 
primitive language, on the language spoken by Adam and 
the way in which he found names for things. He ponders 
on what would happen if children were to grow up in a 
desert ; whether they would have intercourse by speech, and 
how they would give expression to their mutual feelings 
when meeting in such circumstances. He considered such 
inquiries to form a part of grammar, and of no other 
discipline, and thinks them indispensable alike to theology, 
philosophy, and all other branches of wisdom 1 "..." et multa 
intermiscui difficilia, ut lingua prima Adae et qualiter dedit 
nomina rebus ; et an pueri in deserto nutriti aliqua lingua per 
se uterentur, et si obviarent sibi invicem quomodo mutuos 
indicarent affectus ; et multa alia quae non possum modo ex- 
plicare. Unde reputo hanc partem grammaticae summe 
necessariam theologiae, et philosophiae, et toti sapientiae. 
Et probo quod sit pars grammaticae et non alterius 
scientiae" (Opus Tertium xxvii. p. 101). 

The result he arrives at is laid down in our grammar 
(p. 27), namely, that there is a universal grammar, that the 
grammar of all languages is the same in substance, and that 

the differences are merely accidental "grammatica una 

et eadem est secundum substantiam in omnibus Unguis, licet 
accidentaliter varietur." When reading a sentence like this 
we must not lose sight of the fact that it proceeded from the 
philosopher Bacon, who uses the terms " substantia " and 

1 S. A. Hirsch, Early English Hebraists, etc. I.e. p. 65. 


" accidens " in the precise philosophical sense he attaches to 

Bacon states his object in writing a grammatical com- 
pendium to be his desire to be useful to the " Latins " in their 
manifold requirements of theology, philosophy, and science ; 
and he is at particular pains to point out that Latin and 
Greek, as languages, form the centre of a group of dialects 
which all of them have either the one or the other for their 
common mother, and that Latin itself was derived from Greek. 

He consequently draws a distinct line between a 
" language " and a " dialect." He says in the Opus Tertium 
(xxv. p. 88 ):..." necesse est Latinos habere tractatum brevem 
et utilem de Unguis alienis quo utantur, et quae debet esse 
prima pars grammaticae, quia totum studium Latinorum 
dependet a Unguis alienis et etiam ipsa lingua Latina '' ; and 
(p. 90) : " idioma est proprietas alicujus linguae distincta 
ab alia, ut Picardicum, et Gallicum, et Provinciale, et omnia 
idiomata a finibus Apuliae usque ad fines Hispaniae. Nam 
lingua Latina est in his omnibus una et eadem, secundum 
substantiam, sed variata est secundum idiomata diversa." In 
the Compendium Studii Philosophiae (vi. p. 438) he says : 
" Chaldaeus enim sermo et Hebraeus differunt sicut idiomata 
unius linguae, ut Picardicum, et Normandicum, Burgundicum, 
Parisiense, et Gallicum, una enim lingua est omnium, scilicet 
Gallicana, sed tamen in diversis partibus diversificantur acci- 
dentaliter ; quae diversitas facit idiomata, non linguas diversas. 
Nam iSiov Graece est proprium Latine, a quo idioma, id est, 
proprietas loquendi in aliqua lingua ; sicut in lingua Galli- 
cana, quae est una, sunt multae diversitates seu idiomata ; ut 
Picardicum, Normanicum, Burgundicum, et Parisiense, et 
hujusmodi, secundum quod est varietas regionum." Similarly 
in the Opus Majus (iii. vol. 1, p. 66 Bridges) : " Et primum 
est Grammatica in Unguis alienis exposita, ex quibus 
emanavit sapientia Latinorum. Impossibile enim est quod 
Latini perveniant ad ea quae necessaria sunt in divinis et 


humanis, nisi notitiam habeant aliarum linguarum, nee per- 
ficietur eis sapientia absolute, nee relate ad ecclesiam Dei 
neque reliqua tria praenominata...Nam et idiomata ejusdem 
linguae variantur apud diversos, sicut patet de lingua 
Gallicana, quae apud Gallicos et Picardos et Normanos et 
Burgundos multiplici variatur idiomate.'' 

In our grammar, Bacon harps on the same string. His 
principal object in writing his grammar is, to be useful to the 
" Latins," and, in this connection, he points out the difference 
between " language " and " idiom " (pp. 26, 27). " Volo igitur 
potestatem Graecae grammaticae plenius exponere et prae- 
cipue illud scribam, quo magis Latinos estimo indigere...Ideo 
in primis notandum quod quinque et sex fuerunt idiomata 
Graecae linguae. Idioma enim est proprietas linguae deter- 
minata, qua una gens utitur juxta suam consuetudinem. Et 
alia gens eiusdem linguae utitur alio idiomate. Idion enim 
Graece est proprium Latine, a quo idioma, hoc est proprietas. 
...In lingua enim Latina quae una est sunt multa idiomata. 
Substantia enim ipsius linguae consistit in his in quibus com- 
municant clerici et literati omnes. Idiomata vero sunt multa 
secundum multitudinem nationum utentium hac lingua. Quia 
aliter in multis pronuntiant et scribunt Italici, et aliter Hispani, 
et aliter Gallici, et aliter Teutonici, et aliter Anglici et ceteri. 
Sic igitur fuit apud Graecos una lingua secundum substantiam 
sed multae proprietates. Natura igitur ipsius linguae Graecae 
consistit quantum ad ea in quibus omnes nationes Graecae 
communicabant et haec vocatur communia. Alia fuerunt 
specialia quatuor famosa scilicet Atticum, Aeolicum, Doricum, 
Ionicum. Athenienses usi sunt Attico et alii aliis et diver- 
santur, ut exemplariter loquar, sicut Burgundicum, Picar- 
dicum, et Normanicum, et multa alia quae sunt idiomata 
ejusdem linguae, scilicet Gallicae." After further considera- 
tion of the subject, Bacon concludes : " Et in hac comparatione 
Grammaticae Graecae ad Latinam non solum est necessitas 
propter intelligendam Grammaticam Graecam, sed omnino 


necessarium est ad intelligentiam Latinae Grammaticae, 
propter quam principaliter componitur hie tractatus." 

Grammar in its relation to Physical Science and Astrology. 

Although Bacon thus considers the question of the 
primitive language as a part of grammar as a discipline, he 
does not include in the latter the investigation of either the 
physical or metaphysical causes, which produce sound and 
voice. He draws a distinct line of demarcation between 
grammar, in its wider sense, and science, and maintains that 
the study of the former must precede that of the latter. 
" Notitia linguarum est prima porta sapientiae " {Opus 
Tertium, xxviii. p. 102). "Quia cum grammatica sit prima 
scientiarum in via doctrinae, non potest discipulus in gram- 
matica intelligere proprietates scientiarum posteriorum quae 
adhuc sunt ei ignotiores quam grammatica " {Oxford Gram- 
mar, p. 57). The latter passage occurs in our grammar in a 
controversy against a pseudo-Aristotelian treatise on gram- 
mar, and Bacon inveighs against the author's error, in going 
beyond his subject, and introducing matter which properly 
belongs to natural philosophy, metaphysics, or music. This 
is quite in accordance with one of Bacon's general maxims, 
enunciated elsewhere : — ..."tractatus sumciens debet habere 
septem conditiones...Iterum, tertio, quod propria ad quamlibet 
materiam de qua est sermo, non quod confundantur naturalia 
cum metaphysicis, et sic de aliis"- {Opus Tertium, xvi. p. 57). 

There is, however, one expression in this polemical 
passage, which seems, at first sight, to contradict what Bacon 
says in another place. He blames the author of the treatise 
for discussing the influence of the celestial bodies upon the 
generation of voice and sound. " Demitto igitur multa gran- 
disona quae in generatione soni et vocis ascribit luci celesti 
et ceteris virtutibus celestium corporum, quia alibi reprobata 
sunt, nee posset ista grammaticus estimare" (p. 58). This 
seems to be at variance with Bacon's opinion as expressed 


in the Opus Tertium (x-xvi. 97) : " Tertia alteratio venit a 
coelesti operatione. Nam coelestes dispositiones ad omnem 
horam alterant haec inferiora ; et opera quae fiunt hie inferius 
variantur secundum diversitatem coelestium constellationum... 
Et ideo in hora prolationis vocis aer figuratus per vocem 
recipit coelestem virtutem, et alteratur secundum earn, et 
alterat res." But the contradiction is only apparent. For, 
in our grammar, Bacon blames the unknown author, in the 
first place, for drawing such speculations within the scope 
of grammar ; and, secondly, Bacon does not declare that the 
celestial bodies could not possibly exercise any such in- 
fluences as the pseudo-Aristotle ascribes to them ; he only 
avers that the latter's particular views on the subject are 
erroneous, and refuted elsewhere. Besides, in the Opus 
Tertium, Bacon does not refer to the generation, or modi- 
fication, of sound and voice by the influence of the con- 
stellations, in regard to the formation of words, but to their 
effects upon the things designated by the words after these 
are spoken. 

Difference in tone. Boasting. 
There is indeed a difference between the tone prevalent 
in our grammar and that assumed all along in the Opus 
Tertium, and the Compendium Studii Philosophiae. The 
acerbity of expression in his allusions to the ignorance and 
errors of his predecessors, and of contemporary scholars, is 
considerably softened down. His criticisms are, indeed, 
strongly worded, but they do not rise to the impassioned 
invective we meet with in the two works named. But this 
may also be said of the Opus Majus. We miss in our 
grammar those bursts of indignation which are particularly 
virulent in the Opus Tertium. The latter is also full of 
boasts of superior linguistic, philosophical, and scientific 
knowledge, which we look for in vain in the present treatise. 
Bacon has been upbraided with never having let an oppor- 
tunity pass by of exhibiting his acquaintance with some 


Greek or Hebrew word, and the circumstance is represented 
as if it emanated from sheer vanity. The reproach is not 
deserved. Whenever Bacon boasts of himself, he is never 
an idle boaster. Of the three Opera, only one was to be 
considered in the light of a Scriptum Principale. (" Vestrae 
Sapientiae magnitudini duo transmisi genera scripturarum 
quorum unum est principale," Op. Tert. i. p. 2.) The Opus 
Tertium was only meant to be introductorium. It is one 
sustained apology in more than one sense. He defends 
the necessity of writing on such subjects as those with which 
he deals, he advocates the study of philosophy, science, and 
languages ; he vindicates his own hardihood in undertaking 
a task which is arduous, and was sure to be considered as 
an audacious innovation. He had to give his reasons for 
the necessity of again discussing subjects to which, it was 
believed, justice had already sufficiently been done by pre- 
vious authors, and he was compelled to prove his competency 
of improving upon his predecessors. 

The same may be said of the Compendium Studii 
Philosophiae, in which there prevails the selfsame harshness of 
judgment, though less of the boasting. It was also meant 
to be merely introductory, which, in Bacon's particular case, 
is, to a great extent, equivalent to " apologetic," in the sense 
indicated. " Quatuor sunt consideranda circa sapientiam 
quae volo ad praesens in summa et sub compendio quasi 
introductionis modo tangere, donee opportunitas major 
accidat ut explicentur singula in particulari, et in propria 
disciplina " (Comp. Stud. Phil. i. p. 393). 

The Opus Majus contains hardly any boasting, and even 
the condemnation of predecessors and contemporary scholars 
is milder in tone. But even that work is composed in the 
form of a sustained apologetical address to Pope Clement IV. 
In our grammar, however, which answers to the description 
given in the passage alluded to, which belongs to the class in 
which " explicantur singula in particulari, et in propria dis- 


ciplina," it is natural that there is a total absence of boasting, 
and just the amount of virulence that was considered justified 
in disproving obvious errors. It is the tone which will be 
found to obtain in those purely scientific works of Bacon, 
which are as yet extant only in manuscript. 

Bacon himself was fully aware that the acerbity of his 
invective was extreme, and that his boasting might be mis- 
construed ; he was himself averse to such methods, but in 
view of the important interests at stake, he sacrificed his 
better nature, and only thought of the objects he wished to 
attain. " Quoniam si verba excessive laudis vel vituperii 
aliquotiens vestra reperiet magnificentia, sciatis quod res ipsae 
de quibus est intentio haec requirit et hoc ex serie tractatus 
lucide declaratur...Si etiam verba aliquando grandia inseram 
non est mirum, quia rerum gravitas de quibus agitur haec 
deposcit, unde non ex presumptione nee ex insolentia sic 
loquor, sed me cogit conscientia propter veritatem et ne 
videar de rebus nimis eximiis presumere, dico quod, quia 
intendo placere Deo et eius vicario ideo ex certa conscientia 
et scienter hie invigilo 1 ." 



Bacon's authorship of the Oxford Greek grammar having 
thus been established, it now remains to be considered what 
relationship the Cambridge Greek Grammar (pp. 183 — 196) 
bears to the same. The fragment has never been assigned to 
any author, but Bacon's claims appear to be indisputable. 

This is shown, in the first instance, by its connection with 
a fragment on Hebrew grammar, which precedes it, and 

1 Dom F. A. Gasquet. "An unpublished fragment of a work by Roger Bacon," 
in the English Historical Review, vol. xii, 1897, p. 503. 


about which there can be no doubt that it is a work of 
Bacon's (cf. pp. 199 — 208). The line " Incipit Alphabetum 
Graecum " follows the Hebrew Alphabet on the same sheet, 
and remarks on Greek grammar are interwoven in the rules 
on Hebrew orthography, in such a manner as, at that 
time, only Bacon was capable of. There are also, after the 
same style, allusions to Hebrew in the Greek part : " Sed 
Latini corrumpunt hoc et sonant v vocalem, sed nee Graecus, 
nee Hebraeus, sonat sic hanc literam " (p. 187, cf. p. 88). 
" Sciendum quod Graeci et Hebraei computant per literas " 
(p. 194). We have here, as elsewhere, an allusion to French : 
"Et distinguit casus, genera, et numeros, sicut in Gallico Mela" 
(p. 187). The phraseology and the illustrative examples are 
similar to those in the Oxford grammar, and in other works 
of Bacon. The complaint about the ignorance of the Greek 
Alphabet displayed by bishops when consecrating churches, 
occurs in the Cambridge fragment, almost in the same terms 
as in the Oxford grammar and the Opus Ma/us. " Nam 
episcopus debet scribere alphabeti Graeci literas cum cuspide 
baculi pastoralis in sabulo etc... Sed omnes episcopi qui 
nesciunt Graecum estimant quod illae tres notae numerorum 
sunt literae. Et hoc vile est tantae auctoritati eorum et 
indignum sacramento" (p. 195). The figure 666, in reference 
to the name of the Beast, is discussed here (p. 194), in the 
Oxford Grammar (p. 81), and in the Compendium Studii 
Philosophiae (vi. 437). 

The transliteration of Greek words, as given in this frag- 
ment, shows again that the author's pronunciation was 
according to Itacism. A comparison of the remarks on 
vowels and diphthongs, as given in the Oxford grammar, with 
those of the Cambridge fragment, will show that they pro- 
ceeded from the same hand. The reading lessons both here 
and in the larger fragment are the Pater and the Ave; these 
were probably followed in the former by those pieces that are 
given in the latter. 


The pronunciation of the word elo-evey/cg? is explained in 
the Oxford grammar thus : " et cum scribitur eia-evevyK^ 
sonatur isenengis et non isenenkis, et non sonatur gamma in 
sono proprio sed in loco ny. Et similiter in hoc eodem ex- 
emplo kappa amittit sonum suum in gamma" (p. 48). Bacon 
says in reference to the same word in the Comp. Stud. Phil. 
(ix. 505): "Similiter cum antecedit kappa, ut eto-eviyicrjs, nam 
Graecus dicit isenengis, et mutat gamma in ni, quia kappa 
sequitur...Et similiter in hoc eodem exemplo kappa amittit 
suum sonum et convertitur in gamma.'' Our Cambridge 
fragment says, almost in the same words : " Sed sonant 
isenengis, propter euphoniam, quando enim kappa sequitur 
gamma, retinet sonum de gamma, et gamma habet sonum de 
ni" (p. 196). 

Another striking proof of Bacon's authorship of the Cam- 
bridge fragment is the observation occurring on pp. 191, 192. 
" Jeronimus saepe ponit in prologis, hexapla, et dativum casum 
hexaplois, ab aplun quod est simplex, sive ab apla quae sunt 
simplicia, et ab hex quod est sex, quia sex simplicia contine- 
bantur in illo codice ; scilicet ipse textus Hebraeus in una 
columna, et tunc quinque translationes factae in Graeco de 
Hebraeo in singulis columnis. ut translationes Aquilae, Sym- 
machi, Theodotionis, LXX interpretum, et sexta translatio 
ignoti auctoris, quam invenit Origenes absconditam." This 
description of the Hexapla would be quite superfluous here, 
were it not that Bacon, when in need of an illustration, re- 
membered what he had written on the subject when discussing 
the various versions of the Scriptures, taking at the same time 
, the opportunity of correcting an inaccuracy of which he 
had previously been guilty. For in the Opus Minus (p. 337) 
he says : " Origenes famosissimos libros primo composuit in 
quibus per singulas columnellas separatim e regione opus 
interpretis cujuscunque descripsit, ut prima ipsa Hebraica 
Hebraicis Uteris poneret, secundo loco per ordinem Graecis 
Uteris verba Hebraica describeret ; tertio Aquilae editionem 


subjungeret ; quarto Symmachi, quinto Septuaginta, sexto 
Theodotionis editionem collocaret. Et propter compositionem 
ipsa exemplaria nominavit Hexapla, id est hex simul ordine 
conscripta ; hex enim Graece idem est quod sex Latine, et 
aplum idem quod simul" Although Bacon, when writing 
the Cambridge fragment, still adhered to the erroneous notion 
that the word " hexapla" was a compound of hex and hapla, 
he had become aware that the latter word meant simplex and 
not simul, and he now forces upon the term Hexapla the 
meaning of " six translations in one," and not, as he had 
formerly taught, " six versions simultaneously exhibited." 
Only in this way can the insertion of the wholly unnecessary 
passage in the fragment be explained. 



We have still to inquire what relation the Cambridge 
fragment bears to the Oxford grammar. The question also 
arises as to the connection of the former with the passages 
on Greek grammar which are embodied in the Opus Majus, 
the Opus Tertium, and the Compendium. 

It is doubtful whether we are in possession of all the data 
necessary for fixing the relative positions of these produc- 
tions. There is especially one document, a more complete 
acquaintance with which will, no doubt, throw considerable 
light on the three fragments contained in this volume, and 
on the passages on Greek and Hebrew grammar in Bacon's 
other works. We have already mentioned a Toulouse manu- 
script from which Samuel Berger has communicated a few 
extracts 1 . There are so many points of resemblance between 

1 V. supra, p. xx. n. 


these and various passages in the Opus Majus, the Com- 
pendium Studii Philosophiae, and the Cambridge fragment on 
Hebrew grammar, that Berger's suggestion, that we have 
there a hitherto unknown work of Bacon's, appears probable 
enough. Closer inspection may also reveal many phrases, 
examples, and references similar to those in the Oxford and 
Cambridge grammars. 

Bacon's object in writing the Oxford grammar has already 
been alluded to. He did not intend it to be anything more 
than an elementary grammar. He wanted to compose, or, 
perhaps, really did compose, an elaborate Greek grammar for 
the use of advanced students. " Et quia hie tractatus est 
introductorius in grammaticam Graecam quam in maiori 
tractatu meo poterunt perspicere studiosi " (Oxford Grammar, 
p. 171). The whole passage shows that Bacon acted up to 
his views of that gradation in the study of languages, to which 
he alludes elsewhere..." ejusmodi sunt Graecum, Hebraeum, 
Arabicum, et Chaldaeum. Non tamen intelligo ut quilibet 
sciat has linguas sicut maternam in qua natus est, ut nos 
loquimur Anglicum, Gallicum, et Latinum, nee ut sciamus 
tantum de his Unguis ut quilibet fiat interpres, et transferre 
possit in linguam maternam Latinam scientiam de Unguis 
illis. Sed tertius gradus hie eligendus est, qui facillimus est 
habenti doctorem scilicet ut sciamus de his quantum sufficit 
ad intelligendum quae requirit Latinitas in hac parte 1 ." 

Bacon clearly intended the Oxford grammar to assist 
students in mastering "quantum sufficit ad intelligendum 
quae requirit Latinitas in hac parte," reserving more complete 
information for his large grammar. For the same purpose he 
also composed, or intended to compose, a Greek dictionary... 
" tractatum certum de omnibus vocabulis Graecis quae sunt 
in usu Latinorum, et in singulis scientiis, intendo suo loco 
ponere secundum ordinem alphabeti " (Oxford Grammar, 

1 Comp. Stud. Phil. vi. p. 433 sq. Cf. S. A. Hirsch, Early English Hebraists, 
I.e. p. 72 sqq. 


p. 68). The Rev. E. Nolan believes this to be the same 
dictionary as is contained in MS Arundel ix. in possession of 
the College of Arms in London. 

The relation the Cambridge fragment bears to Bacon's 
other grammatical expositions seems to be clear enough. 
We know that it was Bacon's habit to compose several drafts 
of whatever he intended to publish, before he delivered them 
to the professional copyists for the purpose of issuing them in 
their final shape. Many of these drafts he lost or mislaid, 
or they came into the wrong hands, or were purloined by 
dishonest copyists. " Verum enim est quod a multis retro- 
actis temporibus proposui Uteris mandare quae nosco et hoc 
pluribus innotuit atque multa in alio statu conscripseram 
propter iuvenum rudimenta, quae me de novo fecisse plurimi 
arbitrantur." But these were only disconnected essays to 
which he did not attach much importance. " Sed procul 
dubio nihil composui nisi quod aliqua capitula nunc de una 
scientia nunc de alia ad instanciam amicorum aliquando 
more transitorio compilavi... Et ilia quae conscripsi non 
habeo, nam propter imperfectionem eorum de ipsis non 
curavi..." This habit of his of writing to his friends on learned 
subjects would be further borne out if the Toulouse manu- 
script were brought home to Bacon, for, according to Berger's 
description, the work is largely in the form of letters to a 
friend. Such friends may have been more careful to pre- 
serve Bacon's jottings than their author himself. Drafts of 
his writings were multiplied by the dishonesty of the 
copyists. " Nam componi nihil potuit nisi scriptoribus tra- 
deretur, qui vellem nollem transcriberent pro ipsis vel 
amicis, et sic communicarent omnibus ut pluries vidi 
scripta secretissima per fraudem divulgari scriptorum..." On 
receiving the Pope's mandate he set to work at once, but 
strong as was his desire of complying with Clement's 
wishes in the shortest possible time, it did not induce him to 
deviate from his wonted method of preparing a number of 


drafts before giving the results of his learning their final 
shape. "Postquam aut.em litteras papales recepi...plura con- 
scripsi et varia exemplaria formavi ut unum finali examina- 
tione libratum obtinerem." He carefully and repeatedly 
revised the proof-sheets : " Deinde copia pergameni et scrip- 
torum requiritur ut varia eiusdem rei formentur exemplaria 
antequam unum sine vicio teneatur"..."oportet multas scrip- 
turas formari antequam illabatam sententiam consequamur " 
..."et ideo sentiens meam imbecillitatem nihil scribo difficile 
quod non transeat usque ad quartum et quintum exemplar 
antequam habeam quod intendo." 

These passages, taken from Dom Gasquet's fragment (I.e. 
pp. 500, SOi), accord with Bacon's remarks elsewhere, e.g. in 
the Opus Tertium (ii. p. 13) " Sed scribi non posset littera 
bona nisi per scriptores alienos a statu nostro, et illi tunc 
transcriberent pro se vel aliis vellem nollem " ; and (xvi. 
p. 57)"exigerentur pergamentum infinitum et scriptores multi, 
ut multa fierent exemplaria, antequam unum haberetur ulti- 

It is to this careless intercourse with friends on learned 
topics in earlier days, or, maybe, to the frauds of unscrupulous 
copyists, or to the cautious preparation of several drafts of the 
subjects dealt with in his works, that we owe the Cambridge 
fragments on Greek and Hebrew grammar. It is difficult 
to say to which of these causes they owe their origin. 
Besides the elementary Greek grammar, which forms the 
greater part of the present volume, he intended to write, or 
did write, a large Greek grammar, and a Hebrew grammar. 
The fragments may be one of the drafts of parts of such 
works ; they might also be drafts of such passages on these 
subjects as are contained in the third part of the Opus Majus; 
and, again, they may have been written for the benefit of 
some of the youths whom Bacon was so fond of instructing. 
One thing appears certain, that they are undoubtedly from 
Bacon's pen. 

N. c 




The state of learning in Western Europe during the 
twelfth and thirteenth centuries is more and more attracting 
the attention of modern scholars. Laudable endeavours have 
been made to defend that period against the charge of intel- 
lectual darkness. The faintest spark of light is eagerly wel- 
comed, and the libraries of Europe are ransacked in the hope 
of new discoveries. Fortunately, the work is undertaken by 
men of sufficient critical powers, who are not led away by 
their sympathies to magnify a small modicum of knowledge 
detected here and there into proofs of vast erudition, or to 
conjure up traces of scholarship where none exist. It is a 
sound principle of criticism not to accept as a decisive proof 
of the learning of this or that scholar a mere report that he 
was possessed of it, even though the report may emanate 
from an otherwise trustworthy source. No evidence of the 
amount of erudition attained by any scholar should be 
allowed except such as is found in his works, and, in cases' 
of doubt, it is better for the critic to err on the side of 

If this principle be strictly applied to the question of 
Greek scholarship in England at the time of Roger Bacon, 
and the period immediately preceding, it will be found that 
very few indeed were at that time engaged in the study 
of Greek, that fewer still reached a stage of proficiency, and 
that there were only one or two who were imbued with the 
conviction that this study was of paramount usefulness, 
tried their utmost to impress that view upon others, and 
were at pains, not only to master the language themselves, 


and as much of its literature as was accessible, but also 
attempted to prepare, at great sacrifices, the machinery by 
which their contemporaries and future generations might 
carry out that object. 

The early Middle Ages. 

Professor Lumby has, in a small pamphlet 1 , given an 
estimate of Greek learning in Western Europe during the 
seventh and eighth centuries. Regarding England, he says : 
"we .come upon tokens of an early Greek learning, which had 
almost died out when the seventh century opened, but which 
was revived and carried to a high pitch of excellence in the 
following century, in which the names of Aldhelm, Bishop of 
Sherborne, and Tobias, Bishop of Rochester, may be counted 
among scholars of great distinction, while Beda was a marvel 
of learning for the age in which he lived." 

Our information about Tobias's proficiency rests, it seems, 
solely upon the testimony of Bede, who says that he spoke 
Latin and Greek as well as his mother-tongue. The know- 
ledge of those scholars who showed more or less acquaintance 
with Greek, did not, for the most part, exceed the capa- 
bility of explaining the derivation of some terms from Greek 
roots, and an ability to understand allusions to Greek in the 
expositions of the Fathers. An attempt to study Greek in a 
philological spirit, such as the present age demands, and of 
which Roger Bacon had a presentiment, would be sought for 
in vain. It is marvellous enough that Aldhelm ''alludes to 
Aristotle and the Stoic philosophers as if he were acquainted 
with their writings," and that "in his book De Septenario, a 
treatise on metre, he has many notices on Greek metres, and 
employs Greek words in description of them 2 ." Bede's works 
also contain instances enough to justify Roger Bacon's refer- 

1 J. Rawson Lumby, Greek learning in the Western Church during the seventh 
and eighth centuries, Cambridge, 1878. 

2 Lumby, /. c. p. 11. 

C 2 


ence to, him as " literatissimus in grammatica et Unguis in 

Subsequent centuries. Causes of neglect. 

The subsequent centuries show a decided falling off", and 
the little Greek scholarship that did exist in Western Europe 
became well-nigh extinct. The works written during the 
ninth, tenth, and eleventh centuries offer a complete blank in 
that direction. The reasons are obvious. During the seventh 
and eighth centuries "correspondence in Greek with_ the 
Churches of the East was not rare, and the African Churches 
appear to have employed Greek in their communications 
with Rome, and the Pontifical throne was not unfrequently 
filled by a Greek-speaking Pope 1 ." Such incentives to learn 
Greek disappeared gradually, nobody felt an impulse to 
study it for its own sake. The time had arrived for the 
development and growth of that which came to be designated 
by the comprehensive term of " Latinitas." The Latin Vul- 
gate had obtained the sole sanction of the Church, and came 
to be regarded in the light of the "sacred Text." Even 
regarding the Old Testament, the term " Hebraica Veritas," 
when employed by a mediaeval scholar, meant only Jerome's 
translation. The " Latin " ecclesiastic lived in a world of his 
own ; he did not overstep the boundaries which circumscribed 
the field of his Latinity, he had occupations enough within. 
Foremost among them was the exposition of the Bible, the 
multiplication of copies of the " Text," its corruption, and 
its correction. It frequently happened that correcting and 
corrupting were interchangeable terms 2 . It was unavoidable 
that errors should creep in at a time when the only means of 

1 Lumby, /. c. p. 16. 

2 J. P. Martin, La Vulgate Latine au xiii e Hide dapris Roger Bacon, Paris 
1888. Denifle, "Die Handschriften der Bibel-Corr'ectorien des 13'™ Jahrhun- 
derts," in the Archiv fiir die Literatur- und Kirchengeschichte des Mittelalters, 
herausgegeben von P. Heinrich Denifle und Franz Ehrle, Vol. iv, 1888. 
S. Berger, De fhistoire de la Vulgate en France. 


multiplying copies consisted in transcription by hand. Be- 
sides, marginal notes and homiletic paraphrases were often 
taken as part of the text. The ordinary corrector lacked 
the knowledge required for his undertaking, he could not 
refer to the Greek and Hebrew originals. On the rare 
occasions when this was done, it did not tend to restore 
Jerome's text — and this it was that was demanded — but to 
substitute new phrases. Such judicious efforts as were made 
by Stephen Harding and Nicholas Maniacoria were few and 
far between. Latin glossae, Latin liturgies, Latin homilies 
supplied all that was wanted for the exposition of the Bible, 
even to the references to Greek and Hebrew. Doctrine and 
philosophy were studied from Latin text-books, and, at 
length, the exposition of Peter Lombard's Book of Sentences 
supplanted the study of the text of the Bible. Even as 
late as the early part of the thirteenth century a knowledge 
of Aristotle was mainly gained from " Latin translations of 

Arabic versions Frequently they appear to have been 

rather transliterations than translations, made by people 
alike ignorant of the matter and the language. Speaking 
of those early translations, Renan says : such editions ' only 
furnish a Latin translation of a Hebrew translation of a 
commentary made upon an Arabic translation of a Syriac 
version of the Greek text' 1 ." The Latin scholar had a 
sufficiency of scope in his Latinity, which was not transcended 
either by his aspirations, or his ideals. 

There was, however, another cause at work which made 
the abstention from Greek not so much a spontaneous out- 
come of circumstances, as a premeditated act of precaution. 
Dom Gasquet 2 counts among the causes, why "Aristotle's 
philosophy was practically unknown to the Western nations 
until the Crusaders returned from the East with a knowledge 

i F. A. Gasquet, "English Scholarship in the thirteenth century," in the 
Dublin Review, vol. cxxiii, 1898, p. 362. 
2 /. c. p. 360. 


of the use that had been made of his works by Arabian 
writers, a disposition among Christians generally to avoid 
the influence of pagan writers, since the time when St Gregory 
of Nazianzum had attributed the apostacy of Julian to the 
works of the philosophers." Soon after the establishment of 
a Latin kingdom at Constantinople in 1204 matters took a 
turn for the better. That great emporium of relics of ancient 
art and ancient learning was thrown open to the Latins. 
But, even then, the works of Aristotle were known only in 
translations, and " many of the recognized teachers were still 
suspicious of the growing influence of a pagan philosopher/' 
and his Arabian followers, Averroes and Avicenna, who were 
the intermediaries between ancient Greek philosophy, and 
mediaeval scholasticism. 

These various causes combined in keeping the Latin 
student of that period away from the investigation of the 
writings of the Greeks and the Hebrews, and we can under- 
stand the complaint, uttered in the twelfth century by Philip 
de Harveng, Abbot of Bonne-Esperance, who says : " etsi 
Hebraea et Graeca (linguae) eo datae sunt ordine patribus ab 
antiquo, tamen quia non usu sed fama sola ad nos quasi 
veniunt de longinquo, eisdem valefacto ad Latinam prae- 
sentem noster utcunque se applicat intellectus 1 ." 

First attempts in tfie Twelfth Century. 

In England, no less than in the rest of Western Europe, 
the knowledge of Greek had died away, and here also, it 
was only after the conquest of Constantinople that a change 
was possible. Adelard of Bath, it is true, had already tried 
to enrich his knowledge by travelling in Egypt, Greece, Asia 
Minor, and Spain, but he knew little or nothing of Aristotle, 
and his works show no acquaintance with Greek as a lan- 
guage. The same remark applies to John of Salisbury. It 

1 Migne, Patrol. Lat. torn. 203, p. 154; quoted by Denifle, /. <.. p. 595. 


is only an "isolated instance," that in 1167, "a certain 
William, a doctor of medicine and monk of St Denys, re- 
turned from Constantinople, bringing with him many precious 
Greek codices, to seek for which he had been sent by his 
abbot 1 ." 

The Thirteenth Century. 
The thirteenth century first witnessed a considerable 
change, and yet a few names only can be connected with the 
new departure. When we have named Daniel de Morlai, 
Michael Scot, Robert Grosseteste, Adam Marsh, John de 
Basingstoke, William de Mara, and Roger Bacon, we have 
exhausted the list of those English-born scholars who were 
more or less acquainted with Greek language and literature 
during the whole of the thirteenth century. This does not 
imply that there were no others ; in fact, we know that at 
Roger Bacon's time the Latin world contained a goodly 
number of such as had a sufficient knowledge of Greek to 
serve as elementary teachers of that language " Doctores 
autem non desunt....Graecum vero maxime concordat cum 
Latino, et sunt multi in Anglia et Francia qui hie satis 
instructi sunt 2 ." Denifle is of opinion, that these " multi " 
include for a certainty the authors of some of the "Cor- 
rectoria." On the other hand, Bacon had, perhaps, only such 
scholars in view, as had come from Greece, and from those 
parts of Italy " in qua clerus et populus sunt pure Graeci in 
multis locis," some of whom had found a home in England 

Insufficiency of Teachers. Want of Books. 
So much is certain that many " Latins " knew some 
Greek. " Multi vero inveniuntur, qui sciunt loqui Graecum, 
et Arabicum, et Hebraeum inter Latinos 8 ." But what was 

1 Gasquet, /. c. p. 357. 

2 Comp. Stud. Philos. vi. p. 434. 

3 Opus Tertium, x. 33, 34. 


their knowledge worth for educational purposes ? Absolutely 
nothing. " Paucissimi sunt qui sciunt rationem grammaticae 
ipsius, nee sciunt docere eum." These "paucissimi" were 
very few indeed ; " nam non sunt quatuor Latini, qui sciant 
grammaticam Hebraeorum, et Graecorum, et Arabum." 
Bacon assures us that this is not a hap-hazard assertion, for 
he adds : " bene enim cognosco eos, quia et citra mare et 
ultra diligenter feci inquiri, et multum in his laboravi." 

The worst of it was that not even born Greeks could be 
trusted. " Vidimus enim multos laicos, qui optime loque- 
bantur Latinum, et tamen nihil sciverunt de regulis gram- 
maticae ; et sic est modo de omnibus Hebraeis fere, et 
similiter de Graecis veris, non solum de Latinis qui sciunt 
Graecum et Hebraeum." Two things were indispensable, if 
Greek was to take its proper place in the curriculum of a 
learned education, — competent teachers and books. " Oportet 

igitur habere homines peritos in Unguis alienis et similiter 

oportet habere libros aliarum linguarum plurimos, scilicet de 
grammatica, et textum singularum partium philosophiae, ut 
viderentur defectus et falsitates in codicibus Latinorum." 
But these obstacles could only be removed at an enormous 
sacrifice of money, it was too much for private enterprise : 
"hi libri et hae personae non possunt procurari sine prin- 
cipibus et praelatis." And yet some good work was done in 
that direction by the private efforts of learned Englishmen. 
Daniel de Morlai and John de Basingstoke were, during their 
travels, actively engaged in collecting Greek books, which 
they brought with them to England, whilst Robert Grosse- 
teste exerted himself in procuring Greek teachers from 
distant parts. Nicholas Graecus was one of these veri Graeci 
that were fully competent to instruct and assist even a man 
like Grosseteste in his translations of Greek books. 


Bacon's estimate of amount of linguistic 
knowledge attainable. 

On inquiring what the knowledge acquired by those who 
occupied themselves with that kind of study, amounted to, 
we must again take Roger Bacon for our guide. He classifies 
the amount of proficiency attainable in the learned languages 
under three heads 1 . He alone could be pronounced to have 
reached the highest degree who knew these languages as his 
own mother-tongue ("ut quilibet sciat has linguas sicut 
maternam in qua natus est, ut nos loquimur Anglicum, Gal- 
licum, et Latinum "). The second degree ot knowledge 
would enable the student to translate, in scientific style, 
works written in these languages ("ut sciamus tantum de 
his Unguis ut quilibet fiat interpres, et transferre possit in 
linguam maternam Latinam scientiam de Unguis illis "). The 
third and lowest degree would stop at mastering so much of 
these languages, as to be able to read, to know elementary 
grammar, and to understand the references to such languages 
that are found in the Biblical expositions of the Fathers 
("ut sciamus de his quantum sufficit ad intelligendum quae 
requirit Latinitas in hac parte. Et vis hujus rei stat in hoc, 
ut homo sciat legere Graecum, et Hebraeum, et cetera ; et ut 
secundum formam Donati sciat accidentia partium orationis"). 
Bacon very earnestly warns the student against attempting 
at once to reach the highest degree. " Stulti enim homines 
et imperiti quum audiunt loqui de scientia linguarum, aesti- 
mant se obligari primo gradui et secundo, et ideo desperant 
et contemnunt tertium gradum facillimum ; quamvis si con- 
siderarent et diligentes essent a juventute, etiam post triginta 
annos possent pertingere ad omnes gradus dictos, et saltern 
ad secundum cum tertio. Nam tota difficultas consistit in 
primo gradu, ut nos qui talibus insistimus experimur." Bacon 

1 Comp. Stud. Phil. vi. 433 sq. 


is of opinion that three days' close application under a com- 
petent teacher, and with the aid of a good manual, was 
sufficient to attain this lowest amount of proficiency 1 . Ir 
regard to Hebrew, the student would then be able "legere el 
intelligere quicquid sancti dicunt, et sapientes antiqui, in 
expositione sacri textus, et quicquid pertinet ad illius cor- 
rectionem et expositionem." As for Greek the same amount 
of application would suffice, so that the student " non solum 
sciret legere et intelligere quicquid pertinet ad J:heologiam, 
sed ad philosophiam et ad linguam Latinam." 

Bacon's distinction seems to have been the fruit as much 
of experience as of reflection. It seems that, in his opinion, 
not one of his " Latin " contemporaries had attained the 
highest degree of linguistic knowledge, with the exception, 
perhaps, of the " homo sapientissimus," the unnamed scholar 
whose attainments in that direction he so highly extols. He 
denies the second degree even to his revered master Grosse- 
teste. As for the " multi inter Latinos " who understood 
Greek, and even some of the " veri Graeci," they did not, for 
the most part, possess even the lowest degree, for they knew 
no grammar. Their empirical acquaintance with Greek, no 
doubt, enabled them to read Greek books, and to fairly 
understand them, provided their contents were not of an 
esoteric character. If it had been a question of translating 
Xenophon's Anabasis, for example, they might have turned 
out a tolerable version. But in translating Aristotle, a facility 
of speaking Greek would only have gone a very short way 
indeed. Bacon emphasizes the old canon, that translators 
must have a thorough knowledge of the two languages and 
of the subject. These qualities were not, according to Bacon, 
combined in any one of the translators, and some good 
versions were only obtained by a fortunate conjuncture as, 
for instance, when Grosseteste collaborated with Nicholas the 

1 Opus Tertium, xx. p. 65. 


Daniel de Morlai. 

Greek books seem to have been unknown in England 
before the commencement of the thirteenth century 1 , but 
about that time Daniel de Morlai introduced some Greek 
codices, which he had brought with him from the South . 
He left England to pursue his studies abroad and, of course, 
stayed for a while at Paris. There he saw certain animals 
(bestiales) teaching in the schools with great authority. Dis- 
gusted with their ignorance and their method of instruction 
he went to Toledo to become acquainted with the teaching 
of the Arabian masters. At the invitation of his friends he 
left Spain to return to England " with a precious number of 
books." But when he heard that there was in these parts no 
liberal education, and that even Aristotle and Plato had been 
entirely forgotten in the Western world, he almost made up 
his mind to remain where he understood that these studies 
flourished, for fear lest he should be " the only Greek among 
the Romans," and it was only owing to the encouragement 
which he received from his friend John of Oxford, Bishop of 
Norwich, that he continued his journey. There can be no 
clearer testimony than this to the complete oblivion into 
which Greek had in those days fallen in Western Europe, 
including England. 

John de Basingstoke. 

A considerable impetus to the study of Greek in England 
was given by John de Basingstoke. He was a great scholar, 
thoroughly grounded in the Trivium and the Quadrivium, 
and, besides, an excellent Greek and Latin scholar. He 

1 See, however, Alcuin's poem, De Pontificibus et Sanctis Ecclesiae Ebora- 
censis, w. 1535— 1538, and Mr R. L. Poole's remark in his Illustrations of the 
History of Medieval Thought, London, 1884, p. 21 n. 

2 F. A. Gasquet, English Scholarship etc. ut supra, p. 359. Cf. F. A. Gasquet, 
"English Biblical Criticism in the thirteenth century," Dublin Revu-w, January 
1898, p. 7. 


acquired the former language whilst he was staying at 
Athens, and there he also first became aware of many things 
the existence of which was unknown to the Latins. He 
returned to England and brought several Greek books with 
him, including the Greek text of the Pseudo-Dionysius the 
Areopagite, and it was he who informed Robert Grosse- 
teste of the existence of the " Testaments of the Twelve 
Patriarchs." There is a strain of romance in the story of his 
learning Greek. He said that Constantina, the daughter of 
the Archbishop of Athens, when scarcely twenty years of 
age, was not only very learned, but also endowed with the 
gift of foretelling to a certainty the approach of plague, 
thunderstorms, eclipses, and earthquakes. She became John's 
teacher, and he declares, that, although he had studied for a 
long time at Paris, his real learning was derived from her 
tuition. He communicated a sort of shorthand notation of 
figures, in vogue in the East, by means of which it was 
possible to express any number by one single figure. He 
translated a Greek grammar which he called the Greek 
Donatus. Another work of his, which commenced "Templum 
Domini 1 ," may have been a work on Syntax (" in quo 
particulae sententiarum per distinctiones dilucidantur") ; if 
so, it need not necessarily have been a treatise on Greek 
Syntax. Was it not, perhaps, a commentary on Peter 
Lombard's Sentences! 

Adam Marsh. Thomas Wallensis. 

It is almost entirely on the authority of Roger Bacon 
that the names of Adam Marsh and Thomas Wallensis must 
be included among the Greek scholars of the period. Doubts 
have been thrown upon the tradition that, together with 
Grosseteste, they were pupils of St Edmund Rich, Archbishop 
of Canterbury, but it is certain that the latter had a consider- 
able share in the awakening of learning at that age. These 

1 Matthew of Paris, Chronica Majora, v. pp. 284-7, e &- Luard. 


three scholars are praised in the Opus Majus 1 , as being able 
to understand many words in the learned languages that are 
found in the early expositions of the Bible, and they are also 
named together as prominent linguists, in the Opus Tertium 
(p. 88) : " Nam omnes sancti et philosophi Latini et poetae 
sciverunt de linguis alienis, et omnes sapientes antiqui, quorum 
multos vidimus durare usque ad nostrum tempus, ut dominum 
episcopum Lincolniensem, et sanctum David (= Thomas 
Wallensis, to whom Bacon refers in the Opus Majus, I.e. as 
dominus Thomas venerabilis antistes sancti David nuper 
defunctus) et fratrem Adam, et multos viros." If, therefore, 
Adam Marsh, "as appears in a letter to the Minister-General 
of the Friars Minor in England, urged the need of investi- 
gating the original works of the Fathers in any exposition of 
Holy Scripture"," he expected nothing of others that he was 
not himself fully competent to perform. Bacon always 
mentions his name in conjunction with that of Grosseteste 8 , 
" majores clerici de mundo et perfecti in scientia divina et 
humana." We have no means of forming a judgment about 
the extent of Adam Marsh's Greek scholarship. Bacon's 
remarks do not carry us beyond the assumption of the third 
and lowest degree. 

Michael Scot. 
Roger Bacon is sometimes charged with harshness in the 
criticisms he passes upon some of his contemporaries, and, 
therefore, with injustice to them. But he is not sparing in his 
eulogies whenever he thinks they are deserved, and he not 
only speaks in terms of admiration of the scholars just men- 
tioned, and of the unnamed "homo sapientissimus," but 
praises also a number of scholars of his time under the general 
designation of "multi viri." Still, even in the case of his 
most revered master Robert Grosseteste, he does not hesitate 

1 Opus Majus, Hi. vol. i, p. 73, Bridges. 

2 Gasquet, English Biblical Criticism etc. p. 6. 

3 Opus Tertium, pp. 70, 75, 82, 187, Comp. Stud. Phil. p. 428. 


to point out certain limits within which the bishop's know- 
ledge of languages was confined. He certainly speaks with 
undisguised contempt of the common mob of sciolists that 
crowded the continental universities^ particularly that of 
Paris, the "totum vulgus insanum" of students 1 , who follow 
any leader, and are devoid of all discrimination. But this 
only shows that the breed of " animals (bestiales) who taught 
in Paris in the schools with great authority," and from whom 
Daniel de Morlai had turned away in disgust, was not yet 
quite extinct in the days of Roger Bacon. 

The latter certainly handles some of his contemporaries 
rather roughly, and the question whether he was always 
justified in doing so, is of particular interest in the case of 
Michael Scot. It is possible that, but for Bacon's remarks, 
Michael Scot would be ranked with the greatest Greek 
scholars of the century. 

He was born towards the end of the twelfth century, and 
is believed to have been educated at Oxford and Paris. It 
is also related that he resided in Bologna and Palermo, and 
that the chief occupation of his life was found at the court 
of Frederick II, King of Sicily, this being the title of 
Frederick before 1215, when he became Emperor. It is 
probable that he learned Arabic and Greek during his 
stay in Sicily. Like so many scholars of his time, he was 
believed to be a magician, but the enlightened men of his age 
held him in great esteem. There existed at that time a 
general desire to study physical science, and many scholars 
visited Spain, to become acquainted with the Arabic trans- 
lations of Aristotle and other Greek authors. A school of 
translators from the Arabic was established in the middle of 
the twelfth century, and Michael Scot belonged to those who 
devoted their energies to that occupation. It is possible that, 
besides his translations from the Arabic, he also translated 
some works directly from the Greek {Nova Ethica, Secreta 
1 Opus Tertium, p. 31. 


Secretorum, etc.) 1 . His fame as a great scholar spread far 
and wide. In 1223, Pope Honorius III wrote to Stephen 
Langton to ask him to prefer Michael Scot to some worthy 
ecclesiastical benefice, and spoke of him in high terms of 
commendation 2 . He was appointed Archbishop of Cashel, 
but refused the honour on the plea that he was ignorant of 
the Irish language. Gregory IX renewed the application to 
the Archbishop of Canterbury in 1227, and also lauds him 
highly : " nee contentus litera tantum erudire Latina, ut in ea 
melius formaretur Hebraice et Arabice insudavit laudabiliter 
et proficit et sic doctus in singulis grata diversorum varietate 
nitescit" 3 . We see that Greek is not enumerated here in the 
list of his accomplishments. 

Scot's chief merit consists in this, that he was instru- 
mental, with others, in making the Western World acquainted 
with Aristotle's works. This is fully admitted by Roger 
Bacon 4 , "et licet alia logicalia et quaedam alia translata 
fuerunt per Boetium de Graeco, tamen tempore Michael 
Scoti, qui annis Domini 1230 transactis apparuit deferens 
librorum Aristotelis partes aliquas de Naturalibus et Meta- 
physicis cum expositionibus authenticis, magnificata est philo- 
sophia Aristotelis apud Latinos." It is probable that some of 
these translations were made by him direct from the Greek, 
and yet the question as to Scot's Greek scholarship is difficult 
to decide. Roger Bacon compares him with Gerard of Cre- 
mona, Alfred the Englishman 6 , Herman the German, William 
the Fleming 6 , who did not understand the matter treated in 

1 J. Wood Brown, Life and Legend of Michael Scot, Edinburgh, 1897. 

2 Denifle, Chartularium Universitatis Parisiensis, i. No. 48. 

3 Denifle, ibid. No. 54. 

4 Opus Ma/us, ii. vol. 1, p. 55. Bridges. 

5 It is doubtful whether Alfred the Englishman knew Greek. As he quotes 
Isaac Israeli and Costa ben Luca, who wrote in Arabic, his knowledge of Aristotle 
may have been derived from Arabic translations. 

6 William of Moerbeke, or Flemingus or Brabantinus, a Dominican, is sup- 
posed to have translated the Ethics and other works of Aristotle from the Greek 
for the use of St Thomas Aquinas. 


the works they handled, nor the languages from which they 
translated (nee scientias nee linguas sciverunt), and not even 
the language into which they translated (etiam non Latinam) 1 , 
and who, consequently, lacked all the qualities that are re- 
quired in a translator. Bacon occasionally palliates the 
shortcomings of the translators, and points to the mutilated 
state of the original copies, or the bad Arabic translations 
from which the Latin versions were made: "sed vel mala 
translatio, vel falsitas exemplaris Graeci, vel aliqua alia causa 
nos impedit in hac parte 2 "; "verum non est sententia Aristo- 
telis ubique translata, sed error fuit exemplarium Graecorum 
et Arabicorum, vel potius vitium translatorum, quorum nullus 
perfecte scivit linguas nee scientias 3 ." But, on the whole, 
Bacon is very severe upon the translators; they make him 
often despair of ever understanding Aristotle, the translations 
were unintelligible, the student lost all that was beautiful and 
useful, and philosophy was doomed ; it was a waste of time 
to study Aristotle's works, which are the basis of all wisdom, 
from such versions ; it would have been better if Aristotle 
had never been translated, the more you read the less you 
understand, and if he could have his way he would have all 
such translations burned 4 . 

Bacon, when saying that the translators were ignorant of 
the languages, does not imply more than that they lacked 
the second degree of linguistic attainment according to his 
classification 5 , namely, the capacity of translating, in a scien- 
tific style, works written in the learned languages, but they 
may have fully mastered the third and lowest grade. Of 
Michael Scot in particular, Bacon says, " Michael Scot ascripsit 
sibi translationes multas, sed certum est quod Andreas quidam 
Judaeus plus laboravit in his 6 ." Some scholars have been 

1 Opus Tertium, xxv. <)r, Comp. Stud. Phil, viii, 471. 

2 Opus Majus, v. vol. 1, p. 56, Bridges. 

3 ibid. vi. vol. 2, p. 193, Bridges. 4 Comp. Stud. Phil. viii. p. 469. 
5 Vide supra p. xlv. 6 Comp. Stud. Phil. viii. p. 472. 


greatly scandalized by this judgment, and accuse Bacon of 
undue harshness and exaggeration. But granted even that 
such unqualified condemnation was undeserved, in the case 
of Michael Scot Bacon cannot possibly be blamed, for he 
names his authority: " unde Michaelus, sicut Hermannus retu- 
lit, nee scivit scientias neque linguas." Bacon had the report 
from Herman, with whom he was personally acquainted 1 ; the 
blame, if there be any, rests, therefore, with Herman and not 
with Bacon 2 . 

Robert Grosseteste. 
That Bacon, in his estimate of the Greek scholarship of 
his contemporaries was not actuated by personal predilections 
and aversions, is evident from his remarks about Robert 

1 ibid. 468, 473. 

2 Albertus Magnus's opinion of Michael Scot coincides with that of Herman. 
Mr Wood Brown, in his life of Scot (p. 127) says that Albertus mistook a trans- 
lation from Aristotle for Scot's own remarks. The question is, whether Albertus 
based his opinion on that passage only. In regard to Bacon, Mr Brown's 
defence of Scot against the aspersions of "his great detractor" is of a most 
peculiar character. First, he ascribes to Bacon the phrases : that Scot was 
"ignarns et verborum et rerum,'' and that "fere omnia quae sub nomine ejus 
prodiderunt ab Andraeo quodam Judaeo mutuatus est " ; but quite inaccurately. 
These are not the words of Bacon, but of Jebb in the preface to his edition of the 
Opus Majus. Again, he says (p. 135) : "Roger Bacon, secure in the consciousness 
of his commanding abilities, attacks with a rare self confidence not Michael Scot 

alone, but all the scholars of his time Busy in penning these diatribes, Bacon 

does not seem to have reflected that the best way of reproving the imperfections 
would have been to shame these scholars to some purpose by producing better 
versions on his own account. But the truth of the matter lies here, that Bacon 
was no linguist. This appears plainly from the tale he tells against himself in the 
Compendium Studii (p. 467) ; how a hard word in Aristotle had baffled him till 
one day there came some outlandish students to hear him lecture, who laughed at 
his perplexity, telling him it was good Spanish for the plant called Henbane. 
' Hinc illae lachrymae ' then, and a plague on Michael Scot and all his tribe, who 
know Spanish so well that they will not put a plain Latin word for the puzzled 
professor to understand. No wonder that to Scot rather than to Bacon, for all 
his genius, that age owed the chief part of the first translation of Aristotle and a 
good beginning of the second." Instead of attributing Bacon's criticism to 
motives like this, we rather turn to the solemn declaration made by him on 
another occasion : ' ' Deus autem testatur quod solum exposui ignorantiam istorum 
hominum propter veritatem studii" (Opus Minus, p. 327). For the rest, cf. 
Mr Bridges' note 1 on p. 85 of the second volume of his edition of the Opus Majus. 

N. d 


Grosseteste, Bishop of Lincoln. If ever any man was pene- 
trated with sentiments of reverence and admiration towards 
another, it was the case with Bacon in regard to Grosseteste. 
But for all that he does not blind himself, and is able to 
notice the barriers which his revered master had not been 
able to pass. 

Grosseteste was the greatest English-born Greek scholar 
of his age, although John de Basingstoke may have had a 
greater facility of conversing in Greek, and a more accurate 
knowledge of its grammatical structure. But in spite of such 
superiority, it is doubtful whether John de Basingstoke would 
have been able to grasp and to reproduce the sense and true 
meaning of Aristotle's philosophical speculations and ex- 
planations of natural phenomena as well as Grosseteste. Of 
the three requisites indispensable to translators : a knowledge 
of the two languages and of the subject, John de Basingstoke 
possessed only the first two thoroughly ; whereas Grosseteste 
was complete master of the subjects, knew thoroughly the 
language into which he translated, and was sufficiently ac- 
quainted with the language of the original works to be able 
to supplement his deficiency with the assistance of an ac- 
complished Graecist, without being obliged to trust blindly 
to such guidance. 

Grosseteste 1 (1175 — 1253) is reported to have already 
commenced the study of Greek and Hebrew at Oxford, before 
he went to Paris, about the beginning of the thirteenth 
century, and, at that time, he may have already been ac- 
quainted with Nicholas Graecus. The latter was a Clerk 
connected with the Abbey of St Albans, and was presented to 
the living of Datchet in Buckinghamshire. He must have 
been one of those "veri Graeci" of whom Bacon says that 
there were " multi in Anglia et Francia qui hie satis instructi 
sunt 2 " ; at the same time he was one of the " paucissimi qui 

1 F. G. Stevenson, The Life of Robert Grosseteste, London, 1899. 

2 Covip. Stud. Phil. vi. 434. This does not refer only to those Greeks that 


sciunt docere grammaticam veraciter 1 ." He is believed to 
have come over at the invitation of John de Hertford, Abbot 
of St Albans ; at any rate he was a Greek " natione et con- 

Distrust of translations led Grosseteste, like so many 
other scholars, to the study of the learned languages. He 
took an earnest view of the duties that devolved upon him, 
and was as zealous in the execution of his ecclesiastical 
functions as in his scientific research. In the latter direction, 
he was not contented with accumulating knowledge for him- 
self, but was intent upon stimulating others, and upon pub- 
lishing the works of the ancients in correct translations. 

" Grosseteste was already a brilliant scholar when, be- 
coming greatly interested in the new institute of Franciscan 
friars then recently come to Oxford, he undertook to direct 
their studies." In 1226 he lectured in Oxford to the friars, 
at the request of Fra Agnello of Pisa. "Grosseteste and 
Adam Marsh undoubtedly laid the foundation in the Friary 
at Oxford of a school of European reputation." The study 
of languages was to Grosseteste only a means to an end, 
and the importance of his work as a pioneer in the study of 
Greek lies rather in the impulse he gave to the efforts of 
others, than in the results he achieved for himself. 

Bacon's praise of Grosseteste as a scientist is unlimited 
and unqualified. He places him absolutely above every other 
scholar of his age. " There were found some famous men, 
such as Robert, Bishop of Lincoln, and Adam Marsh, who 
were capable of unfolding the causes of all things, and of 
giving sufficient explanations both of human and divine 
phenomena, as the writings of these men amply prove 2 ." 
"Grosseteste and Adam Marsh rank among the greatest of 
the clergy the world has produced, they were perfect in 

were called by Grosseteste. Even before Grosseteste there were several of them 
in Western Europe. 

1 Opus Tertium, x. p. 34. 

2 Opus Majus, iv. vol. 1, p. 108, Bridges. 



divine and human wisdom 1 ." " Few attained to consummate 
wisdom in the perfection of philosophy ; Solomon attained to 
it, and Aristotle in relation to his time, and in a later age 
Avicenna, and in our own days the recently deceased Robert 
Bishop of Lincoln, and Adam Marsh 2 ." " No one really 
knew science except the Lord Robert, Bishop of Lincoln, by 
reason of the length of his life, his experience, study, and 
diligence. He knew mathematics and perspective, and there 
was nothing which he was unable to know 3 ." Grosseteste's 
bold and independent intellect refused to follow slavishly the 
faulty translations of Aristotle's writings ; he cut out a way 
for himself, and experimented on his own account, and thus 
succeeded in obtaining a more accurate knowledge about that 
which forms the subject of Aristotle's investigations than he 
could have gained from the unintelligible and confusing 
versions. This is fully proved by his works on the Rainbow, 
on Comets, and other similar topics 4 . 

In view of such fulsome praise, we may take it that the 
qualification which Bacon feels constrained to add, when 
speaking of Grosseteste's proficiency in Greek, represents the 
true state of things. He adjudicates to him the third degree 
of knowledge, and only a limited portion of the second. He 
admits that Grosseteste knew languages well enough to under- 
stand the Fathers, the philosophers, and the wise men of the 
Ancients ; but not sufficiently well to translate properly till 
his old age, when he sent for Greeks, and caused them to 
bring books on Greek grammar to England, from Greece and 
elsewhere 5 , and when preparing his translations, he required 
the assistance of others 6 . In Bacon's time, there were still 
several of these Greeks in Western Europe 7 . 

Grosseteste's impulse to send to foreign parts for books 
and Greek teachers was stimulated by John de Basingstoke. 

1 Opus Tertium, xxiii. p. 75. 2 ibid. xxii. p. 70. 

3 ibid. xxv. p. 91. 4 Comp. Stud. Phil. viii. p. 469. 

6 Opus Tertium, xxv. p. 91. 8 Comp. Stud. Phil. viii. p. 472. 

7 ibid. vi. p. 434. 


The latter had brought many Greek manuscripts, including 
the original text of the Pseudo-Dionysius the Areopagite. 
He also told Grosseteste of the existence of the " Testaments 
of the Twelve Patriarchs," a work which was considered in 
those days to be a genuine document, and the disappearance 
of which during so many centuries was explained in this way, 
that the Jews must have suppressed it because it contained 
evidences of the Christian religion, till the diligence of Greek 
book-collectors brought a Greek version of the lost Hebrew 
original to light again. Grosseteste thought it his duty to 
try and bring about the conversion of the Jews. It was for 
this purpose that he wrote his book "De cessatione legalium," 
and, with the same object in view, he sent special messengers 
to Athens to obtain a copy of the " Testaments," which he 
subsequently translated into Latin 1 . Besides this he trans- 
lated from the Greek what is now known as "the Middle 
Recension of the letters of St Ignatius 2 ," and, towards the 
end of his life, the Nicomachean Ethics of Aristotle. " Roger 
Bacon's assertion that Grosseteste was not sufficiently ac- 
quainted with Greek to be able to translate out of that lan- 
guage until the latter part of his life, taken in conjunction 
with other passages, merely means that he did not carry out 
actual and continuous translations until that period of his 
career, and that even then he required a certain amount of 
assistance. He had commenced the study of that language, 
as has been seen, whilst he was at the university, and had 
doubtless read, or at any rate consulted, the original text, 
in his lectures and commentaries on the Posterior Analytics 
and other writings of Aristotle 3 ." Grosseteste's principal 

1 The Greek MS. from which Grosseteste actually translated is probably 
Ff. i. 24 in the University Library at Cambridge. 

2 For the interesting manner in which Ussher's theory that Grosseteste was 
the translator of that version has been proved by Lightfoot, see Apostolic Fathers, 
part ii. vol. i. pp. 76 sqq. 

3 Stevenson, /. c. p. 224. The passage in Opus Minus, p. 339, does not 
imply that Grosseteste and Adam Marsh consulted the Hebrew and Greek texts 


assistant was Nicholas the Greek, who became an inmate of 
the Bishop's household. When Grosseteste translated by 
himself he was careful to do no more than to reproduce the 
meaning of the original in his own style, with the addition of 
some elucidating remarks, but when he was assisted by 
others he gave a faithful and literal translation of the text 
before him 1 . 

Homo Sapientissimus ; William de Mara. 

John de Basingstoke and Grosseteste had thus made the 
study of Greek accessible by the introduction into England 
of Greek masters and the collection of Greek codices. The 
books thus obtained dealt not only with religion, philo- 
sophy, mathematics, and physics, but included also works 
on Greek lexicography. But works of the latter kind, though 
extant, seem to have been extremely rare in England. 

Bacon complains of the latter drawback, as hampering his 
own efforts, and those of another scholar, in their work of 
correcting the Vulgate text of the Bible. Bacon speaks on 
several occasions in high terms of that most accomplished 
scholar, whom he, unfortunately, never mentions by name. 
It is owing to the investigations of Denifle 2 and Berger 3 that 
we can say with some amount of certainty that it was the 
English friar, William de Mara. According to Bacon, he was 
a consummate Greek and Hebrew scholar, who for over 
thirty years, or — as Bacon says elsewhere— for nearly forty 
years 4 had brought his linguistic knowledge to bear upon the 
correction of the Text. The difficulties he had to overcome 

of the Bible, but that they turned to the "Text," i.e. the Vulgate, and not, as was 
common, to the Book of Sentences in preference to the " Text." 

1 Stevenson, p. 224. 

* Denifle, Die Handschriften der Bibel-Correctorien etc. ut supra, p. 595. 

3 Samuel Berger, Quam notitiam etc. ut supra, p. 35. 

4 The expression "forty years" occurs frequently in Bacon's writings, and 
must not be taken literally, for instance, for the purpose of establishing some exact 
date. Vide Denifle, /. •.. p. 278, 11. 3. 


were all the greater for the want of Greek and Hebrew Bibles 
and dictionaries, which, it is true, existed in England, but 
were not accessible to him : " Nam iamdiu est fecisset certam 
probationem si Bibliam Graecam et Hebraeam habuisset, et 
librum ethimologicarum in illis Unguis quae abundant apud 
eos, sicut Isidorus et Papias apud nos, et sunt etiam in Anglia 
et in Francia, et in multis locis inter Christianos 1 ." But if 
Berger's assumption be correct, he must have had such books 
at his disposal at some later date, for the Correctoria upon 
which the conjecture is based display a surprising intimacy 
with Greek and Hebrew. The seeds sown by Grosseteste had 
thus produced one scholar at least who answered the require- 
ments demanded from a corrector of the Text "to know 
Greek and Hebrew sufficiently well, and Latin Grammar 
thoroughly according to Priscian, to have considered the 
principles and method of correcting, as well as the way to 
justify the corrections, so as to correct with knowledge." 
There was one such scholar, who had during nearly forty 
years of correcting and interpreting the Text overshadowed 
all others, " who are but idiots compared with him, and know 
nothing about the subject 3 ." 

Roger Bacorts Greek grammar. 

But the man in whom Grosseteste's example and en- 
couragement reached its fullest maturity was undoubtedly 
Bacon himself. Whilst some studied Greek as a stepping- 
stone to other achievements, Bacon was penetrated with those 
philological instincts which were not to bear results till cen- 
turies later. The Greek grammar which appears here for the 
first time bears evidence that he did not undertake the task 
before going through a vast amount of preliminary work. 
For a long time nothing of this grammar was published 
except the extracts reproduced in Emile Charles's mono- 

1 Gasquet's fragment, in English Historical Review, July 1897, p. 516. 

2 Opus Tertium, xxv. p. 94. 


graph on Bacon 1 , but Professor J. L. Heiberg of Copenhagen 
recently printed, while the present work was passing through 
the Press, four or five pages from the Oxford manuscript, 
together with a description of the codices containing the 
work 2 . 

Bacon 3 enumerates as the principal authorities on gram- 
mar which he consulted, and the authors to whose produc- 
tions he referred as standard works, the following : Bede, 
Priscian, Donatus, Servius, Lucan, Juvenal, Statius, Horace, 
Persius, Juvencus, Arator, Prudentius, Paulinus, Prosper, 
Sedulius, Isidore and Pliny, whilst he rejects Hugucio, Papias, 
and Brito as of no value. In the course of the work he cites 
others, besides those mentioned here. Priscian is most fre- 
quently quoted by him, and it is certain that Bacon, not less 
than his contemporaries, owed much of his knowledge to his 
precursors: Grosseteste, "qui fecit libros Grammaticae Graecae 
de Graecia et aliis congregari," and John de Basingstoke, who, 
no doubt, followed in his Donatus Graecus the Byzantine 
prototypes which he had studied in Athens. 

Prof. Heiberg urges that Bacon must have made use of 
some Byzantine manual of grammar. He declares this to be 
evident from the facts that his grammar agrees with those of 
Constantine Lascaris and Chrysoloras, who themselves did no 
more than reproduce the tradition of the Byzantine school ; 
that Bacon has not only the old paradigm tvtttco with all its 
possible and impossible forms, and with eav before the sub- 
junctive, like Lascaris and Chrysoloras (although not in the 
same order), and also, like them, thirteen conjugations, but also 
that, in the details, he has mostly the same examples, e.g. the 
rare /3a5£ (which he declines wrongly) ; that the grammatical 
terminology is exactly the same; and that Bacon has, like 
Lascaris, the Pater, the Ave, and the Symbolum for his 

1 Emile Charles, Roger Bacon, sa vie, ses ouvrages, ses doctrines, d'apris des 
textes inldits, Bordeaux, 1861. 

2 Byzantinische Zeitschrift, vol. ix, Leipzig, 1900, p. 472 sqq. 


reading lessons, and puts, like him, 09, tf, '6 together with the 
article. Professor Heiberg further argues that it is the Sym- 
bolum which particularly betrays the Byzantine origin, for it 
tallies almost verbally with Lascaris, and Bacon reproduces 
even from his source the phrase eic tov irarpb'i eicTropevopevov, 
without adding, as Lascaris did, the words koX tov vlov, 
according to the Latin dogma. 

Such points of resemblance between Bacon's and Lascaris' 
grammars may, perhaps, be multiplied 1 , and yet there is no 
conclusive proof that both must have had the same manual 
before them. It is even possible that Bacon had access to 
the very sources from which the systems of grammar, which 
were in vogue for many centuries, emanated. Dionysius 
Thrax, who lived in the second century B.C., influenced the 
Greek schools even as late as the twelfth Christian century. 
In the portion of his work which is still extant we find 
already the verb tvtttg) occasionally used as an illustration 2 , 
and the same is the case with Herodian, especially in his 
work irepi p7]fj.drtov. Bacon quotes Herodian in two places 3 , 
the second of which, though somewhat unintelligible, seems 
to point to an intimate acquaintance with that author on the 
part of Bacon. Professor Heiberg admits that the many 
icavoves of the Graeci moderni mentioned by Bacon accord 
exactly with the Kavoves elo-aycoyifcot, of Theodosius, Lascaris 

1 As a remarkable instance we mention Bacon's remarks on xps iijs in our 
grammar (p. 78) and in the Opus Majus, part iii. vol. 1, p. 94 Br., and the follow- 
ing passage of Lascaris: "Xpiffris christus quae litera, quia figuram habet x 
nostri, sunt qui putant cum sic scribitur xps, per x et per p scribi latinas, cum ea 
quae x videtur, sit %, et quae videtur p sit p, et quamquam fere semper legimus in 
sacris Uteris Christum sic scriptum Xps, graece tamen scribatur cum sic scribitur. 
Latine enim scribendum est per Ch aspiratum, sic Christum. Eodem modo 
decipiuntur in Iesus cum sic scribatur IHS credentes hanc literam H aspirationem 
esse, cum t\t<l graeca vocalis, quae est e productum tam apud nos quam apud 
Graecos ut 'IHSOTS IESVS. Item quia graeci ijro sic etiam scribunt H quae 
litera est similis nostrae longiusculae asperationi, Iatini sic scribunt ihs quod 
vulgus per aspirationem scribi existimat." 

2 See Dionysii Thracis Ars Grammatica, etc., ed. Gustav Uhlig, 1883, 
p. liii. 

3 pp. 46 and 55. 


and Chrysoloras having other numbers. It is true that Bacon 
declines the word @5>l; wrongly ; but, first, the passage as it 
occurs in the manuscript is wholly unintelligible and hope- 
lessly corrupt; and secondly, the word /8<w£, rare as it is in 
classical authors, is a standard example among the gramma- 
rians. We find it used as such by Herodian 1 , by Theodosius 2 , 
who closely followed in Herodian's footsteps 3 , and the word 
was commented upon by Georgius Choeroboscos 4 - As to 
tvtttw, not only this verb, but also the same paradigms for 
verba contracta and verbs in /u, and, at least, a part of the 
examples for the declensions have remained the same ever 
since Theodosius 6 , and the subjunctive is always given with 
idv (Uhlig I.e. Supplementum iv.). Uhlig thinks that Lascaris 
did not know either Dionysius or Theodosius in their original 
form ; but these authors were accessible to other medieval 
writers, even to some of them who lived after Bacon's time ; 
it is therefore possible that Bacon may have known them 
although Lascaris did not 6 . 

It is, however, certain that Bacon had before him some of 
those Erotemata in which the rules laid down by Dionysius 
and his immediate followers were treated in the form of a 
Catechism. He quotes a manual of that kind (p. 173): 
" Sicut igitur grecus, ante formacionem conjugacionis secun- 
dum hoc verbum, querit de hoc vocabulo, cuius sit partis 

oracionis et cuius modi et cuius significacionis Querit 

igitur grecus mrrco, iroiov fiepovs Xoyov ion; p^paTo*;. iroiat; 
iyicXioeax; ; opiori/erjs," etc., winding up with the usual term 
Kavovi%erai ; and he continues quoting his " Graecus " here 
and there, as he proceeds with his paradigm. It may be 
that he had before him the Wolfenbuttel Erotemata 7 , for it is 

1 Ed. Aug. Lentz, 1867, vol. i. pp. 396, 397 ; vol. ii. pp. 739, 744. 

2 Ed. A. Hilgard. Grammatici Graeci, pars iv, vols, i and ii. p. 23. 
5 Lentz, ibid. vol. i. pp. clxxxv and clxxxvii. 

4 Ed. Hilgard, ibid. pp. 295, 296. 

5 ibid. vol. i. p. vi. 6 ibid. p. vii. 

» Cf. Uhlig, L. C. p. xlii; Hilgard, C. C. vol. i. p. xx. 


probable that this, or one very much like it, was used by 
Theodorus Prodromus or Ptochoprodromus 1 in his gram- 
matical manual, which was edited by Goettling under the 
mistaken impression that it was a work of Theodosius* This 
Theodore lived about noo, and it may be that the same 
Erotemata were accessible to him and to Bacon. 



There is no direct evidence of Hebrew scholarship in the 
works of any English Christian writer of the thirteenth 
century except Roger Bacon and — assuming the correctness 
of Denifle's conjecture — William de Mara. There may have 
been others who had some knowledge of Hebrew, but there 
is nothing in their writings to show it. The English writers 
of the preceding centuries who directly refer to Hebrew 
display only the smallest amount of knowledge ; they seem 
to have known just enough to rescue them from stumbling 
whenever, in the commentaries on the Bible, especially those 
of Jerome, they came across some exposition based upon a 
derivation from the Hebrew. 

The Venerable Bede is thought to have had some ac- 
quaintance with Hebrew, although most of the passages in 
his commentaries, if not all, in which some knowledge of the 
Hebrew text of the Bible transpires, are taken from Jerome. 
In Genesis x., he points to the difference between j}> and D, 
and between T and "), and in his preface to the Psalter he 
gives the Hebrew title of the Book of Psalms. The Expositio 
Nominum proves, as little as any other dictionary of names, 
a direct knowledge of Hebrew. 

1 Hilgard, vol. ii (Choerobosci Scholia), p. cxxix. 

2 Hilgard, ibid, cxxvii sqq. Id. Scholia in Dion. Thrac. etc. pp. vi and xliii. 

3 See S. A. Hirsch, "Early English Hebraists," in Jewish Quarterly Review, 
October 1899. 


The same remarks apply to Alcuin. He refers to the 
Hebrew text of the Bible in his commentaries to Genesis 
xxv. 8, Ecclesiastes ix. 12 and xii. 4. In one of his Epistles 
he connects the word Malchns with its Hebrew cognate, and 
says it means king 1 . It is doubtful whether any of these 
remarks were originally his. 

Hody 2 relates that John Bale stated, on the authority of 
William of Malmesbury, that Athelstan, King of England, 
had the Bible translated into Anglo-Saxon from the pure 
Hebrew original, with the assistance of some converted Jews, 
but he further says that no such passage could be found in 
Malmesbury's works. 

Stephen Harding had recourse to the Rabbis in order to 
settle the readings of the Vulgate text of the Old Testament, 
but he did not know any Hebrew himself. 

Roger Bacon 3 mentions a certain Andrew who took 
liberties with the Vulgate, and altered it in accordance with 
the Hebrew text. Bacon blames Andrew for this, praising 
at the same time his knowledge of Hebrew, and says that he 
has the great merit of instigating the student to consult the 
Hebrew text whenever some difficulty in the translation is 
met with; and that in the passage under consideration, and 
in many other passages, but few people would have thought 
of the true meaning, if it had not been for Andrew. 
I venture to identify this Andrew with the Englishman 
Andrew, an Augustinian monk, who lived about 11 50, and 
was a pupil of Hugo de Sancto Victore. He is said to have 
written commentaries of a learned and important character 
on the greater part of the Old Testament, and the Books of 
the Maccabees 4 . 

As to Bacon's knowledge of Hebrew, more will be said in 
the Introduction and notes to the Cambridge fragment on 

1 Lumby, /. c. p. 15. 

2 De Bibliorum textibus, p. 415. 

3 Comp. Stud. Phil. viii. p. 480 sqq. 

4 Fabricius, Bibliotheca Latino. Mediae et Infimae Aetatis, s. v. Andreas. 


Hebrew grammar. His references to Hebrew in his other 
works show no originality, yet prove that he spoke with a 
full knowledge of the subject, and his acquaintance with the 
Hebrew text of the Bible becomes apparent in his illustra- 
tions of comments made by older scholars, in some cor- 
rections of the Vulgate, and in the exposure of some glaring 
blunders made by his predecessors. 

I must refer to Berger 1 as to the Hebrew scholarship of 
William de Mara, and as to a translation of the Bible from 
the original Hebrew, portions of which are extant in manu- 
script in Oxford and Cambridge. There are, besides, a 
number of manuscripts in the libraries of the various colleges, 
an investigation of which would show that there was a much 
greater development of Hebrew than of Greek scholarship 
among the writers of the thirteenth century. But much more 
preliminary work must be done, in the way of discovering 
and investigating such documents, before a definite judgment 
can be formed on the subject. 



The Oxford MS. {A). 

The largest portion of the present volume, called here the 
Oxford Greek Grammar (A), is a reproduction of a MS. at 
present at Corpus Christi College, Oxford, MS. 148, thus 
described in Coxe's Catalogue: — Codex membranaceus in 
folio fif. 42 sec. xv olim B Twyne ; codex utrimque palim- 
psestus et rescriptus. 

The MS. measures 11 \ by 8 inches. On a paper flyleaf 
at the beginning of the volume is an inscription in a xvii 
century hand : " Etiam Jo Basingus alias Basingstoke alter 

1 Berger, Quam notitiam etc. ut supra, p. 32 sq., p. 49 sq. 


Oxoniensis circa idem tempus scil. circa 1252 Grammaticam 
Grecam scripsit, teste in illius vita Baleo." 

Fo. 1 is headed thus in a later hand : "A. 3. 14. R. 

No 1615 148 
Bachonis Grammatica Greca (Bernard 1697). 

D. 3. 13 

TB. cxc, Oxn. 

Collation: 1 — S 8 , with a leaf and a fragment of a leaf 
inserted between 5 1 and S 2 , and a fragment of a leaf between 
2 4 and 2 5 . Pp. 67, 6S are misplaced. There is a marginal 
note to that effect in a later hand at the top of 67. 

The handwriting which seems to be identical throughout 
is in a xiv century hand. The Grammar is written on a 
parchment which had previously served for a copy of the 
Decretals. The lower writing is almost entirely illegible. 
Here and there are sections of a commentary in early xiii 
century writing which are fairly clear. The earlier writing 
shows just enough to concur with the discolouration of the 
parchment, the closeness of the writing, and the ignorance of 
the copyist, in making the MS. exceptionally difficult to 

Contents of the MS. 

The MS. does not contain the complete work. It ends 
with the paradigm of tvttto}. The other paradigms, e.g. of 
the verbs in fii which is referred to, p. 173, are missing. It is 
doubtful whether it contained also the rules of the syntax. 
The work, as it is extant now, is divided into three parts, 
which are again subdivided into Distinctions and Chapters. 

The headings are not always indicated in the MS. but are 
noted within square brackets in the present edition. 

Pars 1. Fo. 1 — 16. 

Ex Alphabeto Graeco et quibusdam ei annexis leviter 
pertractandis propter exercitium legendi, scribendi, et con- 


Distinctio I. 

Cap. i. De litteris Alphabeti. 

„ 2. De diphthongis. 

„ 3. De accentibus. 

„ 4. De subbrevitatibus. 

Distinctio II. 

De compendiosa instructione legendi et construendi Grae- 

Cap. 1. Exprimuntur ea quae adnecti debent praedictis 
propter exercitium legendi et construendi, et datur modus 
scribendi, et ratio omnium quae hie scribuntur exprimitur 

Cap. 2. De nominibus literarum et accentuum et de arti- 

Cap. 3. De oratione Dominica et de Salutatione Vir- 
ginis et Symbolo. 

Pars II. Fo. 17 — 64. 

In qua tota orthographia investigatur et diphthongi et 
prosodiae et cetera eis annexa. 

Distinctio I. 
De potestate et numero literarum Alphabeti Graeci secun- 
dum comparationem ad literas Latinas. 

Cap. 1. De idiomatibus. 

„ 2. De rationibus propter quas oportet Graecam 
grammaticam comparari Latinae. 
Cap. 3. De divisione vocis. 

„ 4. De differentia inter elementum et literam. 

Distinctio II. 
In qua agit de Uteris Latinis et Graecis in speciali. 
Cap. 1. De vocalibus, ubi primo exponitur diversitas acci- 
dental vocalium in sono ; secundo ad essentialem acceditur. 


Cap. 2. De consonantibus aliquibus quae non liquescunt. 
„ 3. De semivocalibus quae liquescunt, primo in uni- 
versali ; secundo in speciali de / et r sive ro et labda. 

Cap. 4. De aliis semivocalibus videlicet de sima, my et ny. 
„ 5. De duplicibus scilicet xi, zita, et psi an liques- 
cant. Cum quibusdam additis. 

Cap. 6. De mutis et sono earum et aliarum consonantium. 
„ 7. De numero literarum Latinarum. 

Distinctio III. 

In qua excito Latinos studiosos ad considerandum multa 
erronea, quae saepius vulgantur, circa considerationem Alpha- 

Cap. 1. Contra grammaticam quae dicitur esse Aristo- 
telis, cum non sit eius. 

Cap. 2. De erroribus circa scripturam per literas Alpha- 
beti, sed praecipue de quibusdam quae scribuntur per ypsilo. 

Cap. 3. De residuis vocalibus quae scribuntur per ypsilo. 

Cap. 4. In quo fit descensus ad quaedam vocabula in 
quibus aliunde accidit difficultas quam per hanc literam ypsilo. 

Cap. 5- De residuis vocabulis Graecis hie ponendis. 
„ 6. Xp? It;?. Computatio per literas. 

Distinctio IV. 
De diphthongis. 
Cap. 1. De diphthongis. 

„ 2. De diphthongis. 

„ 3. De exemplis notabilibus circa diphthongos. 

„ 4. De corruptionibus vilibus in diphthongis. 

Distinctio V. 

Cap. 1. De accentibus syllabae. 
„ 2. De exemplis in quibus et consimilibus vulgus 
multum errat in longitudinibus et brevitatibus. 


Cap. 3. De erroribus vilibus apud famosos tractatores. 
„ 4. De scansione Horatii etc. 

„ 5. De regulis pro correctionibus in Graecis vocabulis 
quae sunt in usu Latinorum. 

Distinctio VI. 

De his longandis vel breviandis in quibus vocalis ante 
consonantes invenitur. 

Cap. 1. De A ante consonantem. 
„ 2. De E ante consonantem. 
„ 3. De /ante consonantem. 
„ 4. De O ante consonantem. 
5. De U ante consonantem. 
„ 6. Regulae de ultimis syllabis Graecarum dictionum 
secundum Bedam in libro De Metris. 

Distinctio VII. 
De aliis prosodiis, quae sunt spiritus et toni et passiones. 
Cap. 1. De spiritibus in universali. 
„ 2. De nominibus Graecis quae cadunt in usu Lati- 
norum quae debent aspirari. 

Distinctio VIII. 
De tonis sive accentibus. 
Cap. 1. De distinctione eorum. 

„ 2. De generalibus regulis accentuandi. 

„ 3. De mutatione accentus. 

[Desunt cetera secundae partis. 

Pars III. 
Desunt Dist. I, II, et initium distinctionis tertiae.] 
Cap. V. De formatione genitivi a nominativis terminatis 
in xi et psi. 

Cap. VI. De declinationibus Graecis secundum modernos 

N. * 


Distinctio IV. 
De figura et specie. 
Cap. i. De figura. 
„ 2. De specie. 

Distinctio V. 

De pronominibus. 

Cap. i. De pronominibus primitivis. 
„ 2. De pronominibus derivativis. 

Distinctio VI. 

De Verbo. 

Cap. I. De conjugationibus. 

„ 2. De genere, modis et temporibus verbi. 

„ 3. Amplior sermo de conjugatione. 

„ 4. De formatione praeteritorum. 

Exempla conjugationis in a>. 

Cetera desunt. 

University College and Douai MSS. 

The Corpus Christi MS. of this Grammar is practically 
the only one that is extant. The other MSS. known are but 
(1) a fragment of one leaf among the Cottonian manuscripts, 
Jul. F. viii, (2) University College, Oxford, 47, merely an 
abbreviated copy of the Corpus Christi MS. (see Coxe, p. 14, 
Brewer, p. xli), and (3) Douai, Bibliotheque Publique,.69i, 
which is identical with (2). In both (2) and (3) the same 
passages amounting often to entire chapters are omitted, and 
the lacunae marked by the words : quae quia trita sunt pru- 
dens omisi or simply omisi. They are both by a 16th century 
hand. The Douai MS. is of some historical interest, because 
it was the earliest source from which Victor Cousin and 
Emile Charles derived their knowledge of the Opus Tertium, 
which is also contained in it, and because it formerly belonged 


to the English College at Douai 1 , before the plunder of its 
library by the local revolutionary committee in 1793. 

The Cambridge MS. (B and C). 

The MS. Ff. 6. 13, belonging to the Cambridge University 
Library, contains nine different treatises. Luard describes it 
as ''a small quarto parchment, 81 leaves, 41 lines per page, 
well written in hand of 13th or 14th century. Ink somewhat 
faded." It measures "j\ by 5 inches. On the first page inside 
the cover there is a note that the MS. is the gift of Robert 
Hare, 1594. The sixth treatise is the Hebrew fragment, 
called C in the present volume, which covers fos. 6& and 66 b . 
The Hebrew words are inserted in a few cases only and that 
very unsatisfactorily. The Hebrew alphabet at the end is 
out of order and hardly legible. The Latin text has suffered 
from the evident ignorance of Hebrew on the part of the 

The seventh treatise, fos. 67 — 69*, contains the fragment 
on Greek Grammar here called B. The Greek is nearly all 
written in Latin characters. It gives the Greek alphabet in 
tabulated form, proceeds to give some rules about vocaliza- 
tion, the declension of the article and of nouns, notes on 
abbreviations, the ten prosodiae, computations by letters and, 
as reading lessons, the Pater noster and Ave Maria. 

Latinity, spelling, style. 

In order to give a faithful transcript of the MSS. the 
spelling both in Greek and Latin, and the accents of the 
Greek words have been printed as they stand. The Latinity 
is that of the thirteenth century, clear in its meaning and free 
from grammatical errors. It merits the good character given 

1 Collegium Anglorum Duaci, founded by Allen, 1568, transferred to Old Hall 
near Ware in 1793. 


to the style of the time by such competent judges as Mr 
Hastings Rashdall 1 , and Mr J. W. Clark 2 . A terseness and 
directness of expression, and the absence of figurative phrase- 
ology marks it as truly Baconian. But the scribe must have 
been of the type described by Brewer in the Introduction to 
the Opera Inedita 3 . His mistakes are left uncorrected and 
are not always referred to in the notes. Some are merely the 
slips of a copyist. One which recurs is the use of a plural 
verb after a singular noun. But occasionally it has been 
impossible to construe the text as it stands. This difficulty is 
not always indicated, though frequently enough to explain its 
general character and to attempt an elucidation of the most 
important instances. 

Letters, numerals. 

The shapes of the letters on p. 14 are made to resemble 
those of the MS. It has not been considered to be of any 
advantage to repeat them throughout the printed text. The 
names given to the numerals (p. 24) are roughly the same as 
in modern Greek. Those chosen for illustration (p. 25) 143 
and 1224 may have been deliberately selected with some 
allusive meaning, especially as we know that 1224 was the 
date of the foundation of the Franciscan Convent in Oxford, 
for many years the abode of Friar Roger. 

Consecration of Churches. 

The references to the consecration of churches (pp. 25, 83, 
195), which would alone identify the work as Bacon's, is of 

1 The Universities of the Middle Ages, pp. 595 — 597. 

2 The Customs of the Augustinian Canons, p. xi. 

3 p. xlviii : "The copies of Bacon's works, as they exist at the present day, 
afford unmistakeable evidence of the obtuseness of the transcribers, ignorant of 
every language but the Latin, unaccustomed to scientific terms, indifferent to 
criticism." In a footnote he adds : " Unable to write Greek or read it when 
written in almost all instances, the scribes have transferred into Latin characters 
their notions of a Greek equivalent. Sometimes they have omitted the Greek 


some interest. The first passage is difficult to make out as it 
stands, but the meaning is clear. The Rubric in the Roman 

Pontificale reads "Interim Pontifex accepta mitra et 

baculo pastorali, incipiens ab angulo ecclesiae ad sinistram 
intrantis, prout supra lineae factae sunt, cum extremitate 
baculi pastoralis scribit super cineres Alphabetum Graecum, 
ita distinctis litteris ut totum spatium occupent, his videlicet 

Deinde simili modo incipiens ab angulo ecclesiae ad 

dexteram intrantis scribit Alphabetum Latinum super cineres 
distinctis litteris " 

The practice is to place as many small heaps of sand 
or ashes in the figure of a St Andrew's Cross as are sufficient 
for the letters of both Alphabets. The ceremony is very 
ancient and is referred to by St Gregory in the Liber Sacra- 
mentorum. Maskell 1 gives the history of the rite with many 
details and variations, and refers to St Aelred's life of St 
Edward the Confessor, who relates that St Peter, who himself 
consecrated Westminster Abbey, wrote both Alphabets upon 
the ground 2 Roger Bacon's complaint is that the Bishops 
were so ignorant of Greek and the Pontificals so badly 
written, that both the shapes of the Greek letters were 
incorrect and the numerals were jumbled up with the letters, 
so that the rite was not intelligently carried out. His criticism 
is fully borne out by the MSS. of the Egbert Pontifical, in the 
Bibliotheque Nationale in Paris (saec. viii.), and of that called 
the Ely Pontifical (saec. xii.) in the Cambridge University 

The significance of the rite is connected by Remi of 
Auxerre and Ivo of Chartres with the teaching of the rudi- 
ments of the Christian religion. But an analogy may be 

1 Monumenta Ritualia Eccksia Anglicance, p. 208, ed. -i. 

2 St Mellitus : "Reseratis sacrae basilicse valvis, vidit paviraentum utriusque 
Alphabeti inscriptione signatum, parietem bis senis in locis sanctificationis oleo 
linitum totidem cereorum reliquias duodenis crucibus inhaerere, et quasi recenti 
respersione adhuc cuncta madescere." Ailredus Abbas Rievallis de vita et 
miraculis Edwardi Conlessoris, Twysden, vol. II. p. 386, ed. 1652. 


found in the rubrics of the solemn Papal Mass. The Pope 
when he celebrates solemnly wears the vestments of both the 
Latin and Greek rites, and the Epistle and Gospel are chanted 
in both tongues. In this case it certainly signifies the unity 
of the Church. 

The proper name Omnes. 

The statement (pp. 40, 95) 1 that Omnes is a proper 
name in Greek was at first very puzzling, and illustrates the 
difficulty which the scribe found in copying the manuscript. 
The solution is no doubt, that it is the beginning of a quota- 
tion from Callimachus quoted by Priscian. I cannot now 
find the edition of Priscian from which I have quoted (p. 95) 
the line of Callimachus. It should no doubt read as given 
in Keil": — t<b? /jlbv 6 Mvrjadp^ei,o<s e<j)i] £eVo?, wSe avvaivw. 

The Canons of Theodosius. 

The nearly illegible word (p. 174), which has there been 
conjectured to be Kavoves ©eoSocnW, should, I think now, be 
read /cavovi&Tcu which is the usual formula in Theodosius. 
The canons of Theodosius were usually appended to the 
treatise of Dionysius Thrax De Arte Grammatical a fact 
which shows how venerable is the use of the paradigm of 
tvittco. It has been in use from probably 100 B.C. to our 
own day. Its use perhaps illustrates, as Uhlig grimly says, 
the method of teaching Greek grammar to boys, which has 
been coeval with the use of the paradigm. From the refer- 
ences in the text we may gather that the genealogy of Friar 
Roger's grammar was as follows : 

Dionysius Thrax c. B.C. 100. 
Herodian c. A.D. 160. 

Theodosius c. A.D. 400. 

Priscian ob. A.D. 562. 

1 Cf. Compendium Studii, Cap. XI. ed. Brewer, p. 508. 

2 Grammatici Latini, vol. II., Priscian, Lib. I. 


Sicilian origin of Greek MSS. 

The references to Sicily as the origin of both the Greek 
teachers and Greek books in England in Bacon's time has 
a distinct interest now in connection with the problem of the 
origin of the Ferrar Group of the Codices of the Gospels 
which, through the researches of the Abbe Martin 1 and Dr 
Rendel Harris 2 , have been conclusively shown to be of Sicilian 

An inexplicable passage. 

There remain one or two as yet inexplicable passages in 
our text. One especially in the Cambridge fragment (p. 195) 
" Et in primo cantate, ultimo uersu per litteras tarn hebraicas 
quam grecas, in quantum sunt numerorum fit consideratio et 
pulcra misteria eliciuntur, et alibi in sc'riptura multotiens" 
has defied my attempts at solution. 

1 Quatre manuscrits importants, Paris, 1886. 

2 The Ferrar Group, Cambridge, 1901. 






[PJrimus hie liber voluminis grammatici circa linguas alias 
a latino qui est de grammatica greca habet partes tres. 


Prima est ex alphabeto greco et quibusdam ei anexis 
leuiter pertractandis propter exercicium legendi, scribendi, 
et construendi ; et habet duas distincciones. 

Prima habet quatuor capitula. 

[Capitulum Primum.] 
Primum est de litteris alphabeti. 

Manifestata laude et declarata vtilitate cognicionis gram- 
matice quatuor linguarum scilicet grece, hebree, arabice et 
caldee, quantum ad vsum latinorum, et hie in prologo totius 
voluminis grammaticalis numeroque librorum significato et 
ordine, nunc in hoc libro primo procedendum est circa 
grammaticam grecam secundum quod racio huius ordinis 
in prioribus annotatur. Sicut igitur pueri docentur in latino 
vt, primo, grosso modo sciant legere et scribere et leuiter 
aliqua construere, antequam ad alciora grammatice latine 
transcendant ; sic primo leuius tradam ea que preambula 
sunt, maiora deinceps allaturus. 

I — 2 


Pono igitur primo ea que necessaria sunt pro leui lectura 
et scriptura. Secundo addo quedam pro vsu et exercicio 
leccionis. Prima pars habet quatuor particulas. Nam primo 
ponuntur littere alphabeti. 

Littera autem habet tria id est nomen, figuram, potes- 
tatem 1 que est sonus. Nomen 2 vt a in latino, alpha in 
greco, aleph in hebreo et sic de alijs. Figure 8 autem sunt 
que discribuntur in scripto et hec duo scilicet nomen, figura, 
variantur omnino vel multum apud naciones diuersas. Sed 
potestas sive sonus principalis est idem, sonus tamen acci- 
dental et secundarius variatur. Sonus 4 autem principalis 
[est] quern littera sonat per se vt vocalis, vel cum alio 
vt consonans. Non est autem possibile quod sint in aliqua 
lingua, nisi quinque vocales, differentes secundum sonos 
principales, vt sunt a e i o v, quorum quelibet habet sonum 
per se distinctum et perfectum. Consonans 6 autem non 
potest proferri per se, sed oportet quod contrahat secum 
sonum alicuius vocalium quinque, ut ba be bi bo bu, sa 
se si so su. Placuit tamen latinis nominare consonantes a 
sono vocali e, vt b, g, d, s, f, r, preter k et q et p, quod ab 
i littera trahit sonum, sicut Priscianus docet in maiori 6 , 
licet alique naciones per e litteram sonent ipsum. Sed' 
greci differunt a latinis in nominacione suarum litterarum. 
Nam. latini non ponunt in nomine vocalis nisi sonum eius 
vt a e i o u. Grecus vero habet plures litteras in nomine 
cuiuslibet vocalis ut alpha sonat 8 a et similiter in conso- 
nantibus vt sima sonat s, et sicut latinus sillabicans dicit 
a s as, et s a sa, sic grecus dicit alpha sima as, et sima alpha 
sa. Et quia latini breuius dicunt, ideo melius, nee mirum 
si in hoc mutauerunt modum grecum, quia posteriores fue- 

1 MS. marg. quod in omni littera tria sunt nomen figura potestas. 
5 MS. marg. quod nomen appellator in littera. 

3 MS. marg. quod appellator figura littere. 

de comparacione figure et nominis litterarum. 

4 MS. marg. quid sit sonus. 

5 MS. marg. de potestate consonantis. 

6 MS. marg. priscianus. 

7 MS. marg. greci differunt a latinis. 
s MS. marg. similitudo sillabicandi. 

iii] PARS I. DIST. I. CAP. I. 5 

runt et potuerunt in hoc corrigere grecos. Vtinam cor- 
rexissent quedam alia vel saltern a grecorum sapiencia non 
errassent ! 

Potestas vero accidentalis est quod sonus littere accen- 
tuetur diuersimode, vel aspiretur vel longetur vel breuietur. 
Nam 5 accentus est triplex acutus, grauis, circumflexus ; 
quibus modis variatur eadem littera. Acutus enim accentus 
eleuat in altum litere sonum, vt in hoc vocabulo fdcio 
ante penultima eleuatur, et in hac eadem diccione, secunda 
et tertia sillaba deprimuntur. Similiter, hamo in hoc nomine 
hamus aspiratur fortiter, sed in hoc verbo amo profertur 
leniter et debiliter. Eodem modo accidit variacio se- 
cundum longitudinem et breuitatem, vt media producitur 
huius nominis proprii Maria et in hoc nomine communi 
maria pro aquis salsis breuiatur. Multis igitur modis potest 
vna littera variari penes sonum accidentalem, et secundum 
has variaciones habent greci plures vocales quam nos. Nam 
habent vnum o breve quod vocant o micron hoc est o 
paruum, et aliud o longum quod vocant o mega id est o 
magnum. Et secundum Priscianum habent vnum e breue 
quod vocant e pemte, id est e quintam litteram quia quinto 
loco ponitur in alphabeto, et alterum longum quod vocant 
eta, quamuis aliter vtantur greci moderni ut inferius ex- 
ponetur. Et habent duplex i, vnum est sicut i nostrum et 
vocatur iota et potest longari vel breuiari sicut apud nos. 
Aliud habent i quod debiliter sonat et cum hyatu quod 
vocant ipsilo, hoc est y tenue, quia tenuem habet sonum ; 
et nos vocamus ilium y grecum et vtimur pro eo hac figura 
y, u. Habent eciam varietatem magnam in consonantibus. 
Nam quasdam aspirant et quasdam non. 

Que tota diuersitas patebit in hoc alphabeto subscripto, 
nam semper in tercia linea scribuntur nostre littere que 
respondent litteris grecis et per hoc potest sciri sonus gre- 
carum litterarum non solum principalis sed accidentalis. Et 
considerandum est quod litere grece omnes incipiunt sicut 
littere latine eis respondentes. Dico de illis quas habent 

1 MS. tnarg. accentus. 


latini, quia greci habent plures litteras [quam latini 1 ] ; 
omnes tamen per terciam lineam annotantur. Et in secunda 
linea ponuntur figure litterarum grecarum et alique habent 
duplices figuras omnino diuersas et omnes fere diuersificantur 
accidentaliter in figura, sicut apud latinos quilibet variat 
figuram literarum latinarum accidentaliter secundum sue 
beneplacitum voluntatis. Et in prima linea ponuntur nomina 
litterarum grecarum vt sic per has tres lineas sciantur ilia 
tria famosa que litteris debentur scilicet nomen, figuracio et 

Discens igitur hoc alphabetum quod in bita et in gamma, 
et delta, et e, et ita, et thita, et my, et ny et sima, sunt 
diuerse figure secundum speciem. In alijs diuersificantur 
secundum accidentalem varietatem, sicut apud nos diuersi 
scribunt diuersimode eandem figuram secundum substan- 
ciam ; vt patet in omnibus euidenter. Consideret eciam 
discipulus quod vna figura de my differt ab vna ipsius bita 2 
per hoc quod in my descendit vna linearum stancium et 
facit angulos rectos cum linea iacente et linea iacens ex- 
tenditur vltra primam stantem et facit angulos rectos quorum 
neutrum inuenitur in bita (0) s . 

Sciendum quod apud Grecos sunt f 7 vocales scilicet a e 
t] 1 o v a>; quarum due semper sunt longe, scilicet i/ et ©; 
due semper breues scilicet e et o ; tres ancipites, scilicet 
aliquando longe aliquando breues, scilicet a, 1, v; relique 
sunt consonantes quarum rj 8 sunt semivocales scilicet 
Zg^rXpvpcr; harum rj 8, 7 3 sunt duplices ; £ if yfr dicuntur 
duplices quia quelibet earum ex duabus consonantibus est 
composita, scilicet £ ex & et a, £ ex k et y, f ex t et a. 
Item harum rj, § 4 sunt liquide scilicet X /j, v p ; que dicuntur 
immutabiles, quia in futuris verborum et in declinacionibus 
nominum non mutantur. 

Relique 6 9 sunt mute, scilicet ^78 kut ^^. Harum 
6 9 tres sunt congnaciones, quarum prime formantur in gutture, 

1 These words partially erased in MS. 

2 In the MS. one form of f* resembles one form of /S. 

3 MS. marg. scriptus erat in margine extra seriem vsque ad hoc signum 6. 
This is one of the indications that A is a copy of an earlier MS. 

v ] PARS I. DIST. I. CAP. 2. 7 

scilicet y k x; secunde in palato, scilicet t 8 ; tertie inter 
labia, scilicet @ w <j>. Item harum 6 g mutarum, tres sunt 
leues, scilicet it k t ; tres aspere, scilicet % cf> ; et tres medie, 
scilicet 7 /3 8 ; respondet autem aspera leui in sua congnacione. 
Leues, cum ultima diccionis in qua sunt, sequente diccione 
a vocali aspirata inchoante, fit eclipsis, in asperas suas con- 
uertuntur ut e<£t/ia? pro em 7j/j,a<;. Item nota quod 7 ante k 
vel aliud 7 sonat quasi N v ut ureveyicK et ayyekos. Item it 
post (j, vel v N sive in eadem diccione sive in diuersis dum- 
modo sine intervallo proferantur, sonum nostri b habet 1 , quam 
aliter non habent ut \afnras afjuirekov. Similiter t post fj. vel 
v sonat nostrum d quod aliter non habent ut ai/rt^/ato-TO?. 




delta, e 

pempte. zita. 

ita. thita. 

a a 



SA Z^ 

^ 3 

■n h fr-0-e 

a 8 a 



s a& 

e z 

i th 




my. ny. 

xi. micron 

pi. ro. 




Y- M P N 

| 1 ° ° 

77 n p f 




m n 


P r 




phi. chi. 

psi. mega 

a c 


y ¥ 

** X 

+ y a 6> 




ph. ch. 


Capitulum Secundum 

de diptongis. 

Habito de alphabeto, nunc secundo pono diptongos. 
Nam hee sunt maxime confines alphabeto quoniam perti- 
nent ad sonum substancialem litterarum, precipue vero propter 
v vocalem, quam greci non habent per vnam figuram in 
alphabeto sed per duas in diptongo 2 . Diptongus est con- 
iunccio duarum vocalium vt fiat vnus sonus vocalis, vel 
vocalis cum consonante, et habent octo proprias diptongos 
et tres improprias. Upsilo uero et iota sunt finales littere 
diptongo que aliis litteris apponuntur et habent v vocalem 
per vpsilo appositum ei quod est o micron. Per alias uero 

1 Cf. p. 48. 2 MS. marg. ov, v. 


diptongos habent sonos qui superscribuntur singulis dipton- 
gis ; ita quod in omnibus resultat sonus alicuius vocalis solius 
preter quam in tribus scilicet 1 quando upsilo apponitur ad 
alpha et ad epemte et ad ita, tunc enim sonat vocalem cum 
v consonante vt scilicet au vel af, eu vel ef, iu vel if, quia 
hee diptongi sonant vocalem quasi cum f littera ; quia v 
consonans et f multum concordant in sono ; unde in hoc 
nomine, evangelium est diptongus ex epemte et ypsilo et 
non remanet v vocalis sed consonans, et sillabicatur cum 
vocali sequente, per quod manifeste apparet quod sit con- 
sonans. Sed in hoc et alijs, latini, ignorantes grecum, cor- 
rumpunt sonum grecum et faciunt sonum compositum ex 
duplici vocali, dicentes au eu iu, vt v litera sit ibi vocalis, et 
non consonans sillabicata cum vocali precedente in con- 
fusionem unius soni sicut apparet in prolacione vulgata apud 
latinos : sed de hijs suo loco cercius exponetur. Notandum 
eciam quod omnis diptongus naturaliter est longa, preter at 
et oi, que cum sint finales diccionum breuiantur vbique, nisi 
in aduerbijs et optatiuis verbis, in quibus producuntur eciam 
in fine diccionis. Item vi diptongum immediate numquam 
sequitur consonans sed semper vocalis. Omnis autem con- 
sonans inter duas vocales in vna diccione cum secunda vocali 
sillabicatur, et hoc eciam in duabus diccionibus, cum per 
eclipsim prime diccionis, ultima vocali expulsa, consonans 
simplex remanet inter inicialem sequentis diccionis et 
penultimam vocalem precedentis. Ex hac regula sequitur, 
quod omnis sillaba media vel finalis incipiens a vocali pre- 
cedentem in vocalem terminari exigit ; et quod omnis sillaba 
in consonantem desinens sequentem in eadem diccione exigit 
a consonante incipere (scilicet (?) extra seriem) 2 . 

Deinde ponuntur diptongi tres improprie ex appositione 
iota ad alpha et sonat a, et ad ita et sonat ita, et ad o mega 
et sonat o mega. Et aliquando ponitur iota in eadem serie 
cum istis tribus litteris, aliquando subscribitur eis ut patet 

1 The sign here read scilicet may stand for 7 = 3, cf. p. 6. 

2 The words in brackets are probably a note of the copyist. They occur in 
the same line, but are separated, by a slightly longer space than usual, from the 
rest of the sentence. 

vi] PARS I. DIST. I. CAP. 3. 9 

in scriptura. Hee vero diptongi necessarie sunt, ad dis- 
tinguendum dicciones varias secundum varias significaciones 
et significata, sicut in sequentibus patefiet. Item nota quod 
i nuncquam habet vim consonantis apud grecos sed semper 
est vocalis. Sciendum eciam quod iota et ypsilo aliquando 
coniuncta vocalibus non faciunt diptongum, sed utraque 
vocalis retinet suum sonum proprium; et ad hoc deno- 
tandum ponuntur duo puncta super iota et ypsilo, sic of 
ou ut denotetur quod non est diptongus, maxime alia vocali 
precedente vel sequente, sicut in usu leccionis apparebit. 
Ponuntur igitur primo diptongi proprie 

vel af vel ef 

e . au . y . eu • i - I u 

ai • av • ot • ev • ei • ei ■ 01 

vel if 


. lu . 



: V v : 


Diptongi improprie 

a • a . i) . tj 

$ : at : V '• V 1 

Capitulum Tercium 
de accentibus. 

Hie tercio adduntur, que generali nomine apud eos vo- 
cantur accentus, licet apud nos nomen accentus strictius sit 
acceptum, sed huius nominacionis patebit racio inferius suo 
loco. Primum autem 3 eorum accentus sunt, qui apud nos 
dicuntur acutus, grauis, circumflexus ; licet ipsi utantur magis 
circumflexo quam quo nos utamus 1 . Acutum accentum 
dicunt qualitatem sillabe extensum sonum habentis. Acu- 
tum enim accentum faciunt eleuando sonum sillabe ab imo 
in altum, et designant per lineam incipientem ab imo et 
tendentem in altum sic / ; grauem vero designant per lineam 
descendentem ab alto in imum sic \ : circumflexus vero 
accentus componitur ex graui et acuto tarn in sono quam in 
figura, unde primo eleuatur sonus cum quadam depressione 
in fine et figura eius incipit ab imo in altum et iterum 
flectitur in imum sic /v Communiter tamen apud eos no- 
tatur per superiorem partem circuli sic «. 

Quartum et quintum accentus eorum nos tempora voca- 

1 So in MS. 


mus ; scilicet longum et breue : et super sillabam longam 
trahunt unam lineam longam sic - et pro breui designanda 
ponunt inferiorem partem circuli ; breuis sic, ^ quasi ypsilo. 

Sextum et septimum accentus eorum nos vocamus aspi- 
raciones, et habent aspiracionem fortem et lenem tarn in 
figura quam in sono. Nos autem habemus in sono utramque 
aspiracionem, sed solam unam figuram que est fortis aspira- 
cionis nota, ut h, que non est littera, sicut docet Priscianus 
sed aspiracionem notat littere. Fortis autem aspiracio eorum 
notatur per mediam partem circuli sinistram sic ' quasi per 
c nostrum vel per medietatem littere ita, sinistram huius littere 
ita si diuidatur per medium sic V et hec vocatur dasia, altera 
est nota lenis aspiracionis et eius figura est dextera pars 
circuli sic ' vel dextera pars huius litere ita -\ et vocatur sile, 
id est tenue. 

Octauus et nonus et decimus grecorum accentus non 
habent nomina in latino, nisi que a grecis assumpta sunt ; 
et octauus dicitur apostrophus apud autores grammatice 
latine, et inuentus est. ad denotandum quando debet collisio 
vocalium tolli, id est mala sonoritas. Et hoc est quando 
prima diccio finitur in vocalem et secunda incipit per vocalem 
vbi male conueniunt in sono, vt in gallico patet : si enim 
aliquis querat ab aliquo viatore, " unde venis ? " et ipse 
dicat " de orliens " J ; male dicit proper collisionem vocalium. 
Nam debet dicere dorliens, vt auferatur ultima vocalis prime 
diccionis scilicet huius propositionis de et sillabicetur hec 
littera d cum prima vocali diccionis sequentis ; ita vt fit 
cum dicitur grece ephymera. Nam duo vocabula sunt, 
scilicet ephi et imera, quod proprie significat in die, quia epi 
est in, et imera dies, vnde res vnius diei dicitur ephymera 
sicut febris diurna. Aufertur igitur vocalis vltima huius propo- 
sitionis epi et pi littera sillabicatur cum 1 prima littera huius 
diccionis imera que cum aspiratur per dasiam, aspiratur hec 
litera pi, et commutatur in phi et dicitur ephimera et latinus 
ponit h aspiracionem pro dasia more suo. Et figura apo- 
strophi est dextera pars circuli sicut in aspiracione leni sic '. 
Nonus accentus est hyphen, vcf>ev, que coniungit diuisa, vt 
1 Cf. Compendium Studii, p. 5 r 5, ed. Brewer. 

vii] PARS I. DIST. I. CAP. 4. 1 1 

cum dicitur antetulisti videntur esse due dicciones, set vna 
est dicta ab hoc verbo antefero ; et ad denotandum quod 
vna diccio est, ponitur inferior pars circuli sic antetulisti. 
Sic greci faciunt aliquando et solebant facere latini. Deci- 
mus accentus est vt sciatur quando aliqua litera debet 
sillabicari cum vna vel cum alia vt ab eo, hec enim littera b 
potest sillabicari cum a, et tunc sunt due dicciones, vt ab eo 
scilicet proposicio cum suo casuali ; aut potest sillabicari 
cum e littera et tunc est una diccio scilicet prima persona 
huius verbi abeo, abis. Et sic est in .greco, vt estinizxios, id 
est [est] dignus, sed dubium posset esse utrum ny littera silla- 
bicetur cum ultima vocali huius diccionis esti vel cum prima 
huius diccionis axios ; ad denotandum igitur quod sillabicatur 
cum ultima vocali huius diccionis esti ponitur dextera pars 
circuli sicut in apostropho et psili ut denotetur cum quo 
debeat sillabicari sic esti,axios et hec passio vocatur hypo- 

acutus >r, grauis ~n, circumflexus A, dasia X -|C, psili '|0, 
tempus longum -, breue ■"•, apostrophus ', hyphen ~, hipo- 
diastole , . 

Capitulum Quartum 
de subbrevitatibus. 

Quarto pono subbreuitates, et sunt 23 regulares et certe 
ex proposito facte ; nam alie sunt infinite, sicut apud nos, et 
notantur hie in scripto ; ad quarum intelligentiam breuiter 
notandum est quod pro vocali cum ny littera habent octo 
subbreuitates et pro vocali cum sima decern habent. Et 
quando aliqua illarum figurarum in decern et octo subbre- 
vitatibus istis ponitur super consonantem aliquam, importat 
vocalem cum suo consonante, vt in primo si volo scribere 
pas, quod est omnis, scribam brevius sic tt, vnde per figuram 
super pi litteram intelligitur as et ideo fit ibi pas. Si vero 
volo scribere pan, quod est omne, ego scribam sic 7r 6 , vnde 
figura valet an et ideo sic habetur pan, et sic de aliis decern 
et octo subbrevitatibus. Sed vna est generalis subbrevitas 
sicut apud nos, que vocatur apanu sirma, tractus supra : apanu 

1 So in MS. 




enim est supra, sirma est tractus, et fit sicut cum scribimus 
diis per tractum supra, aut pr, sic ipsi scribunt «o?, pro dns, 
et Wp pro pr. Et tamen sine subbreuitate super omnia 
nomina propria plene scripta et integre, ponunt tractum 
longum supra vt UXarov. Scribunt hanc figuram D, pro Se 
quod est autem, hanc figuram scribunt in lineo 5 ; et scribunt 
pro /cat quod est et, hanc U; et pro duplici sima hanc o*. 
Et pro hoc verbo esti, quod valet est, scribunt sic -V fere sic 
ut nos scribimus hoc verbum est sic -f- sed linea grecorum 
trahitur ex obliquo. 

Sunt igitur subbrevitates iste que subscribuntur 
































v eiv 




apanu syrma de kei duplex ?? est 
— Se /cat duplex sima esti 

i LI c^ x 


De compendiosa instruccione legendi et construendi 
grecum, et habet capitula quatuor. 

[Capitulum Primum.] 

In primo exprimuntur ea que adnecti debent predictis 
propter exercicium legendi et construendi, et datur modus 
scribendi, et racio omnium que hie scribuntur exprimitur 

Positis hijs, que grosso modo sunt necessaria ad legen- 
dum et scribendum, nunc inseram quedam communia pro 
exercicio legendi, et sunt primo nomina litterarum alpha- 
bet greci scribenda vt sciamus ea recte scribere et legere, et 

viii] PARS I. DIST. II. CAP. I. 13 

cum hijs nomina accentuum, et post hec articuli scribendi 
sunt. Deinde Pater noster, Ave Maria, et Credo, Magnificat, 
Nunc dimittis, et Benedictus que sunt fundamenta fidei, ut in 
hiis paucis legendis primo exercitatus adiscens transcendat 
facilius ad maiora. Et scribuntur hec hoc modo. In prima 
enim linea scribitur latinum, in secunda inferiori grecum 
latinis litteris, in tercia grecum grecis figuris ; vt latinus, 
respiciens grecum grece in suo ordine, possit de facili et 
sine errore illud legere per adiutorium greci scripti per litteras 
latinas, per quas cognoscet statim que littere grece in greco 
vocabulo describuntur. Et quoniam lingua insipida est que 
non intelligitur, ideo ad delectacionem legentis ponuntur 
vocabula latina in prima linea, vt sic cum lectura grecorum 
vocabulorum pateat eorum intelligencia quamuis 1 suauius 
legantur et maior vtilitas consequatur. Considerare tamen 
debet lector quod pono latinum sicut respondet grecis voca- 
bulis ; ut quia ipsi non vtuntur ablatiuo sed semper genitiuo 
vel datiuo vbi latini vtuntur ablatiuo, ideo pono hie geni- 
tiuum et datiuum latinum pro ablatiuo, sicut est in greco, 
quatinus sciat lector cuius casus sit vocabulum grecum 
hie positum ; ne, si ponerem casum ablatiuum, crederet quod 
in greco sic esset ; et per hoc eciam patet quos casus regunt 
preposiciones grece, quod ignoretur nisi vocabulum grecum 
poneretur sicut est in greco. Et alia similiter quedam 
huius modi obseruo propter intelligenciam greci pleniorem, 
quia nunc est intencio dare exposicionem grece grammatice 
principaliter, et ideo eius proprietatem debeo obseruare. 

Articulos vero hie posui, quia multum patent leccio et 
construccio greci per eos, et casuum ac generum et nume- 
rorum distinccio. Et preposui eos alijs legendis non solum 
propter ilia que nunc dixi, sed quia breuior est in eis silla- 
bicacio. Sciendum igitur quod articulus est pars oracionis 
apud grecos quia habet casus, genera et numeros ; sed latini 
non habent articulos licet omnes fere naciones habeant eos, 
et lingua gallica habet eos ut li le la et huiusmodi, que 
distinguunt casus, genera et numeros. Quedam tamen pro- 
ponuntur nominibus in declinacione et coniugacione, loco 

1 So in MS. for quatenus. 


quorum vtuntur pronominibus articularibus que sunt hie hec 
hoc, cum dicimus hie magister, hec domina, hoc stannum et 
hij vocantur prepositiui articuli. Alij vero subiunguntur nomi- 
nibus, loco quorum vtuntur vt in pluribus hoc nomine, qui quis 1 
quod, secundum quod dicimus homo, qui currit, disputat. Et 
habent articuli genus masculinum et femininum, et neutrum, 
et quatuor casus scilicet nominatiuum, genitiuum, datiuum, 
accusatiuum, et tres numeros scilicet singularem, dualem, et 
pluralem. Duali enim vtuntur quando locuntur de duabus 
rebus, plurali quando de tribus vel pluribus. Numerus sin- 
gularis habet semper quatuor terminaciones casuum ; dualis 
habet duas tantum terminaciones ; vnam scilicet, pro nomi- 
natiuo et accusatiuo et aliam pro genetiuo et datiuo; plurale 
habet quatuor terminaciones sicut singulare. Primo igitur 
ponuntur hie articuli prepositiui secundum genera sua, casus, 
et numeros, et postea subiunctiui de quibus omnibus amplior 
tractatus net inferius suo loco. Sciendum tamen quod articuli 
non construuntur hie, sicut relique dicciones, quoniam in latino 
non sunt ; et ideo latinis litteris tantum scribuntur in secunda 
linea, sed in prima nichil eis respondet. Similiterque est 
de litteris alphabeti que primo scribende sunt ; quia omnis 
scriptura aliorum ab eis nascitur vt videmus. Sed in 
quantum littere sunt, non habent significata, et ideo linee 
sufficiunt eis due, et quia nomina accentuum prius in greco 
non fuerunt scripta ideo consequenter post ista scribenda 

Capitulum Secundum. 
De nominibus litterarum et accentuum, et de articulis. 

alpha, vita, gamma, delta, epemte. zita. ita. thita. 
a\<j>a fifJTa ydfifia BeKra e £r)Ta ryra ffrjra 

aJvABu Tv 8 A Ee £3 H 6 r 

iota, kappa, labda. lambda, my. ny. xi. omicron. 

Iwra Kairiva XafiSa \afif3Ba fir) vrj ft o 

1 k U A. \ H- p 3 ° 

1 So in MS. 




ro. sima. tau vel taf. ypsilo. 
pw aifxa Tad v 

par" t v 





X 1 







it rr 



Hec sunt nomina accentuum 

acutus grauis circumflexus longum breue dasia 

o^eia ftapela Trepio-rrofievi fia%pov /3pa%K ha<na 

psili apostrophos hyphen hypodiastole 
^n\r] airo<TTpo(f>0'; vfyev VTroBtaaroXe. 

Hii sunt articuli prepositiui masculini generis in singulari 
numero : — 










duali : — 





plurali : — 









Hii sunt articuli feminini 

generis in 












duali : — 





plurali : — 









Hii sunt articuli neutri generis in singulari numero: — 
to tu to to 



in duali : — 

in plurali :- 

Hij sunt articuli subiunctiui masculini generis in singulari 
numero : — 
































in duali :- 

in plurali :- 

Hii sunt feminini generis in singulari numero : — 
hi his hi hin 

in duali : — 





in plurali : — 










Hij sunt articuli neutri in singulari numero :- 
ho hu ho ho 




in duali : — 



r r\ 



in plurali numero : — 












Capitulum Tercium. 

De oracione dominica, et de salutacione uirginis et 

[Oracio Dominica.] 

Pater nostrum in celis sanctificetur nomen tui 

pater imon o en tis vranis agiasthito to onoma su 
iraTqp rjfimv 6 iv rot? ovpavol<; ayiao-0r]To to ovofia aov 

adueniat regnum tui fiat voluntas tui sic in 

eltheto hi uasilia su genithito to thelima su os en 
ekOeToa rj /3aai\eta aov yevr)07}T(o to 6e\r)fia aov 005 ev 

celo et in terre panem nostri supersubstancialem 
vrano ke epi tis gis ton arton imon ton epiusion 
ovpavto Kai eiri tj)? 7179 tov aprov rjfiov tov iirtvaiov 

da nobis hodie et dimitte nobis debita nostri 

dos imin simeron ke aphes imin ta ophilimata imon 
809 rifuv arjfiepov Kai cuf>e<; rffiiv ra ofyeiKrificLTa rip,wv 

sic et nos dimittimus debitoribus nostri et non vel ne 
os ke imis aphiemen tis ophiletes imon ke mi 

C09 Kai 7]/j,ei<; a<f>iefiev to?? otyeikeTais tffiwv Kai fir) 

inducas nos in temptacionem sed libera nos a 
isenegkis imas is pirasmon alia risee imas apo 
ii<reve<y/cr]<; yfias et9 Treipaafibv dXXd pvaai rffias dirb 

malo amen. 

tu poniru amin. 

tov irovr)pov afir/v. 

Salutacio Marie. 

Ave Maria graciosa dominus cum tui benedicta 

xere Maria kecharitomeni o kirios meta su eulogimeni 

%alpe fiapoa Key6.piTwix.kvr) 6 Kvptos peTa aov ev\o<yijp,evr) 

N. 2 


tu in mulieribus et benedictus fructus ventris tui 

si en ginexi ke eulogimenos o karpos tis kilias su 
av iv yivai^l koX ev\oyi/Aevo<; 6 Kapiro<; rrj<i /eotXta? gov 



Credo in unum Deum patrem omnipotentem factorem 
pisteuo is ena theon patera pantokratora piitin 
Triarevo et? eva Oeov Trarepa iravTOicpaTopa, iroi'qT'qv 

celi et terre visibilium omnium et invisibilium et 

vranu ke gis oratonte 1 panton ke aoraton ke 

ovpavov Kal y7j<; oparcovTe Travrav icai aoparcov /cat, 

in unum dominum iesum cristum filium dei 

is ena kirion iison criston ton yion tu theu 
et? eva Kvpiov \r\aovv j(pi<JTov tov viov tov Oeov 

unigenitum ex patris natum ante omnium 

ton monogeni ton ek tu pateros gennithenta pro panton 
tov fiovoyevr} tov e'« tov iraTpo<; <yevvi]OevTa irpo TrdvTtov 

seculorum lumen de lumine deum verum ex dei 
ton eonon phos ex photos theon alithinon ek theu 
twv aiavaiv (£c3? e« <j>o>to<; 6eov aXijdrjvov e/e deov 

veri genitum non factum consubstancialem 

alithinu gennithenta u piithenta omousion 

aXrj&ivov lyevvrjOevTa, ov Troi.ijOijvTa ofioovcriov 

patri per cuius omnia facta sunt propter nos 

to patri diu 2 ta panta egeneto ton diemas 3 tus 
tw TTdTpl Bt ov to. nravTa, iyeveTO tov Si rjp,a<; tow 

1 MS. marg. re in hac diccione oratonte est sillabica adieccio nam oraton est 
visibilium sicut aoraton est invisibilium sine sillabica adieccione. 

2 MS. marg. hie fit apostrophus cum dicitur diu quia aufertur ultima sillaba 
huius diccionis dia et regit genitiuum casum apud grecos aliquando, propter quod 
hie ponitur ov genitiuus articuli subiunctiui ac si diceretur per cuius, set nos 
dicimus per qtiem more latino et sic est inferius apostrophos cum dicitur tov dirj/ias 
set ibi dia regit accusatiuum casum. 

3 MS. marg. hie diimas est apostrophus nam dia imas diceretur nisi esset 

xi] PARS I. DIST. II. CAP. 3. 19 

homines et proper nostram saluterri descendentem de 

anthropus ke dia tin imeteran sotiiian katelthonta ek 
av0p<OTrov<} /cat Sid rr/v tffteTepav o-mTtjpiav KareKBovra 'e/e 

celorum et incarnatum ex spiritus sancti et marie 
ton vranon ke sarkothenta ek pneumatos agiu ke marias 
tov ovpavoiv Kal crapKcodevra e'« Trvev/iaro? dyiov Kal fiapiw; 

virginis et hominem factum crucifixum pro 

tis parthenu ke enanthropisanta staurothenta te yper 
ttj? irapOevov Kal evavBpanria-avra 1 GTavpoQkvTa re vtrep 

nostri sub pontii pilati et passum et sepultum 
imon epi pontiu pilatu ke pathonta ke taphenta 
rnjL&v iirl itovtiov iriKaTov Kal TraOovra Kal Ta<j>evTa 

et resurrectum tercie diei secundum scripturas et 

ke anastanta ti triti imera kata tas graphas ke 
Kal avacndvra rrj rpirr] rj/iepa Kara ra? <ypa(f>a<; Kai 

ascendentem in celos et sedentem in dextere 

anelthonta is tus vranus ke kathezomenon en dexia 2 
avekOovra e't? tovs ovpavovs Kal KaOe^ofievov ev Se^ia 

patris et iterum venturum cum glorie iudicare 
tu patros ke palin erchomenon meta doxis krine 
tov Trarpbs Kai irakrjv ep^op-evov p-era, 80^9 3 Kplvai 

viuos et mortuos cuius regni non est finis et 

zontas ke nekrus u tis vasilias uk esti telos ke 
fwi/Ta? Kal veKpovs 6v t^? /8a<rtA.ei<z? ovk iarai re\o<; Kai 

in spiritum sanctum dominum et viuificantem 

is to pneuma to agion to kirion ke zoopiun 
et? to Trvevfia to dyiov to Kvpiov Kai ^cooiriovv 

collisio vocalium sicut prius statim dicitur dia tin sine apostropho quia ibi non 
est collisio vocalium. 

1 MS. marg. enantropisanta quasi hominem manifactum sicut incarnatum et 
in hoc vocabulo staurotentate hoc quod dicitur te est sillabica adieccio. 

2 MS. interlinear, dexia est datiuus casus. 

3 MS. marg. Nam doxis est genitiuus casus. 

2 — 2 


ex patris procedentem cum patri et filio 

to ek tu patros ekporeuomenon sin patri ke uio 
to i/c tov Trwrpo's etciropevofievov o~vv irarpt icai vt&io 

coadoratum et cumglorificatum locutum per 

sinproskynumenon ke sindoxazomenon to lalisan dia 
(TwirpoaKwovfievov koX avvho^a^ofievov to "KaXtjcrav Bia 

prophetarum in unam chatholicam et apostolicam 
ton propheton is mian katholikin ke apostolikin 
toov TrpotfiTjTWv ei? fiLav ica6o\iKr)v teal dTrocrToTuicrjv 

ecclesiam confiteor unum baptisma in remissionem 
ekklisian omologo en vaptisma is aphesin 

i/CKXrjcnav ofioXoywi, ev ficnrTicrfia, et? d<j)eaiv 

peccatorum expecto resurrexionem mortuorum et vitam 
amartion prosdoko anastasin nekron ke zon 

afiapneov irpoahoKa avdcrraaiv veicpwv km %a>r)v 

futuri seculi amen, 
tu mellontos eonos amin. 
tov fxeKkovTOS ai<ovo<> ap,rjv. 

Incipit Canticum Marie. 

Magnificat anima mea dominum et exultauit 

megalini hi psichi mu ton kirion ke hi galliase 
p.eyaX^vet fj ifrv^V poO t6v Kvpibv koX rj iyaWiao-e t 

spiritus mei in deo saluatori mei quia respexit 
to pneuma mu epi to theo to sotiri mu oti epeulepsen 
to Trvevfia fiov eiri too 6e<S tw crcoTrjpi fiov oti eireftXetyev 

in vel super humilitatem ancille eius ecce enim 

epi tin tapinosin tis dulis autu idu gar 

eVt Tr/v Tairetvcoo-iv t^? SovKtjs clvtov ISoii yap 

ab vel ex beatificauit omnes generaciones quia 

apo tu nyn makariusine pase e genee oti 

a7ro tov vvv /xa/captovcrive Tracrat ai yevai 6tI 

xiii] PARS I. DIST. II. CAP. 3. 21 

fecit mihi magna potens et sanctum nomen 

epiisen my megalia o dynatos ke agion to onoma 
eiroirfaev p,oi fieyaXeia 6 Swaros Kal dyiov to ovofia 

eius et misericordia eius in generacionem et 

autu ke to eleos autu is genean ke 

avrov Kal to e\eo? avTov ek yeveav Kal 

generacionem timentibus eum fecit 

genean tis phouumenois auton epyise to 

yeveav toi<s ipoftovfievois cLvtov eiroirjae too 

potenciam in brachio eius dispersit superbos 

kratos en brachioni autu dieschorpisen yperiphanus 
KpaTOt ev fSpayiovi, dvTov §t,e<;j(ppiuo-ev vireprj(f>dvov^ 

de menti cordis eorum deposuit potentes de sedium 
dia nia kardias auton kathile dunastas apo thronon 
Bid vola Kapb~ia<; avT&v KaOelXe Svvdo-Tas d-rro dpovcov 

et exaltauit humiles esurientes impleuit bonorum et 
ke ypsose tapinus pinontas eneplisen agathon ke 
Kal v^raae Taireivoiis ireivcovTa'; eveifXyo-ev dyaddov Kal 

diuites dimisit inanes suscepit israel puerum 

plutuntas ex-apestile kenus antelaueto israil pedos 
•jfkovTOWTas e%aireo~Tei\e Kevovs dvTe\d/3eTO laparfX 7ratSo? 

eius recordatus est misericordie 1 sicut locutus est ad 
autu mnistine eleus kathos elalise pros 

avTov /xvijo-drjvai, eAiou? ica,6G><; i\d\r)<re irpos 

patres nostrorum abraam et semini eius 

tus pateras imon to auraam ke to spermati autu 
tov? iraTepa<! rjfiwv two afipaap, Kal t&i airepfiaTt avTov 

usque secula. 

eos eonos. 

e«s diwvos. 

1 MS. marg. in greco non est sue. 


Canticum Simeonis. 

Nunc dimittis servum tui dominator secundun 

nyn apolyis ton dulon su despota kata 

vvv d,Tro\vei<; rov SovXov crov Becrrrora Kara 

uerbum tui in pad quia uiderunt oculi mei 

to rima su en irini oti idon y ophthalmy mu 
to pr/fia crov ev elprjvr) on elhov ol ocpOaXfioi /iov 

salutare quod parasti ante faciem omnium 

to sotirion su o ipymasas kata prosopon panton 
to crcorrjpiov o~ov b r)Tolfi,ao-a<; Kara irpocrunrov rrdvrav 

populorum lumen ad revelacionem gentium et gloriam 
ton laon phos is apochalipsin ethnon ke doxan 
rSv Xawv cf>w<; el<; d'rro')(aXv , ^'iv edvwv ical B61-av 

plebis tui israel. 

lau su israil. 

Xaov crov laparjX. 

Canticum Zacarie. 

Benedictus dominus deus Israel quia visitauit 

Eulogitos kyrios o theos tu Israil oti epeskepsato 
EuXoy^To? Kvpto? o deos rov icrparjk 6tI eireo-Ketyaro 

et fecit redempcionem plebis eius et erexit cornu 
ke epiisen lutrosin tu lau autu ke igire keras 

Kal eTroirjcrev Xvrpocriv rov Xaov avrov ica\ ■tjyeipe Kepas 

salutis nobis in domui dauid pueri eius sicut 

sotirias imin en to yko dauid tou pedos autu kathos 
o-orrjpias rjfilv ev ra> oucco BavelB rov 7raiB6<; avrov icado? 

locutus est per oris sanctorum a seculi 

elalise dia stomatos ton agion ton ap eonos 

iXdXrjcre Bia, crrofidro'i rmv djowv rwv air diwvo? 

Xiv] PARS I. DIST. II. CAP. 3. 23 

prophetarum eius salutem ex inimicorum nostri et de 
prophiton autu sotirian ex eththron imon ke ek 
Trpo<f>T)Twv dvrov crcoTTjpiav e£ idOpdov r\p.S>v xal i/c 

manus omnium odiencium nos facere misericordiam 

chiros panton ton misunton imas pyise eleos 

^6t/3o? iravTOv rwv fiiaovvTcov r)p,d<; •wol/qae e\eo<s 

cum patrum nostri et memorari testamenti sancti 

meta ton pateron imon ke mnisthine diathikis agias 
fiera rwv rrarepwv rjjxwv Kal p,vio~0fjpat, Bia8rjK7j'i dyt'a? 

eius iusiurandum quod iurauit ad abraam patrem 

autu orkon on omose pros auraam ton patera 

avroO bpKOv bv &p,o<re 77730? afipadp, rwv irdrepa 

nostri dandi nobis sine timoris de manus inimicorum 
imon tu dune imin a phouos ek chiros ton eththron 
■qp.wv rov Sovvai tffuv a <po/3o<; iic j(6t,po<i rwv eyOpSiv 

nostri liberati seruiamus ipsi in sanctitati et iusticie 
imon risthentas latreuin auto en osiotiti ke dikeosini 
■f]p,a>v piadevrai \arpeveiv avrdo iv octiottjti, Kal SiKaioavvrj 

coram ipsius omnes dies uite nostri et tu 

enopion autu pasas tas imeras tis zois imon ke si 
evanrtov dvrov irdaa<i ra<; r^ikpa^ rrjs ^corj<; r)p,wv Kal axi 

puer propheta altissimi vocaberis preibis enim ante 
pedion prophetis ypsistu klithisi proporeusi gar pro 
iraiSiov wpo<pr)T7)<; v^rlarov /ch.7]6'i]crr] irpoTVopevat] jap irpo 

faciei domini parare vias eius dandi scienciam 

prosopu kyriu etymase odus autu tu dune gnosin 
7rpo<T(OTrov Kvpiov iroip,do-e 6Boi/<; dvrov rov Sovvai yvaaiv 

salutis plebi eius in remissionem peccatorum ipsorum 

soterias to lao autu en aphesi amartion auton 

o~a>rrip[as ra> \aa> avrov ev a<peo~et, ap,apriwv dvrwv 

per viscera misericordie Dei nostri in quibus visitauit 
dia splachna eleus theu imon en is epeskepsato 
Sia cnfkd'xya ekeovs 6eov rffjLwv ev ots eirea/oro-dro 


nos oriens ex alti superapparere in tenebre et 

imas anatoli ex ipsus epiphane tis en skoti ke 

rjfia.'i dvaroXr) ef injroi/? iirb^avat rots ev tr/corei /ecu 

umbre mortis sedentibus dirigendi pedes nostri 

skia thanatu kathemenis tu kateuthyne tus podas imon 
a/cla davarov icadijfievois tov /carevdwai, tovs TroBas tffiov 

in viam pads, 
is odon irinis. 
et? oBov elprjvr)^. 

a ft y B e r £ i\ 

ena dio tria tessera pente exa epta ogdo enea 

t ta t/3 iy iB te 

deka endeka diodeka dekatria dekatessera dekapente 

ir i% it) id Tc 20 30 

dekaexa dekaepta dekaogdo dekaenea icossi trianda 

40 50 60 70 80 90 

salanda pindinda exanda epininda ogdoinda dueninda 

ekaton diacossia triacossia tessaracossia pentecossia 

M. ,a 
exacossia eptacossia ogdocossia enacossia kilia 


a y B e | r vel a" C[ \ £ rj 6 numerus digitus 

12345 6 789 

licXfivl-OTr Cj numerus articulus 

10 20 30 40 50 60 70 80 90 




IOO 200 3OO 400 500 600 700 800 900 

> a P- ,7 ,8 ,e ,r K- ,v 

1000 2000 3000 4000 5000 6000 7000 8000 

,0 ,i 

9000 10 milia 

numerus compositus 

Ta t/3 Ty (S ie tr i£ Tfj id 

I 1 12 13 14 15 16 17 18 19 

ica k/3 «7 «S Ice icr k£ fcrj ~itf 

21 22 23 24 25 26 27 28 29 

Xa X/3 Vy XS Xe X? Xf X? \0 

31 32 33 34 35 36 37 3§ 39 


et sic 

et sic 



de aliis 


de aliis 

Cf 1 Q X. Episcopus consecrans ecclesiam debet scribere 
alphabetum grecum in pulvere cum cuspide baculi pastoralis : 
fper saltern f has tres notas numerorum, quando episcopus 
ignorat alphabetum grecum. Sed hoc non fit sine iniuria 

1 Cf. infra, pp. 83, 195 ; Opus maius, Pars iii. p. 94, ed. Bridges. 



Pars secunda huius tractatus de greca grammatica in quo 
tota ortographia inuestigatur et diptongi et prosodie et cetera 
eis anexa. Et habet distincciones. Prima distinccio est de 
potestate et numero litterarum alphabeti greci secundum 
comparacionem ad litteras latinas ; et habet quatuor capitula. 
Primum est de quibusdam exterioribus. Nam facta con- 
tinuacione distinguit ydiomata. Secundo dat raciones propter 
quas oportet grecam grammaticam comparari latine. Tercio 
exponit differencias vocis. Et quarto dat differenciam inter 
elementum et litteram addens quo genere sumuntur nomina 


[Capitulum Primum.] 

Terminata parte ilia in qua proposui ea que pertinent ad 
leuem et introductoriam instruccionem legendi grecum et 
scribendi et construendi, nunc tempus est vt maiora copiosius 
indicantur. Volo igitur potestatem grece grammatice plenius 
exponere et precipue illud scribam, quo magis latinos estimo 
indigere. Primo igitur quedam extrinseca annotabo, quoniam 
uero variantur aliqua apud diuersas naciones grecorum, et 
oportet quod de hoc fiat inferius mencio. Ideo in primis 
notandum quod 5 et 6 fuerunt idiomata grece lingue. Idioma 
enim est proprietas lingue determinata, qua vna gens vtitur 
iuxta suam consuetudinem. Et alia gens eiusdem lingue 
vtitur alio idiomate. Idion enim grece est proprium latine, 
a quo idioma hoc est proprietas 1 . Et idiota qui est contentus 
sua proprietate loquendi, nesciens proprietates sermonis alio- 
rum. In lingua enim latina que vna est, sunt multa idiomata. 
Substancia enim ipsius lingue consistit in hijs in quibus com- 
municant clerici et literati omnes. Idiomata vero sunt multa 

1 MS. marg, de hoc in primo d. 3. u. 3. 

xvii] . PARS II. DIST. I. CAP. 2. 27 

secundum multitudinem nacionum vtencium hac lingua. Quia 
aliter in multis pronunciant et scribunt ytalici, et aliter 
hyspani, et aliter gallici, et aliter teutonici, et aliter anglici et 
ceteri. Sic igitur fuit apud grecos vna lingua secundum sub- 
stanciam sed multe proprietates. Natura igitur ipsius lingue 
grece consistit quantum ad ea in quibus omnes naciones grece 
communicabant et hec vocantur communia. 'Alia fuerunt 
specialia quatuor famosa scilicet atticum, eolicum, doricum, 
ionicum. Athenienses vsi sunt attico et alii alijs et diuer- 
santur, vt exemplariter loquar, sicut burgundicum, picardicum, 
et normanicum, et multa alia que sunt idiomata eiusdem lingue 
scilicet gallice. Preter autem has quatuor diuersitates, famosa 
fuit vna de qua auctores faciunt mentionem, et eciam in qua 
est diuersitas ab aliis, scilicet qua vtebantur boetes et ideo 
oportet hie de hac fieri mencionem. 

Capitulum Secundum. 

2 Quia igitur volo tractare proprietatem grammatice grece, 
oportet ut sciatur quod iste diuersitates sunt in lingua greca 
secundum quod inferius notabuntur nomina istorum idio- 
matum. Et voco has diuersitates idiomata et non linguas vt 
multi vtuntur, quia in veritate non sunt lingue diuerse sed 
proprietates diuerse que sunt idiomata eiusdem lingue. 
Cupiens igitur exponere grammaticam grecam ad vtilitatem 
latinorum necesse est illam comparari ad grammaticam lati- 
nam, turn quia latine loquor vt in pluribus, sicut necesse est, 
cum linguam grecam nescit vulgus loqui, turn quia grammatica 
vna et eadem est secundum substanciam in omnibus Unguis, 
licet accidentaliter varietur, turn quia grammatica latina quo- 
dam modo speciali a greca tracta est, testante Prisciano, et 
sicut auctores grammatice docent euidenter. Et in hac com- 
paracione grammatice grece ad latinam non solum est neces- 
sitas propter intelligendam grammaticam grecam, sed omnino 
necessarium est ad intelligendam latine grammatice, propter 
quam principaliter componitur hie tractatus. 

1 MS. marg. quatuor idiomata lingue grece. 

2 MS. marg. c. 2 m . 


Capitulum Tercium. 

Sed quoniam multi autores loquuntur de diuisione vocis 
ut assumant illam qua in linguam vertitur et de qua gram- 
matica constituitur et in qua alie sciencie docentur et aliqua 
dubia sunt et forsan error accidit in dictis aliquorum propter 
insufficienciam eorum in greco sermone, ideo, quod Priscianus 
in principio voluminis magni dicit, considerandum est an 
veraciter sit tenendum. Vult 1 enim quod vox sit articulata 
que cum aliqua intencione significandi proferatur: scilicet ut 
affectum mentis humane demonstret, et hie potest esse litterata 
ut " arma virumque cano," quia litteris scribitur, vel illitterata, 
articulata tamen, vt sibilus hominum et gemitus. Item litte- 
rata non articulata ut coax crax in ore licet hominis, que 
sunt voces rane et corui. Scribuntur enim et non possunt ab 
homine intelligi nee articulata nee litterata ut mugitus et 
similia. Hie igitur sumit vocem articulatam que coartata, 
hoc est copulata, cum aliquo sensu mentis eius qui loquitur 
profertur. Sed Boecius maioris auctoritatis et in Unguis et 
in scienciis, vult, in maiori commento perihermenias, quod 
articulata vox dicatur ilia que litteris scribi potest, que cir- 
cumflexo sono et determinato ac distincto per litteras emit- 
titur, et ideo articulata dicitur, quia coartatur ad impressiones 
litterales et scripture et non propter significandi racionem. 
Et hec vox sic articulata dicitur locucio, que grece lexis dicitur, 
et est communis ad uocem significantium ad populum que per 
se significant vt nomen et verbum, et ad eas que non per se 
significant ut coniuncciones et huiusmodi, et ad eas que nihil 
significant dummodo litteris scribi possunt ut bilbex, buba et 
huiusmodi, unde Aristoteles, in libris de arte poetica, partes 
locucionis dicit esse sillabas et coniuncciones, sed sillabe in 
quantum huius nihil significant; coniuncciones vero non per 
se significant. Et ideo diccio que artatur ad significacionem 
non conuertitur cum articulata voce, nee cum locucione sed 
in minus est. Nam diccio non significat lexin in greco sed 

1 MS. marg. vox articulata, secundum Priscianum, secundum Boecium. 



phrasin vt ait Boecius. Secundum igitur Boecium, vox est 
sonus qui lingua percutitur. Unde tussis est sonus tantum 
et non vox. Locucio uero est vox que litteris articulatur 
quecumque sit ilia, et hec vox est articulata proprie. Et ideo 
scilicet preferimus sentenciam Boecii. In hoc corrigendus 
est Priscianus in diuisione vocis, quamuis modo Aristoteles 
bene dicat, si autem velimus vtrumque sustinere possumus 
dicere quod aliter et aliter sumpserunt vocem articulatam 
secundum diuersitatem usus in temporibus diuersis. Nam 
significata diccionum variantur apud homines secundum quod 
tempora variantur. 

[Capitulum Quartum.] 

Et iuxta hoc sciendum est quod differencia est inter 
litteram et elementum si proprie sumantur, quam non so- 
lum Priscianus sed melius Boecius in commentario predicto 
exponit, dicens: — Littera est in scripto atque figura, pars 
minima vocis articulate. Elementum vero est sonus ipsius 
inscriptionis vt cum scribo litteram que est a, formula ipsa 
que atramento vel graphio scribitur littera nominatur ; ipse 
uero sonus quo litteram ipsam voce proferimus dicitur ele- 
mentum. Quamuis secundum vtrumque scilicet Boecium et 
Priscianum promiscue abutuntur vno pro alio. Consideran- 
dum est quod nomina litterarum apud grecos sicut apud 
latinos sunt neutri generis ut testatur Priscianus. Propter 
quod neutraliter debemus semper vti eis. 

In qua agit de litteris latinis et grecis in speciali. 

Capitulum Primum. 

De vocalibus, vbi primo exponitur diuersitas accidentalis 
vocalium in sono, secundo ad essencialem acceditur. 

Nunc ad interiora transcendo et primo circa ipsam lit- 
terarum alphabet! potestatem et scripturam rectam, deinde 


de alijs. Dictum igitur in prima parte quod vocalis per se 
sonat, consonans cum vocali, et quod non possit esse nisi 
5 vocales in aliqua lingua differentes secundum substanciam 
soni sed secundum accidentalem diuersitatem pbssunt variari, 
ut secundum diuersitatem aspiracionis et accentus et longi- 
tudinis et breuitatis. Dicit enim Priscianus, primo libro 
maioris voluminis, quod quelibet vocalis habet denos sonos. 
Nam a littera breuis habet quatuor sonos, quia potest cum 
aspiracione acui vel grauari, vt habeo, habemus, vel sine 
aspiracione acui vel grauari, vt abeo, abimus. Longum a 
uero sex modis variatur, quia cum aspiracione vel acui vel 
grauari vel circumflecti, ut hamis 1 , hamorum hamus, et 
sine aspiracione potest acui vel grauari vel circumflecti, vt 
are, ararum, ara. Hoc exemplum non potest esse de hara 
porcorum, in aliquo istorum trium, quia aspiratur vt dicit 
Priscianus in 2°, et ideo totum est de ara deorum, cuius a 
primum cirumflectitur in nominatiuo singulari ut idem dicit 
Priscianus, et in genitiuo plurali deprimitur et in nominatiuo 
plurali acuitur. Sed latini non habent nomina uel figuras 
ad omnes has diuersitates designandas : aut saltern non 
utuntur eis ad singula: unde solum habent 5 figuras vocalium 
scilicet, a, e, i, o, u. Sed greci plures inuenerunt figuras et 
nomina vnde habent 7 figuras et nomina vocalium et ideo 
dicuntur habere 7 vocales. Habent quidem vnum alpha 
sicut a nostrum indifferens ad longitudinem et breuitatem, 
et iota sicut i nostrum indifferens similiter, de quo sciendum 
quod semper est vocalis apud grecos et nunquam consonans 
nee simplex vt in hoc nomine Iuno, nee duplex ut in hoc 
nomine maior. Et ideo nomen huius littere apud eos est 
trissillabum cum dicitur iota ut i littera sillabicetur per se, 
et o per se. 

Habent eciam aliud i indifferens ad longum et breue 
quod sonat cum hiatu ad modum soni quern facit q littera 
cum v et i apud nos ut Priscianus exponit. Et quia eius 
sonus est debilis propter hoc quod labitur in hiatum — ideo 
semper in principio diccionis aspiratur per dasiam apud 

1 MS. marg. : — hec hamis est lignum bifurcatum quo rete extenditur et 
exutatur, vnde Virgilius vtitur hoc vocabulo in Georgicis. 

xix] PARS II. DIST. II. CAP. I. 31 

grecos vt vfivos propter quod vocatur ypsile hoc est j tenue, 
vnde Priscianus dicit quod Palemon grammaticus hanc 
litteram vocauit exilem, et Grillius ad Virgilium de accentibus 
lenem nominant. Isidorus uero dicit primo libro ethimo- 
logiarum, quod psile idem est quod siccum uel purum sine 
fortitudine soni ; vnde propter tenuitatem soni dicitur ypsile 
sed vulgus mutauit e in o et sic ypsilo. Et hec vocalis 
nunquam debet scribi nisi in grecis vocabulis ut Priscianus 
docet ; nam hanc litteram accepimus a grecis, propter voca- 
bula greca, ut ait Priscianus, et ideo latini male scribunt 
vocafeula latina per hanc litteram, similiter hebrea et que- 
cunque alia nisi greca. Et latini non vsi sunt hac littera 
usque ad tempora Augusti Cesaris vt ait Ysidorus. Que 
littera habet duas figuraciones. Nam omnes clamant quod 
Pictogoras inuenit hanc litteram. Sed non in figura, que 
superius dicta est, inferior pars circuli, qua scribuntur 
libri greci, que nunc vera greca est sicut antiquitus. Dedit 
enim Picthagoras inferiori parti circuli virgulam descen- 
dentem y, quam virgulam dixit notare etatem innocencie, et 
dextra pars facta est ardua magis, vt significaret viam 
virtutis, et sinistra lacior ut notaret viam peccatorum. Et 
in illo biuio incipit etas adolescencie in qua declinatur ad 
uicia uel uirtutes. Nos vero latini sequimur figuram pic- 
thagoricam, quia ipse in Ytalia docuit in tempore penultimi 
regis Rome scilicet tempore Tulli Servilii ut Titus Liuius. 
Sed floruit tempore Tarquinii Superbi qui fuit ultimus rex vt 
docet Tullius primo questionum. Studuit enim Picthagoras 
in ilia parte Ytalie, que antiquitus dicebatur Magna Grecia, 
quia magna multitudo grecorum ibi confugerat, sicut Isidorus 
narrat libro nono ; et adhuc vestigia restant, nam in regno 
Scicilie multe ecclesie grecorum et populi multi sunt qui 
veri greci sunt et grecas antiquitates observant. 

Habent autem duo e secundum Priscianum, quia vt dicit 
Priscianus, primo, apud eos quinta littera scilicet e, que ideo 
vocatur epempte a pente quod est quinque, fuit indifferens ad 
longitudinem et ad breuitatem sicut apud nos. Sed postea 
inuenerunt litteram que vocatur eta vel ita, et e quinta littera 
remansit apud eos breuis semper et vbique. Quapropter 


secundum Priscianum cum ad differenciam e breuis inuenta 
est ita, videtur quod greci debeant vti hac littera ita pro 
e longo et ideo latini hanc vocant eta. Sed greci moderni 
vocant ita et sonant i non e, latini tamen in diccionibus 
grecis sonant e vbicumque greci sonant i pro ita quia greci 
dicunt pentecost?7 tisb?; stact?? et scribunt in ultima littera 
ipsum ita. Sed latini sonant e et habent ibi e longum et 
dicunt tisbe, stacte, pentecoste. 

Habent siquidem duplex o scilicet o paruum et breue et 
o magnum et longum. Paruum enim dicitur sicut figura 
ostendit et aliud magnum. Breue autem et longum dicuntur 
propter tempus, sed v uocalem non habent per simplicem 
figuram et vnam, sed per duas, ut per o micron et ypsilo, 
scilicet cum additur ypsilo ad omicron ut sonum unum 
constituant et sic scribunt ov quod sonat v sicut superius in 

Capitulum Secundum. 
In quo de consonantibus aliquibus que non liquescunt. 

Consonancium alia est semiuocalis alia muta. Semi- 
uocalis incipit a vocali et terminatur in se, vt 1, m, n, s, x. 
Et dicitur semiuocalis quia plenam vocem non habent vt 
semiviros appellamus non quia dimidiam partem viri habeant, 
sed quia non plenam et perfectam ; et ideo multum sonant, 
licet non tantum sicut vocales, sed magis quam mute que 
incipiunt a se et terminantur naturaliter in vocalem, ut b, 
c, d, f, g, k, n, p, q, s, t. Licet quantum ad hanc termina- 
cionem sit instancia in f, quia incipit a vocali et terminatur 
in se, contra morem mutarum, sed probabiliter post quod de 
necessitate est muta. Et non dicuntur mute quia omnino 
mutescant et careant sono, sed quia debilem et paruum 
habent sonum ; sicut enim vocalis excedit semiuocalem 
sic semiuocalis mutam. Semiuocalis quidem postponit 
vocem suam, quia Priscianus dicit quod omnis littera siue 
vox plus sonat sese cum postponitur quam cum ante. 
Vt igitur de se habeat fortitudinem soni naturalem, datum 
est ei vt eius sonus proprius postponatur, ne eciam si in 

xx] PARS IT. DIST. II. CAP. 2. 


vocalem terminaretur, minus sonaret propter hoc quod vo- 
calis plus sonat a parte post quam ante. Sed quoniam muta 
de sua propria natura parum sonat, ideo datum est ei vt 
sonus vocalis sit finalis quatinus intendatur et fortificetur 
sonus mute, vnde non sufficeret sono littere vt proprius mute 
sonus proponeretur, sed oportuit quod sonus eius fortificaretur 
per sonum. vocalem forciorem et in forciori situ, et ideo mute 
terminantur in vocalem, et semiuocales in sonum proprium. 
Sic igitur apud grecos sunt semiuocales et sunt octo: zita, 
labda, my, ny, xi, ro, sima, psi, ^Xfiv^pa-yp: Sed tres 
istarum sunt duplices scilicet zita, xi, et psi % % i|r; com- 
ponuntur enim ex littera duplici. Nam xi componitur variis 
modis scilicet ex kappa et sima, sicut apud nos ex c et s ; 
nam greci non habent c sed semper vtuntur kappa, vt apud 
nos dux ducis et apud eos onix onikos, quod deprehenditur 
per genitiuum in quo resolvitur xi littera in duas. Et ali- 
quando additur taf inter kappa et sima, vt apud nos inter 
c et s velut nox noctis, sicut apud eos nyx nyktos quod 
idem est quod nox ; et anax anaktos quod est rex, et ali- 
quando componitur ex gamma et sima, vt apud nos ex g 
et s, vt rex regis, sicut apud eos salpinx, salpingos, quod est 
buccina. Similiter psi componitur ex sima et bita, ut arabs, 
huius arabos ; uel ex pi et sima, ut ethiops, huius ethiopos ; 
uel ex phi et sima ut kynyps, huius kynyphos, sed latinus 
elicit cynyps cynyphis, et est musca paruulina que fortiter 
pungit dormientes in estate, maxime in locis humidis. Et 
zita componitur ex duplici sima, vel delta et sima, sicut apud 
nos ex duplici ss vel d et s, vnde antiqui latini scribebant 
loco z duplex ss in hoc verbo patrisso pro patrizo, similiter 
pro exhilarizo scripserunt exhilarisso. Et iste tres conso- 
nantes sunt duplices apud eos sed in latinis diccionibus 
utuntur ix litera pro xi, nam Priscianus dicit quod hec 
littera apud grecos incipit a se, et terminatur in i, et apud 
latinos mutatur sonus ut incipiat ab i et terminetur in se, 
vnde ix et xi littera quantum ad sonum sunt idem, et sonus 
hie est communis greco et latino sed nomen et figura vari- 
antur et ideo quantum ad sonum dicendum est quod incipit 
in vtroque a uocali et terminatur in se, licet quantum ad 
N. 3 


nomen littere, ipsum nomen latinum incipiet a uocali, sed 
nomen grecum terminatur in uocalem ; cuius racio est quia 
nomina litterarum latinarum non excedunt sonos suos, quo- 
niam non plus est in nomine quam in sono nee aliter, vt a 
est nomen soni et est sonus, sed alpha est nomen composi- 
tum ex multis litteris et sonis et tamen sonus littere huius 
nominis est vnicus et simplex scilicet a. Et licet tantum 
sit in hoc nomine xi sicut in hoc nomine ix quia vocalis et 
consonans ; tamen aliter et aliter ordinantur vocalis et con- 
sonans in vno et alio, et hoc est quantum ad racionem 
nominis, sed non quantum ad sonum ; vnde nomen latinum 
consonum est sono littere et incipit a vocali, nomen grecum 
non est consonum sono sed discordat. Et ideo hec littera, 
tarn apud grecos quam apud latinos, seruat morem semi- 
uocalium que in sono suo incipiunt a vocali et terminantur 
in sonum proprium. Male igitur alique gentes, non solum 
persone, sonant hanc semiuocalem ab e vocali dicentes ex, 
cum deberent dicere ix. Sed z littera non vtimur nisi in 
grecis vocabulis ut dicit Priscianus, et apud latinos non est 
figura vna pro psi littera, sicut pro xi est x, et pro zita z, 
sed nos latini utimur in latinis diccionibus et grecis p et s 
pro hac littera, vel b et s, quoniam in fine sillabe ultime 
diccionis in nominatiuo cuius genitiuus terminatur in bis, 
vtimur b et s ut vrbs vrbis, celebs celebis, et non alibi sed 
nuncquam in principio sillabe pro ilia littera vtimur b et s, 
scilicet semper p et s ut scripsi, lapsus et huiusmodi et in 
grecis uocabulis in principio diccionis ut psitacus et psalmus, 
nam sillaba ultima de hac diccione scripsi et lapsus incipit a 
p littera, et prima de psitacus et psalmus incipit a p littera. 

Capitulum Tercium. 

De semiuocalibus que liquescunt, primo in vniversali : 
secundo in speciali de 1 et r siue ro et labda. 

Sed de hijs semiuocalibus quedam dicuntur liquide quia 
liquescunt et deficiunt a potestate soni debiti consonanti et 
hoc in metro. Nam due consonantes sonum suum completum 
retinentes, sillabam naturaliter breuem longant necessario per 

xx] PARS II. DIST. II. CAP. 3. 35 

posicionem, ut notum est, sed hoc non necessarie in quibuslibet 
semiuocalibus que non retinent sui soni plenitudinem potes- 
tatis. Causa uero quare liquescant a sue potestatis pleni- 
tudine est vna : quia cum mutis mutescunt, muta enim parum 
habet de sono et naturaliter deficit a soni fortitudine, et ideo 
suus defectus redundat in consonantem ei coniunctam, pre- 
cipue in eas que labiles sunt et instabiles in sono sicut 
sunt alique semiuocales magis quam alie. Deinde semiuo- 
calis postposita uocali plus sonat quam anteposita, ut cum 
dico el, plus de sono suo habet consonans quam cum dico 
le ; ut sensus noster percipit, nee mirum cum omnis vox plus 
sonat postposita quam anteposita. Sed cum sequitur mutam, 
precedit semper vocalem, cum qua sillabicantur, ut plenus 
patris. Quapropter tunc naturaliter deficit a sui soni pleni- 
tudine ; et ideo cum racione priori liquescere necesse est. 
Muta uero non dicitur liquescere ; quia tarn parum habet de 
sono quod si minueretur, nil sensibile relinqueret. Et ideo 
semper mutescit et deficit in tantum ex sua natura ut nil ei 
detrahi possit, dummodo debeat habere littere potestatem 1 . 
Et ex hijs patet, quod, licet liquescant liquide cum semiuo- 
calibus, aliquando tamen magis cum mutis proprium est quod 
consonans liquescat, quam cum alia consonante, quia con- 
sonans quelibet plus habet de sono quam muta, et habet plus 
de tempore, nam vocalis naturaliter breuis habet minimum 
tempus prolacionis et hoc uocatur tempus vnum : semiuocalis 
habet quasi dimidium temporis : muta habet quasi quartam : 
secundum quod ex Prisciano et aliis extrahitur. Vocalis uero 
longa habet duo tempora: et ideo consonans adiuncta mute 
non habet tempus vnum sed deficit quasi quarta temporis. 
Due autem alie consonantes habent tempus vnum : et ideo due 
consonantes habent vnde producant breuem, quia ipsi uocali 
habenti vnum tempus dant aliud tempus, sed hoc non facit 
consonans cum muta quia non habent tempus vnum inte- 
grum. Preterea mutescit cum muta ut prius dictum est. Si 
igitur dicatur quod nuncquam possunt producere, cum uocalis 
longa duo tempora requirat, dictum est per Bedam, in libro 

1 MS. marg. : — De hoc iij, Distinccio Quinta. 



de metris, et alios, quod poetica licencia excusatur quidquid hie 
deficit, atque quia saltern remanet medium temporis, large 
quod pro integro computatur, satis racionale est quod inter 
productas valeat reputari. Si dicatur ergo semper producetur 
ilia produccione imperfecta precipue in vsu communi, licet 
auctoritas poetica vtatur sicut placet, dicendum quod hec est 
opinio aliquorum. Alij tamen volunt quod non astringimur 
ad reputacionem illius quod ultra tempus vnum accrescit : quia 
non est tempus integrum precipue cum liquescat semiuocali 
duplici, causa dicta : et non remanet in sua potestate, nam per 
liquescentiam fit quasi mute equalis ut dimidium temporis 
non habeat semiuocalis liquescens sed quasi quartam. Et 
ideo super tempus breuis vocalis, non crescunt tres quarte sed 
circiter tempus dimidium. Et ideo negligimus cum volumus 
et judicamus vocalem breuem, licet magis appropinquantem 
produccione et pinguius extensam, et ideo breuitas hec non 
est ita pura sicut vbi sola vocalis est breuis naturaliter, sed 
breuem vocamus hec que deficit multum a plena longitudine. 
Et similiter cum longamus, nos longam vocamus que breuita- 
tem naturalem excedit, propter temporis incrementum et ideo 
communis sillaba nee ex sua natura debet dici absolute longa 
nee breuis sed communis. 

Secundo in hoc capitulo considerandum est que semi- 
uocales liquescant. Omnes autem auctores concedunt quod 
1 et m liquescant precipue, pre omnibus, et faciunt sillabam 
communem et indifferentem ; r vero non solum naturaliter 
liquescit propter causas dictas in communi, sed quia minus 
asperum sonum habet, ideo causa euphonie, que est bona 
sonoritas, temperamus gratis suam asperitatem et ideo 
necessarium est quod liquescat, et hec causa extrahitur de 
sententia Bede in libro de metris. 

L uero debilem sonum habet et mitiorem satis quam r, et 
ideo de sui natura inclinabilis est ad defectum, cum in loco 
defectiuo ponitur, secundum quod in duabus causis superius 
assignatur. Iste autem Iittere debent perfecte liquescere, 
quoniam cum mutis sillabam eis coniunctam in eadem 
diccione non cogunt ad longitudinem, sicut nee in diccione 
alia posite producunt necessario vocalem precedentis sillabe 

xxi] PARS II. DIST. II. CAP. 3. 37 

finalem, sed secundum poetas reddunt sillabam communem 
vtroque modo. Quantum uero de cetero necesse est vt 
habundancius vtar autoritatibus et hoc quasi vbique pro 
maiori parte, vt racio suffulta autoritate firmius concludat. 
Ideo excito lectorem ut diligenter notet auctoritates, et loca 
querat, si aliquando non exprimo librum certum. Vnde prop- 
ter prolixitatem sermonis vitandam, nolo semper nominare 
primum secundum uel tercium uel alium Eneidis, aut alterius 
autoris. Aliquando etiam librum non nominabo sed autorem. 
Aliquociens etiam taceo de nomine autoris. Cupio quidem 
maxime sequi istos, Bedam, Priscianum, Donatum, Seruium, 
Lucanum, Iuvenalem, Stachium, Horacium, Persium, Iuven- 
cum, Aratorem, Prudencium, Paulinum, Prosperum, Sedulium, 
Isidorum, Plinium, quia hi sunt de antiquioribus et certiori- 
bus et qui plus sciverunt de greco et per consequens de gram- 
matica latinorum. Huguccionem uero et Papiam non recipio 
nisi vbi alij confirmant eos, quia in pluribus erronei sunt quia 
nescierunt grecum. Et Britonem in tractatu suo de vocalibus 
grammaticis nolo sequi in aliquo, quia vbique errat, uel dubia 
dicit vel vana, uel probaciones legitimas non afFert sui capitis 
stulticia obstinatus. 

Si igitur sit sillaba naturaliter breuis, et 1 littera sequatur 
earn cum muta in eadem diccione, ilia sillaba est communis, 
quia et potest breuiari et longari ut in Thobia 1 : " replet 
agenda sacrat, sacrat agenda replet." Idem patet de r in 
Theodolo, '" patrem sequitur sua proles," et in Alexandriade 
' cum patris interitu etc." Quod uero similiter liquescant et 
faciant sillabam communem quando in alia diccione ponuntur, 
patet per Virgilium qui dicit in Georgicis 2 : 

lappeque tribulique ; interque nitencia culta, 

hie que coniunccio, que natura breuis est, longatur muta cum 
r liquida sequente. Et in eodem 3 : 

estusque pluviasque, et agentes frigora ventos, 

hie similiter que coniunccio longatur muta et 1 liquida se- 

1 Thobia, o. poem by Matthew of Vend6me, tisoo. 

2 G. i. 153. 3 G. i. 352. 


Capitulum Quartum. 

De aliis semiuocalibus videlicet de sima, my et ny. 

Alie vero semiuocales, ab 1 et r, non omnes ita perfecte 
reddunt sillabas communes apud autores nee omnino sic 
liquescunt. Sed tamen s littera videtur maxime liquescere 
secundum autores. Donatus enim in maiori edicione loquens 
de liquidis ait specialiter de hac littera s sic : s littera sue 
cuiusdam potestatis est que in metro plerumque vim conso- 
nantis amittit. Et Beda libro de metris hoc confirmat, et 
Priscianus hoc idem uult pluribus locis et adducit exempla 
varia vbi hoc accidit. Nee mirum, secundum Priscianum, 
primo libro, cum hec littera s habeat silentem sonum et con- 
gnatum aspiracioni, quod confirmat per grecos, dicens, adeo 
autem est congnacio huic littere s cum aspiracione, quod pro 
ea in quibusdam diccionibus solebant boetes ponere aspira- 
cionem, ut pro musa dixerunt muha. Et similiter hoc declarat, 
per latinos, qui sepe in grecis vocabulis ponunt s litteram pro 
aspiracione ut semis, sex, septem ; nam grecus pro hijs dicit, 
hemis, hex, heptem et ita in alijs. Cum igitur aspiracio de- 
ficiat nimium a sono littere et s habeat congnatum sonum 
ei, naturale erit ipsi s littere quod de facili deficiat a sui soni 
potestate. Nam quod liquescat et faciat communem sillabam 
in eadem diccione, hoc patet per exempla pluribus modis. 
Beda cum allegat uersum Virgilii ad hoc dicentis 1 : 

Hortatur Mnesteus : Nunc, nunc in gurgite remis, 

addit tamen nisi aliquis dicat quod diptongus huius diccionis 
Mnesteus faciat unam sillabam per suneresim ; si enim hoc 
non obstat, breuiatur hie hec sillaba nine, cum tamen s 
littera cum muta sequatur. Sed hec cauillacio nulla est, 
quoniam in decimo Eneide dicit 2 : 

Nee Licio genitore minor, nee fratre Mnesteo, 
hie tantum breuiatur nine sillaba. Et constat quod in hoc 

1 M. v. 189. MS. in grgite for insurgite. 

2 M. x. 129. MS. Licio (for Clytio) and Mnesteo (for Menestheo) are found in 
Palatine Codex. 

xxii] PARS II. DIST. II. CAP. 4. 39 

nomine magister et alibi, longatur sillaba precedens s littera 
cum muta, ergo in medio diccionis reddit sillabam communem. 
Similiter uero in fine diccionis vnde Ennius 1 : 

oua parire solet genus pennis condecoratum. 

vltima huius diccionis genus breuiatur hie, quamuis s littera 
sequatur in fine diccionis eiusdem et muta in principio alterius. 
Et quod alibi s posita in fine diccionis producat vocalem 
precedentem si sequatur muta in principio sequentis diccionis, 
exempla sunt infinita. Quod eciam tercio modo liquescat et 
communem reddat sillabam, manifestum est per Bedam et 
per exempla que inducit. Nam Beda ait : Tercius modus 
communis sillabe est cum uerbum aliquod in vocalem desinens 
correptam, excipitur a duabus consonantibus in altera diccione 
quorum prior sit s littera. Et hoc confirmat Sedulii exemplo 
dicentis 2 

adueniat regnum iam iamque scilicet illud. 

Hie que coniunccio longatur s littera cum muta sequente in 
alia diccione. Et Iuuenalis ait 3 : 

sepe scintillantis ocelli 

hie longatur pe sillaba que naturaliter est breuis. Quod eciam 
sillaba breuis precedens in fine diccionis alterius remaneat 
breuis, s littera sequente, cum muta, patet per Virgilium 
qui ait 4 : 

ponite spes sibi quisque ; sed hanc quam angusta, videtis. 
Et idem iterum 5 : 

inter se coisse viros et discernere ferro ; 
hec exempla recitat Priscianus primo libra ut ostendat s 
litteram deficere a soni potestate. Propterea quarto modo s 
cum m liquescat secundum quod Beda ponit uersum For- 
tunati dicentis 6 

ordinibus variis alba smaragdus inest ; 

1 Annales ii. Ve. ed. Mueller. 

2 Carm. ii. 249. 3 Sat. vi. 109. 
4 M. xi. 309. MS. hanc for haec. 

6 M. xii. 709. MS. discernere as quoted by Priscian for cernere. 
' Lib. viii. c. vi. 264, ed. Luchi. 


hie ultima huius diccionis alba breuiatur. Quod eciam Pris- 
cianus confirmat per Lucanuai in eodem exemplo dicentem 1 : 

terga solent crebro macule distincta smaragdus 

pro quo Priscianus infert s littera sepe in metro vim con- 
sonantis amittit, ne quis diceret quod m littera hie sola 
liquesceret. Deinde quinto modo liquescit, licet in eadem 
sillaba sint muta et alia liquida et tres consonantes non 
producunt sillabam precedentem. Ad quod Priscianus ad- 
ducit vsum Horacii in sermonibus dicentis 3 , 

iniqui insani ridentes premia scribe 

quippe vt ait Priscianus cum s littera in metro substrain solet 
more veterum. Quinque igitur modis liquescit s littera, et 
ideo videtur quod pluribus modis quam 1 et r que tamen 
apud omnes dicuntur liquescere. Ergo multo magis s erit 
liquida uel saltern equaliter. 

De my et ny est aliqua contrarietas inter autores. Vnde 
tamen Priscianus, capitulo de liquidis, associat ea 1 et r, ut 
liquescant et communes reddant sillabas : et hoc imponit grecis 
et latinis similiter in secundo libro, nolens quod communes 
reddant sillabas quando mute precedunt eas sicut 1 et r, 
innuens ad hoc esse autoritates in greco et latino. Ouidius 
enim decimo methamorphoseos 3 dicit " Piscosamque gnidon." 
hie que coniunccio breuis manet et ideo n littera liquescit, 
m etiam, preter hoc quod cum muta liquescit, locum mute 
accipit et cum n sequente dimittit breuem sillabam sicut ait 
Priscianus ; vnde Virgilius, vt supra dictum est, ait 4 : 

nee Licio genitore minor nee fratre Mnesteo. 

hie vltima huius diccionis fratre manet breuis. Et similiter 
in eadem diccione vnde Callimacus poeta grecus, Omnes 5 , quod 
est nomen proprium uiri in greco, breuiauit, sicut docet 
Priscianus. Sed certe cum muta minus sonus quam semi- 
uocalis et m hie cedat in morem mute, docente etiam hoc 
Prisciano. Patet quod liquescat m et deficiat a soni potestate. 

1 Ph. x. 121. 2 Sat. I. v. 35. MS. iniqui for linquimus. 

3 M. x. 531. 4 M. x. 129. See p. 38, «. 2. 

5 Cf. p. 95, n. 3. 

xxiii] PARS II. DIST. II. CAP. 5. 41 

Sed licet Beda 1 velit n litteram liquescere, tamen non uult 
quod liquescat in eadem diccione, immo quod sillabam cum 
alia consonante faciat longam ut regna, calumpnia, columpna. 
Concedit autem quod liquescat ex hoc quod in principio 
diccionis sequentis posite cum consonante vocalem naturaliter 
breuem dimittit, et secundum ipsum non reddit communem 
sillabam, quia non producit aliquo modo vocalem precedentis 
diccionis ut gneus gnarus non possunt producere vocalem 
precedentem quod confirmat autoritate Prosperi : 

Nee tamen hos toto dispellit federe gnarus 

vnde dicit quod muta habet producendi potestatem respectu 
vocalis precedentis diccionis, inferrens quod licet inter liquidas 
computetur, tamen non ita ut 1 et r que communes faciunt 
sillabas vnde contrariatur Prisciano. Nee Priscianus inducit 
per se aliquam autoritatem vbi n producit sillabam cum 
muta nee cum m, vnde forsan quod dicit has litteras facere 
communes sillabas, non voluit nisi ostendere quod liquescant, 
ponens speciale pro generali. Nam si faciat communem 
sillabam liquescit sed non conuertitur. Si n non producit 
cum alia consonante tamen liquescit a plenitudine soni et 
deficit. Vnde liquescere est communius quam facere com- 
munem sillabam et generalius sicut sepe faciunt autores. 
Nemini inter latinos poetas nee doctores grammatice pos- 
sumus uenerabilem Bedam postponere, cum sit sanctus Dei 
et antiquior* Prisciano et longe litteracior tarn in diuinis 
quam in humanis. 

Capitulum Quintum. 

De duplicibus scilicet xi zita et psi, an liquescant ; cum 
quibusdam additis. 

Eodem modo dicit Beda de xi. Nam nullo modo facit 
sillabam communem, quia in eadem diccione producit semper 

1 MS. marg. Beda contrarius Prisciano. 

* Venerable Bede died May 26, A.D. 735. Priscian A.D. 562. 


vocalem precedentem, aut natura ut pax, lex, lux, rex ; aut 
posicione ut fax, nox, nix, nux, exul, exitus, exercicium. 
omni genere in primordio fuerit verbi, non potest producere 
finem prioris verbi vt 

pontibus instratis conduxit litora Xerses 1 . 

ergo cum non producit vocalem ante se, oportet quod a sui 
soni duplicitate cadat aliquantulum vt minus sonet quam 
duplex consonans, saltern respectu vocalis precedentis dic- 
cionis, quia duplex consonans producit talem vocalem ut, 

sepe stillantis ocelli 2 

et in aliis ut patet. Et ideo videtur secundum Bedam quod 
xi littera aliquantulum liquescat licet hec non sit in usu uulgi. 
De zita uero dicit et Donatus similiter in maiori edicione, 
quod communem facit sillabam in eadem diccione, unde Beda 
Iuvencum antiquissimum autorem christianum 3 adiungit 

difficiles terris affixos divite gazas. 

hie longa est vocalis a ante z. Sed in hoc versu eiusdem 

Et gaza distabat rerum possessio fulgens 

et alias Virgilium introducit qui vt ait Beda vocalem breuem 
ante z inter communes deputauit ut 4 

Eurique zephirique tonat domus deus omnia plenis 

in Georgicis habetur, hie enim que coniunccio longatur ante 
z. Et alibi idem proponit inducens uersus hos 

in celis eciam celestes condite gazas. 

Est gaza terrestris quam multa pericula dampnant 

sed cum ponitur in alia diccione, non habet potestatem pro- 
ducendi vocalem diccionis precedentis ut Beda dicit et ponit 

bombicem placidam nutrit nemorosa zalinctus . 
Sed si retineret plenam duplicis consonantis potestatem in 

1 Terentianus Maurus, 1160. 2 Juvenal, vi. 109. 

3 Juvencus, Christian poet, +A.D. 325. 

4 G. i. 371. 6 Zacynthus? 

xxiii] PARS II. DIST. II. CAP. 5. 43 

eadem diccione et in alia constat quod producet vocalem 
ante se, ergo deficit sic ab huiusmodi plenitudine potestatis; 
et ideo vtroque modo, scilicet in eadem diccione et diuersa, 
videtur liquescere secundum Bedam. 

De hac littera psi que valet ps tenendum est secundum 
Bedam quod cum ponitur in alia diccione, non producit sillabam 
precedentem que breuis est, et hoc confirmat auctoritate Sedulii 
dicentis 1 

stare choro et placidis celestia psallere verbis. 

Et iterum per Fortunatum dicentem*: 

vocibus alterius diuina poemata psallunt. 

Cum igitur non potest vocalem producere liquescet sicut 
alie duplices liquescere comprobantur. Et ideo in hoc loco 
Beda reprehendit Pompeium in hoc quod posuit quod s littera 
non liquescit 3 nisi preponatur alij consonanti, vt 4 

ponite spes sibi quisque ; sed hanc quam angusta videtis. 

Volens per hoc quod s preposita consonanti ut in hac diccione 
psallere non liquescat. Et ideo secundum venerabilem 3 Bede 
sententiam psi quod sonat ps liquescere comprobatur. Qua- 
propter secundum Bedam hec duplex psi et alie duplices 
liquescunt. Et hoc patet per differenciam liquescencie que 
consistit in hoc quod non potest consonans habere officium 
suum plenum, ut si sonum nee tempus respectu vocalis pre- 
cedentis producende necessario. Cum hoc igitur sit liquescere 
ut patet per omnia predicta, necesse est quod huiusmodi 
littere duplices liquescant eo quod eis accidit hec passio. 
Deinde propter eandem causam dicuntur r et 1, et s et n et m 
liquescere. Quapropter et ista duplicia liquescent 3 . Nee obstat 
quod uulgus non ponit has litteras inter liquidas, cum eciam 
aliqui auctores ut Isidorus non ponit liquidas nisi 1 et r et 
tamen plures sunt. Sed sepius liquescunt 1 et r et ideo nomen 
liquidarum communius vsurpant. Et Priscianus, capitulo de 
liquidis primo, ponit 1 et r tantum de quibus non sit dubium. 
Deinde adiungit m et n ex accidenti tanquam sub dubio, quod 

1 Carm. i. 9. 2 Lib. viii. c. vi. 7. 

3 So in MS. 4 M. xi. 309. 


tamen rectificat. De s uero nullam ibi facit mencionem licet 
ex dictis suis alibi colligatur quod liquescat 1 . Donatus eciam 
solum nominat 1 et r principaliter, et subiungit de s littera 
non de alijs. Auctoritates igitur in multis proferuntur secundum 
consuetudinem uulgi. Et aliquando pro illis que sollennius 
et magis communius et magis autonomasice 1 recipiunt nomen 
aliquod, quod tamen pluribus aliis conuenit, ut apud multos 
Aristoteles sortitur nomen Philosophi autonomasice 1 , et tamen 
alij sunt philosophi. Similiter apud doctrinam theologorum 
Paulus sortitur principaliter nomen apostoli, et tamen alij 
sunt apostoli, eciam in doctrina. Sic est 1 hoc nomen liquide 
principaliter conuenit r et 1 quia in eadem diccione et 
diuersa liquescunt et hoc est in vsu omnium auctorum 
et sepius et communius accipiuntur liquescere, Et tamen 
alie dicuntur liquescere secundum quod satis ex predictis 
manifestum est. Nee in contrarium et quod multis modis 
fit communis sillaba apud Bedam et Donatum vbi illud 
quod sequitur non liquescit vt sic dicatur posse hie esse 
quod communis fiat sillaba per aliquam duplicem et simi- 
liter per s licet non dicantur liquescere. Nam ad hoc 
dicendum est quod illud quod ex sua proprietate aptum 
natum est ut faciat sillabam communem ad modum 1 et r 
aut saltern quod non possint esse causa produccionis necessaria. 
Sed permittit breuem vocalem precedentem remanere in sua 
natura. Tale liquescit et deficit a sui soni et temporis potes- 
tate et ad hoc aptum est aliquo modo ex sua natura ; et 
aptitudinem ducit ad actum completum auctoritas poetica. 
Sed tale solum est aliqua de consonantibus necessaria alij 
consonanti, et ideo liquescunt omnes tales littere que sic a 
sui potestate cadunt. Sed in ceteris casibus de communi- 
bus sillabis non est nisi sola poetica licencia, causa metri, ubi 
illud quod sequitur non habet vnde corripiat vel producat 
uero vnde liquescat liquescentia littere uel consonantis sicut 
patet in omnibus modis communis sillabe, in quibus non 
assignatur consonans cum consonante. Cum enim vnus 
modus est quod c littera in pronomine hie hec hoc, vel in 
aduerbio donee, sequatur sillabam communem, hoc non est 

1 So in MS. 

Xxiv] PARS II. DIST. II. CAP. 5. 45 

quia c littera sola possit producere, nee quod possit breuem 
reseruare sed auctoribus sic placuit vti ; et non est referendum 
ad littere potestatem et naturam.quoniam tunc in alijs scilicet 
terminatis per c litteram hoc idem accideret. Cum similiter 
vocalis precedentis diccionis ante aspiracionem sequentis fiat 
communis apud poetas vt 

vir humilis mesto deiectus lumine terram 

hie longatur, cum alibi breuietur vocalis ante aspiracionem 
infinicies. Hoc non potest esse nisi poetica licencia quia 
aspiracio non est littera et ideo nee est liquida nee muta nee 
habens littere potestatem. Quod igitur sillaba maneat com- 
munis ante aliquid aliud posita, hec potest esse ex natura 
litterarum sequencium et tunc accidit liquescencia. Et sic 
est in illis quas liquidas vocamus, autem 1 potest esse ad solum 
beneplacitum auctorum causa metri, et sic non oportet quod 
aliquid liquescat more liquidarum. Potest et aliqua esse 
occasio communis sillabe qua excitetur poeta et si non est 
aliquid quod liquescat uel quod potestatem habeat producendi. 
Nam cum aspiracio sequitur communem sillabam Beda uult 
quod in hoc sit occasio a parte aspiracionis, scilicet quod longa 
fiat sillaba, vel breuis maneat, ut scilicet consideretur aspiracio, 
vel ad morem forcium consonancium. Et hoc quantum ad 
longitudinem autem pro modo sue fragilitatis nihil valeat et 
hoc quo ad breuitatem. 

Et huius exposicio est quod aspiracio potest considerari 
tanquam nihil in hoc casu, quia non est littera, nee aliud de 
substantia littere habet, et ideo potest breuis vocalis remanere 
in suo statu non obstante aspiracione. Ita quod non apud hoc 
liquescit sed perit omnino tanquam nichil sit, quia nichil habet 
de sono littere et ideo non potest esse causa longitudinis sed 
permittitur uocalis stare secundum suam naturam breuis. Sed 2 
quia aspiracio importat multum sonum accidentalem littere. 
Nam fortificat sonum substancialem litterarum, ideo hac occa- 
sione, poeta excitare potest ut vtatur ea more fortis littere. 
Ouia fortitudo soni littere accidentalis est ab ea scilicet sic 
poeta sumat occasionem, tamen aspiracio non habet ex sua 

1 So in MS- 


natura vnde potest producere nee vnde corripere ad modum 
littere et ideo nee est liquida nee muta nee alicuius littere 
optinet potestatem. 

Sciendum vero quod Beda vult quod quecunque con- 
sonans ponatur cum liquida, potest ilia liquida liquescere et 
non solum cum muta, vnde sua doctrina non artat nos ad 
hoc quod muta semper requiratur et planum est per m 
que cum n liquescit et per duplices que sine muta liquescunt. 
Sed quia communis accidit cum muta, ideo vulgatum est de 
mutis. Hoc eciam animadvertendum est quod Beda uult 
quod due consonantes vel aliqua de duplicibus in eadem 
diccione potest producere breuem vocalem, sed non in alia 
diccione, cum tamen inducat exempla Virgilii et aliorum 
veterum in contrarium, sed eius solucio est quod nimia vsi 
sunt licencia, et quod moderniores poete ut Fortunatus, 
Sedulius, Prudens, Prosper et huiusmodi noluerunt tanta 
licencia abuti, sed distinccius et castigacius usi sunt et in 
hoc modum antiquorum mutauerunt in melius, nee fieri 
debet cum per diuersitatem alterius diccionis multum distet 
potestas littere unius diccionis ab alia in altera diccione ; sed 
quando vniuntur similiter in eadem, forcior est operacio quia 
omnis virtus vnita est forcioris operacionis, vt docet alia 
philosophia. Cum hijs tamen sciendum quod sill aba natu- 
raliter longa non potest breuiari per mutam et liquidam sicut 
breuis longari. Nam sillabe longe adquiritur plus de tem- 
pore per mutam et liquidam et saluantur tempora sua duo 
et ideo nullo modo potest breuiari per hanc viam. 

Capitulum Sextum. 

De mutis et sono earum et aliarum consonancium. Primo 
igitur distinguit mutas, secundo quod f est muta, tercio sonos 
accidentales exponit. 

Mute igitur apud grecos sunt scilicet bita, gamma, 
delta, thita, kappa, pi, taf, phi, chi, ^jSOkitt^X' 
sed Herodianus dicit quod, thita et phi et chi non habuerunt 
primi greci, sed Cadmus has tres figuras postea adinuenit. 
Antiqui vero greci scribebant per duas figuras scilicet 


per notam aspiracionis cum alia figura. Habent enim 
greci duas aspiracionis notas scilicet fortis et lenis aspi- 
racionis ut prius tactum est. Hec enim littera thita phi et 
chi habent aspiracionem fortem in se conclusam que est 
dasia, sed antiqui loco thita scripserunt taf et dasiam hoc 


modo t(- in linea pro 6, et pro ^ scripserunt kappa et dasiam, 
hoc modo «h et pro <j> scripserunt ir pi et dasiam hoc modo 
ir\- ut dicit Priscianus. Sed nunc nos scribimus notam aspi- 
racionis nostre in serie linee in scriptura cum litteris. De 
istis igitur mutis intelligendum est quod 3 sunt lenes et 
debilis soni, tres aspirate et fortis soni, et 3 mediocres, sed 
pi et bita et phi sunt cognate, quia propter conformitatem 
soni ponuntur sepe vna pro alia et sonant inter labia, sed pi 
est lene, bita mediocre, phi aspiratum ; kappa uero et gamma 
et chi sunt cognate et formantur in palato, et kappa est lene, 
et gamma medium, et chi aspiratum ; taf delta et thita 
sunt cognate et formantur in gutture, set taf est lene, delta 
mediocre, thita aspiratum. Et quelibet cognata accipitur pro 
alia multociens. De phi littera sciendum quod muta est, non 
semiuocalis, secundum grecos et Priscianus 1 et quia habet pro- 
prietates mutarum supradictas, et est congnata cum bita et 
pi, et non differt a pi nisi per aspiracionem; sed bita et pi sunt 
mute, vnde, licet quidam greci posuerunt phi esse semiuocalem, 
tamen Priscianus dicit quod non est semiuocalis sed muta et 
probat hoc per hoc quod pi est muta, et aspiracio non mutat 
speciem littere, quare phi est muta. Sed hie error inuasit 
quondam grecos et latinos ut dicit Priscianus, quia phi habet 
aspiracionem et ideo putabant esse semiuocalem propter hoc 
quod multum habet de sono, sed tunc arguit Priscianus quod 
c et h et kappa et taf cum aspirantur essent semiuocales, 
quod falsum est immo remanent mute. 

Et nunc tercio quosdam sonos consonancium nouos ex- 
ponam qui non sunt ex prima institucione, sed eos contrahunt 
in coniunccione causa eufonie. Sciendum igitur quod bita 
habet naturaliter sonum v nostri consonantis, et non sonat 
de se apud grecos nostrum b, unde greci. nunquam sonant b 

1 So in MS. 


per bita. Aliquociens tamen sonant b, sed hoc non est per 
hanc litteram bita, sed per hanc litteram pi 1 , quando scilicet 
ipsam sequitur litterae my, vel ny, ut Xa///7ra? hie dicitur 
lambas, et non lampas, et pi hie sequitur my. Similiter cum 
sequitur ny, ut ttjv TrevreicocrTiv hie pi sonat b nostrum, rrjv est 
articulus accusatiui casus et ipsum sequitur accusatiuus huius 
nominis pentecosti. Et gamma ante aliud gamma, vel ante 
kappa, sonat quasi ny ut cum scribitur ayyekos, dicitur tamen 
angelos et non aggelos ; et cum scribitur eiaevev/crj^, sonatur 
isenengis et non isenenkis, et non sonatur gamma in sono 
proprio sed in loco ny. Et similiter in hoc eodem exemplo 
kappa amittit sonum suum in gamma. Nam kappa prius 
gamma et ny resonat sicut gamma, vt cum scribitur awy/coirr) 
non sonatur sigkopi sed syngopi et mutatur sonus gamma in 
ny, per secundam regulam de gamma, et sonus kappa in g ; 

ton kyrion 

sed latini dicunt syncope. Et cum scribitur tov Kvpiov sonatur 
tongirion, quia hie kappa sequitur ny. Kyrios est dominus 
et kyrion est accusatiuus casus, ton est articulus accusatiui. 
Et post my et ny taf retinet sonum delta 1 , ut cum scribitur 
Travroi dicitur pandos, et non pantos per taf. 

Capitulum Septimum. 
De numero litterarum latinarum. 
Hijs habitis circa sonum et figuras et nomina litterarum 
grecarum, nunc videndum est de numero et hoc per com- 
paracionem ad litteras latinas. Nam euidencior erit conside- 
racio. Primo considerande sunt latine littere. Sciendum 
igitur quod latini habent 20 sonos litterarum latinarum 
differentes substancialiter quamuis de figuris et de sonis 
accidentalibus et de nominibus sit aliter : sed vis et potestas 
littere consistit in sono sillabe secundum quern dicitur vocalis 
vel consonans simplex vel duplex siue habeat nomen ei 
impositum siue non : siue propriam et vnam habeat figuram 
siue non. Occurrunt ergo primo 17 videlicet a b c d e g i 1 
mnoprstux. Et primo acceperunt a grecis 16, scilicet 
omnes preter x. Acceperunt dico quantum ad sonum non 

1 Cf. p. 7. 



quantum ad figuram et nomen, quia alia nomina et figuras 
habent in multis greci et latini. Postea considerauerunt latini 
quia x littera quantum ad figuram simplicem eis defecit, 
acceperunt ipsum a grecis quantum ad sonum, licet quantum 
ad nomen et figuram mutauerunt. Sicut enim greci dimiserunt 
duplicem consonantem que sunt compositione huius littere xi 
apud eos et acceperunt vnam figuram scilicet huiusmodi £, sic 
latini dimiserunt huiusmodi duas consonantes et acceperunt 
vnam figuram scilicet x, quia melius sonat x quam g et s, 
vel c et s, ut dicit Priscianus. Sed licet quantum ad nomen 
et figuram vnicam ac propriam non habent latini aliquam 
litteram pro psi greca littera ; nihilominus tamen habent 
sonum eius quern figurant vt possunt per ps vel bs ex 
quibus componitur : licet tamen non ita bene exprimatur 
sonus hie per componencia diuisi accepta sicut per com- 
posicionem eorum in vno. Vnde Priscianus dicit i|r litteram 
molliorem et volubiliorem et expediciorem et meliorem 
habere sonum quam ps vel bs ex quibus componitur. Sicut 
igitur habuerunt latini sonum huius littere x per plures 
figuras ante inuencionem figure simplicis, sic habent sonum 
huius figure yfr per duas figuras representandum licet adhuc 
non habent vnam figuram simplicem ad hoc. Nee eciam 
huic sono est nomen apud latinos impositum : sonus igitur 
latinus est huius littere psi ty et in latinis diccionibus aptus 
et ideo quantum ad littere potestatem substancialem erit hec 
littera inter latinas computanda, cum prioribus igitur decern 
et septem et sono huius littere psi addito sunt 18. Sed adhuc 
duo soni sunt, scilicet v et j consonantes, que faciunt nouas 
litteras secundum soni potestatem et alias a se ipsis quando 
sunt vocales, et omnino, alias ab alijs omnibus, et licet v 
consonans habeat congnatum sonum cum f littera propter 
quod antiqui vsi sunt v consonante aliquando loco eolici 
digamma quod est ipsum f. Tamen cum ostensum est quod 
p et f habent eundem sonum secundum sillabam, erit sonus 
huius littere v consonantis alius a sono eius quod est f, quia 
aliter sonat v consonans et p. Et quamuis j consonans cum 
g aliquando habet sonum conformem vt cum dicimus : legerat 
et Iesus, tamen g littera alias habet sonum proprium diuersum 

N. 4 


ab j consonante ut gallus. Et quia sic v et j transeunt de 
sono vocalis in consonantem, dicit Priscianus, meo iudicio 
non sunt accipienda in eisdem elementis sed omnino diuersis 
prout sunt consonantes et vocales. Et sic quantum ad sonum 
sunt diuerse littere, hoc est diuersa elementa, si proprie lo- 
quamur, licet figure et nomina sunt eadem. Sicut enim k et 
g et c sunt idem elementum quia habent eandem soni 
substancialem potestatem, sic v et j cum mutant sonum 
substancialiter quando sunt vocales et consonantes, erunt 
diuersa elementa licet idem potestatem retineant nominis et 
figure ; ita arguit Priscianus. 

Non sunt quidem plures soni litterarum differentes secun- 
dum substanciam apud latinos pro sermone latino quamuis 
soni accidentales sint alij. Nam non est f littera alia a p 
secundum soni substanciam, figura enim de phi littera greca 
eis defecit, et quia in latinis diccionibus oportuit [e]os vti 
littera consimili, acceperunt ab eolibus, quibusdam grecis, 
figuram que est gamma duplicatum. Habet enim vnam 
lineam descendentem super quam alie linee prominent ad 
angulos rectos sic F ; et ideo uocata digamma quasi duplex 
gamma in eadem figura confusum, et vocatur eolicum di- 
gamma, quia apud eoles, quosdam grecos, istud digamma 
scribebatur pro pi aspirato. Sed alii greci postea usi sunt 
phi littera pro pi aspirato. Antequam enim fuit phi littera 
inuenta, scribebant greci pro ea, pi et aspiracionem scilicet 
dasiam, sic ir\-, sed postea inuenta est vna figura pro pi 
aspirato, sicut habuerunt digamma pro eodem pi aspirato. « 
Et latini acceperunt digamma ab eis et vocauerunt f litteram. 
Si igitur consideramus sonum littere huius, manifestum est 
quod non est noua littera ab eo quod est p nostrum vel a 
pi greco, quia aspiracio non mutat substanciam littere sed 
accidentaliter tantum ; quapropter f non est diuersa littera 
secundum substanciam soni a p et pi, sed eadem, licet nomen 
et figura diuersificentur, sic enim arguit Priscianus ; et ideo f 
litteram non ponit in numerum litterarum secundum sub- 
stanciam soni nisi quantum ad nomen et figuram et quendam 
sonum accidentalem quia f littera non est pronuncianda fixis 
labiis quomodo p aspiratum ut dicit Priscianus. Et hoc est 

XXvi] PARS II. DIST. II. CAP. 7. 51 

quia phi generatur per separacionem labiorum, que figuntur 
secundum suos situs diuersos et proprios propter separacionem, 
sed f generatur in coniunccione labiorum et ideo won in 
fixione secundum situs proprios, et sic patet solucio ad ob- 
jectionem que posset fieri de f littera quia adhuc propter earn 
non augmentatur numerus litterarum quod dixi. 

Et licet latini ponant in alphabeto k et q tamen non sunt 
alia littera in sono ab ipso c littera sicut dicit Priscianus. Et 
ideo non debent computari inter litteras substancialiter diffe- 
rentes. Et Jeronimus dicit in interpretacionibus quod latini 
non vtuntur k littera nisi in kalendis. Et nulla lingua habet q 
litteram nisi latina, vt ibidem dicit. Propter quod secundum 
ipsum Jeronimum, sicut secundum Priscianum, superfluunt 
k et q quantum ad soni substanciam, et precipue k quia 
q aliquando accidentaliter deseruit latinis ad designandum 
quod v vocalis, sequente alia vocale, amittat vim suam 
in metro et non habeat plenum ac ut de duabus sillabis 
aliquando fiat vna, ut cum dicitur cui in prosa et communi 
sermone, pronunciamus duas sillabas, sed in metro sonamus 
qui pro cui, et fit una sillaba; similiter scriberetur et diceretur 
cuis pro hoc nomine quis tam in prosa quam in metro ; 
essent due sillabe et v remaneret in virtute sua et ideo 
scribitur per q et fit vna sillaba. Et v vocalis amittit vim 
suam tam in prosa quam in metro, sed hoc ut dicit Priscianus 
non facit novam litteram et aliam a c : quia consimilem facit 
hec littera g in hoc nomine anguis et huiusmodi, et tamen 
remaneat eadem littera que alibi. 

Quod autem latini utuntur z et y greco, hoc non est propter 
latina uocabula scribenda, sed propter sola greca, ut Priscianus 
dicit, et ideo quantum ad sonum non sunt littere latine. Et 
sic dicit Priscianus quod in grecis vocabulis, tempore suo et 
antiquitus, scripserunt pi litteram et dasiam in linea pro phi 
et f litteram in latinis diccionibus, unde hoc nomen Orpheus 
solebant latini scribere sic onrheus. Et hoc nomen Pheton 
similiter sic 7rl-eton, sed postea scripserunt per litteram ph 
greca vocabula, et per f latina, ut Alius et filia et filium et 
huiusmodi scripserunt. Hec eciam figura que est h non est 
littera, sed aspiracionis nota. 



Ex hijs omnibus patet numerus litterarum latinarum 
quantum ad sonos substancialiter differentes, quoniam sunt 
20 ut declaratum est, et addunt 1 3 figure habentes sonum 
diuersificatum accidentaliter a predictis, uidelicet, f, q, k, et 
pro greco sermone scribendo adduntur due littere uide- 
licet z et y grecum. Figure uero latine pro litteris sunt 22, 
videlicet 17 in principio posite, et f et q et k, que sunt 20, 

bs ps 

et figura composita ipsius psi ex s et b, vel s et p, et z que 

est figura latina licet sonus sit grecus, figura y uero greci est 

greca sicut sonus, et h non est figura littere sed aspiracionis. 

Hec de alphabeto latino propter euidenciam greci recitaui. 

Sunt autem apud grecos soni litterarum 20, scilicet 

1 * 34S67 

alpha beta, quod est b consonans, gamma delta e zita iota 

8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 

kappa labda my ny xi o pi ro sima taf psi et v vocalis ac 
v nostrum. Sed figuraciones sunt 25 si vnam compositam 

attendamus. Omnia hec patent si consideremus tria, scilicet 
quod bita sonat semper v consonantem apud eos ; et v 
vocalis habetur per figuracionem compositam ex o et ypsilo ; 
et b consonans habetur per pi 2 quando sequitur my et ny ut 
dictum est superius. Nee obstat quod non semper habent 
ilium sonum per ipsum pi sed aliquando, quoniam nee nos 
habemus semper sonum v consonantis nee v vocalis per 
figuram ipsius v sed aliquando sic, aliquando aliter. Et 
similiter de i vocali et consonante et tamen v vocalis et 
consonans sunt diuersi soni secundum veritatem. Et simi- 
liter i vocalis et consonans. Si dicatur quod pi littera non 
habet sonum de b nisi ex coniunccione eius cum my et ny 
et non de se, similiter dico quod v vocalis et consonans et j 
similiter non habent nisi ex certa ordinacione eorum cum 
alijs litteris. Et considerandum est quod cum per eandem 
figuram habetur v vocalis et consonans, multo magis per 
eandem figuram possunt haberi soni duarum consonancium : 
ut per figuram ipsius pi habeatur sonus de v et p. Nam 
plus differunt vocalis et consonans, quam due consonantes. 

1 So in MS. s Cf. pp. 7, 4 8. 

xxvii] PARS II. DIST. II. CAP. 7. 53 

Et licet non manifestetur quando v est consonans vel vocalis 
nisi per coniunccionem eius cum alijs, tamen ex sua natura 
est, quod potest sic et sic sonare ; et similiter est de ipso 
pi. Manifestandum enim est ex coniunccione ; sed potestas 
soni ex natura littere. Ex hiis autem et predictis de alpha- 
beto latino, patet quod quantum ad sonos litterarum differunt 
greci et latini hoc modo ; greci enim non habent j conso- 
nantem quam habent latini, sed omnes alios sonos habent 
litterarum latinarum. Et latini habent omnes sonos grecos 
preter sonum huius littere zita. Et ideo conueniunt greci et 
latini in sonis substancialibus preterquam in duobus quorum 
vnus deest grecis, et alter latinis, ut dictum est. Figuraciones 
autem et nomina differunt multum vt patet. In aliquibus 
conueniunt. Et 3 latine deficiunt grecis vt nunc tactum est. 

Quod autem alie littere computentur in alphabeto grecorum 
sciendum est quod non sunt substancialiter differentes in sono 
a predictis. Nam thita non differt a taf, nisi per aspiracionem, 
que non mutat sonum littere substancialem. Similiter ita vel 
non differt ab e nisi per longitudinem soni, et longitudo est 
accidens que non facit differenciam essencialem soni sicut nee 
accentus, nee aspiracio, vel per longitudinem hanc deter- 
minatam differt ab iota quod est indifferens secundum quod 

moderni greci utuntur hoc elemento ita pro j longo. Ypsilo 
uero similiter non differt substancialiter in sono ab iota. Nam 

<p 7T 

non differt nisi penes tenuitatem soni ab eo. Phi uero a pi 
non differt nisi pro aspiracione que littere racionem sub- 


stancialem non mutat. Similiter nee chi a kappa differt nisi 


per aspiracionem, et omega non differt ab omicron nisi in 
quantitate figure et in longitudine et hec accidunt. Qua- 
propter non sunt tot littere differentes substancialiter secundum 
sonum, sicut numerantur in alphabeto grecorum. Et tamen 

computantur magis inter litteras quam dasia, et psili, quia dasia 

et psili non habent de se rationem vocalis nee consonantis, 


sicut nee h apud nos, vnde nunquam sonant hec nisi cum litteris 

inseruntur pronunciando. Sed thita preter aspiracionem habet 

T <t> x \ K 

sonum de taf et sic de phi et chi respectu pi et kappa, h,t 

■n ' . 

preter longitudinem ita habet sonum de iota et de e quinta 

littera, et ypsilo habet eiusdem iota sonum, licet debilitatum. 

a . f 

Et omega preter longitudinem habet sonum ipsius omicron 

secundum substanciam. Quapropter computantur inter litteras, 
licet note aspiracionum non sic. Et licet littere quantum 
ad sonos substanciales non sint nisi 20, tamen propter sonos 
accidentales et propter vnam compositam figuram compositam 
pro sono substanciali sunt 25 figure. Nam 19 sunt figure 
simplices in alphabeto posite pro sonis substancialibus licet 
sint 20 soni. Nam per tt figuram habetur sonus b et p 
nostrorum, et deficit figura simplex pro v vocali, additur eciam 
figura composita pro ilia bv, ut sint 19 figure pro sonis sub- 
stancialibus et pro accidentalibus adduntur 6 figure scilicet 

t] v X <\> w 

thita ita ypsilo chi phi omega. Quapropter sunt 25 in vniuerso. 
Dicitur vna que composita est non numeratur in alphabeto. 
Computaui autem hie vnam figuram compositam, licet multe 
sint alie videlicet per diptongos. Sed hoc potui et debui 
magis propter sonum principalis littere videlicet v vocalis que 
non habet figuram simplicem in alphabeto sicut alie littere que 
variantur accidentaliter per diptongos. Si tamen uelimus nihil 
omittere de contingentibus possumus tunc addere figuras 
compositas 3 pro j littera ut patet in diptongis et vnam pro e. 


Alie autem 3 residue diptongi proprie que sonant a cum v 

consonante et ita cum v consonante et e cum v consonante 
non sunt figure litterarum sed magis sillabarum. Cetere tamen 
tres improprie diptongi sunt figure litterarum quia non sonant 
nisi sicut figure simplices ut patet. Et hee figure composite 
sunt 7, quas si prioribus addamus erunt figure litterarum 
grecarum 32. Sed simplices ponuntur in alphabeto, composite 
uero adduntur per diptongos. Quamuis autem gamma et 

xxviii] PARS II. DIST. II. CAP. 7. 55 

kappa et pi et taf geminent sonos, tamen illi soni litterarum 
alphabeti nee renouantur noui soni, qui alias non habentur, 
nee per hoc renouantur figure noue, ideo ex hac parte non 
accidit aliud de predictis immutandum. Et sciendum quod 
in alphabeto grecorum, note aspiracionum non computantur a 
modernis grecis inter figuras alphabeti sicut h nostrum com- 
putatur, quia non scribuntur note aspiracionum grecarum in 
linea scripture inter litteras apud grecos modernos, sed supra 
litteras aspirandas, sed h nostrum scribitur in linea inter alias 
figuras litterarum et ideo computatur in alphabeto inter figuras 
quamuis non sit littera; sed note aspiracionum grecarum non 
sic apud modernos, licet apud antiquos scribebantur inter alias 
figuras litterarum ut superius dictum est. 

Quoniam vero scribuntur omnia per litteras, turpe est si 
professor litterarum alicuius lingue ignoret artem scribendi 
nomina suarum litterarum, propter quod hie in fine volo 
declarare qualiter modus scribendi hec nomina inuiolabilis 
observetur. Superius quidem in parte prima sunt ipsa nomina 
scripta, sed ars scribendi non est ibi expressa, et ideo si ex 
vicio scriptorum corripatur 1 scriptura, exemplarium vnde 
scriptorum, quod sepe accidit, non sufficit scriptura prehabita, 
sed necessaria est racio scribendi quam hie volo presenti 
capitulo inserere secundum quod in grammatica greca Hero- 
diani diligenter interscripsi. 

Hoc igitur nomen alpha habet grece scribi per phi in 
primo ultime sillabe, et aspirari per sylen et acui in prima 
sillaba per notam accentus acuti sic a\(pa, bita habet scribi 
per ita et circumflecti in prima sillaba sic (3fJTa, gamma habet 
scribi per duplicem my et acui in prima sillaba sic yd/j,fj.a. 
Delta habet acui in prima sillaba sic SeA/ra, e aspiratur per 
sylen sic e, zita habet scribi per ita et in prima sillaba circum- 
flecti sic f^Ta, ita habet scribi per ita et aspirari per sylen et 
circumflecti sic -\rjra, thita habet scribi per ita et in prima 
circumflecti sic 6rJTa, iota habet scribi per omega et in prima 

aspirari per sylen et in media circumflecti sic twra, kappa 
habet scribi per duo pi et acui in primo sic Kairira, labda 

1 So in MS. 


habet scribi per vita et acui in prima sic \a/3Sa, my et ny 
habent scribi per ipsilo et circumflecti sic /j,v, vv, xi scr-ibitur 
per iota et circumflectitur sic %l, omicron aspiratur per sylen 

sic o, pi scribitur per iota et circumflectitur sic irl, ro scri- 
bitur per omega et aliquando per dasiam et circumflectitur 

sic pa>, sima scribitur per iota et acuitur in prima sic alfia, 
taf scribitur per diptongon ex alpha et ypsilo et circum- 
flectitur sic rav, phi et chi, psi scribuntur per iota et circum- 
flectuntur sic <\>l %t i|a. Et omega circumflectitur sic co. 

1 a\(f>a 

ftrjra yd/ifia 
/3 r.y. 

SeXra i 
AS e 






Xo/3Sa fiv 


f;i 6 




X /i 


£ o 


1 r, 


(rifia rav 

<$>2 -)(l i/rco 





<T? T 

<A % ^» 




X 1 



In qua excito latinos studiosos ad considerandum multa 
erronea, que sepius vulgantur, circa consideracionem alpha- 

Et habet capitula. 

Primum est ut caveatur a multis que dicuntur in tractatu 
grammatice, que dicitur esse Aristotelis 2 translata in latinum, 
cum non sit eius. 

Capitulum [Primum]. 

Cum jam secundum quod estimo congruere grammatico 
exposui ea que pertinent ad substanciam litterarum, ut de 
potestate soni substanciali et de distinccione et numero earum 
tarn latinarum quam grecarum : nunc volo quasdam falsi- 
tates evacuare juxta dicta. 

1 The forms of the letters as found in the MS. are printed pp. 7, 14. It did 
not seem necessary to reproduce them here. 

2 Cf. p. 68. 

xxviii] PARS II. DIST. III. CAP. I. 57 

Et 1 primo descendo ad ea que scribuntur in tractatu 
grammatice qui incipit sic : " sciencia est ordinacio depicta 
in anima uniuersitatis et diuersitatis causatorum." Aliqui 
enim nimis in ipso confidunt, et errant et per eum alios 
ducunt sepius in errorem. Non potest esse Aristotelis ut 
estimatur a pluribus, nee alicuius greci, quia non traditur 
greca grammatica secundum formam grecam immo magis 
secundum latinam ; licet aliqua greca aliquando ibi tan- 
gantur. Sed constat grecam grammaticam more greci ab 
autoribus tradi. Non igitur fuit hie tractatus factus in 
greco, nee a greco translatus, sed aliquis latinus ipsum ex 
proprio capite compilauit. Dicit enim pluries quod nos latini 
sic vel sic facimus et greci aliter, quapropter latinus fuit hie 
compositor et non translator, quia translatores non ponunt in 
textu aliud nisi quod inueniunt in textu alterius lingue a qua 
conuertunt libros autenticos in latinum. 

Deinde non potest esse Aristotelis, nee alicuius sapientis 
quoniam ille qui composuit errat in substancia et in modo. 
Quantum enim ad modum erroneum : ipsemet dicit " excedo 
igitur artis metas et sciencie terminos dicendo de natura 
vocis et soni modo methaphisico " ; cum igitur ipse suum 
errorem in modo tractandi asserit, et procul dubio excedit 
statum artis grammatice, manifestum est quod non est hie 
tractatus Aristotelis nee alicuius sapientis ; ceterum ipse 
diuisione omnium scienciarum rimatur suo modo vt de- 
scendat ad grammaticam, sed grammaticus non indiget hac 
diuisione in tradendo grammaticam. Nee autores gram- 
matice sic faciunt nee fieri debet aliquo modo. Quia cum 
grammatica sit prima scienciarum in via doctrine, non potest 
discipulus in grammatica intelligere proprietates scienciarum 
posteriorum que adhuc sunt ei ignociores quam grammatica, 
et ideo stultus est qui in docendo grammaticam premittit 
diuisioni aliarum scienciarum, et ideo suppono quod hie 
tractatus non est alicuius sapientis, sed illius, qui ea que 
magis estimauit scire, quam sciuerit, gloriabatur se curiosius 

Preterea nulli sapienti dubium est quin fere omnia que 

1 Marg. Contra grammatic : Aris : 


dicuntur in diuisione scienciarum et de generacione et 
potestate et proprietatibus litterarum sint aut falsa aut inania 
aut absurda. Et hoc ex tractatu meo methaphisico, et aliis 
tractatibus distinguentibus sciencias planius elucescit. 

Et ideo hie non disputo contra hunc tractatum- quantum 
ad diuisionem scienciarum, sed in methaphisica et alijs elido 
omnia que hie dicuntur tanquam stulta et erronea proposita 
vltra modum. Pertinet eciam ad naturalem philosophum et 
ad metaphisicum et ad musicum dare causas in generacione 
soni et vocum, et possibilitatem omnium dare cum racionibus 
propriis, et ideo grammaticus non potest nee debet se intro- 
mittere de tanta sonorum et vocum profunda inquisicione, sed 
declarare debet que sibi necessaria sunt in sua doctrina et 
remittere maioribus scienciis altiora. Nam pono exemplum : 
grammaticus potest declarare quod tot littere sunt in lingua 
tali uel tali et dare conuenienciam et diuersitatem earum 
secundum diuersas linguas. Sed non potest docere causam 
quare non est possibile ut plures littere sint siue de vocalibus 
siue de consonantibus conferamus. Scimus enim quod in 
nulla lingua sunt nisi quinque vocales differentes in soni 
potestate substanciali. Sed causam dare quare non possunt 
esse pauciores nee plures nuncquam purus grammaticus 
poterit ex sue sciencie potestate. Et ideo stultum est quod 
alijs scienciis est proprrum, in tractatu grammatice complan- 
tare, nee discipulus grammatice valet has causas concipere 
quoniam sunt de proprietate magnarum scienciarum quas 
capere non potest. Instrui indiget in grammatice rudimentis. 

Demitto igitur multa grandissona que in generacione soni 
et vocis ascribit luci celesti et ceteris virtutibus celestium cor- 
porum, quia alibi reprobata sunt nee posset ista grammaticus 

Sed tamen quod dicit esse septem motus in corporibus 
iuxta quos septem vocales sunt, non solum est falsum pro 
numero motuum quos male respexit, sed pro numero voca- 
lium ; quoniam non sunt nisi quinque differentes secundum 
speciem et secundum substanciam soni ut quilibet experitur 
in propria pronunciacione. Et nulla lingua plures habet nee 
potest habere sicut in methaphisicis meis lector potest repe- 

xxix] PARS II. DIST. III. CAP. 2. 59 

rire. Et cum velit quod tot esse debeant, licet secundum 
diuersitatem complexionum in nacionibus diuersis non fuerint 
omnes apud singulas gentes, errat multipliciter sine causa. 
Nam cum dicat in greco esse septem annumerans ita et 
omega et ypsilo cum ae jo brevi, jam accipit distingcionem 
in parte secundum sonos accidentales et in parte secundum 
essenciales. Quare improprie et male distinguit duo ; falso 
quia ea distinccione qua o ab alpha distinguitur non potest 
omega ab omicron distingui. Quod tamen oportet his obser- 
uari, si vera esset distinccio quam ponit. Si enim vult con- 
numerare sonos accidentales, certe potest quilibet vocalis 
habere decern sonos ut prius expositum est, ergo erunt quin- 
quaginta vocales penes differencias longitudinis et breuitatis 
et aspiracionis. Deinde cum dicat ypsilo apud grecos et v 
apud latinos habere eandem potestatem, mentitur pluribus 
modis, quia ypsilo sonat j et non v, atque v non habetur per 
figuram simplicem sed compositam apud grecos. Ceterum 
sonus substancialis v littere est communis greco et latino. 
Sed sonus huius littere ipsilo non convenit vocabulis alicuius 
lingue nisi grecis tantum. Cum eciam dicit quod s littera non 
liquescit nisi quando est tercia consonancium post vocalem 
in eadem sillaba, hoc falsum est multis modis ; nam ostensum 
est per autores, quod liquescit tripliciter vbi hie casus accidit. 
De numero vero litterarum grecarum manifestum est quod 
absurda dicit et falsa, sicut predicta lucide manifestant. Has 
falsitates volui annotare in hoc tractatu [cetera invenies p. 68]. 

Capitulum Secundum. 

De erroribus circa scripturam per litteras alphabeti, sed 
precipue de quibusdam que scribuntur per ypsilo. 

Oportet eciam alios errores excludi juxta predicta et dari 
viam ad multa remedia contra falsam scripturam et pro- 
nunciacionem vocabulorum grecorum secundum racionem 
orthographie jam exposite. Quoniam enim latinorum pau- 
cissimi sciunt racionem greci sermonis et turn tota lingua 
nostra est pro maiori parte composita e grecis vocabulis, et 


voco greca omnia que formam greci retinent in lingua nostra, 
ut hora et spera et sic de alijs, vel que mutata sunt acci- 
dentaliter in formam latini sermonis sicut bos, ager, vbi 
grecus dicit bus, agros, et huiusmodi de qua diuersitate 
euidentius patebit inferius. Ideo volo in hoc tractatu indu- 
cere vocabula multa in quorum scriptura et pronunciacione 
multum erratur et per consequens similiter interpretacione 
et in sensu. Quatinus data via corrigendi ista, potest lec- 
tor multa pluraliter proficere circa greca vocabula cogno- 
scenda. Et primo iuxta racionem alphabeti, debemus scire 
quod maxime deuiant latini circa ypsilo et ita et epemte 
et circa omega et omicron. Nam ypsilo, vt dictum est, non 
potest poni nisi in grecis vocabulis. Sed latini ignorantes 
grecum scribunt ipsum in latinis et in hebreis et in multis 


grecis que per ita et per iota et hvtyOovyos sonantes iota vel 
ita scribuntur. Et ea que scribit grecus per ita et nos 
deberemus scribere per e longum, proferuntur passim per 
epemte quod est brevem, et e conuerso. Et similiter que 
per o breve scribuntur apud grecos, latini proferunt per o 
longum et e conuerso. Ex quibus accidit error multiplex, 
sed quantum ad vocabula penes ypsilo scribenda vel non, 
locus hie est. Deinceps uero demonstrandum est de alijs 
litteris longis et brevibus nunc tactis, quando scilicet ad 
prosodias veniendum est, quia ibi de longis et breuibus 
multa dicentur et similiter de accentibus et de aspiracionibus 
litterarum. Et per totum hunc tractatum in omni distinc- 
cione et capitulis singulis patebit magis ac magis racio 
vocabulorum grecorum et clarius relucescent. 

Nunc ergo ponam capitula duo de vocabulis scribendis 
per ypsilo et de leni exposicione eorum quantum necessarium 
est hie, quoniam postea suis locis uberius exponetur. 

Et deinde inferam alia capitula circa vocabula greca, in 
quibus indifferenter per quascunque litteras orthographia 
destruitur per malam scripturam et pronunciacionem, et in- 
terpretacio deficit, et in sensu turpiter et multipliciter 

Per ordinem igitur litterarum alphabeti ponam vocabula 

xxx] PARS II. DIST. III. CAP. 2. 6l 

multa et que maxime sunt in vsu latinorum que scribenda 
sunt per ypsilo incipiendo ab alpha, ut abyssus quod est pro- 
funditas sine candore; azymum sine fermento ; fallolyphus-]- 
[allophylus], quod est homo tribus aliene ; amethystus, a 
quo amethystinus na num, qui est lapis quidam preciosus ; 
anaglypha id est superius sculpta, et habet accentum in 
penultima de quo suo loco dicetur plenius, quia habet quas- 
dam difficultates que non sunt hie proprie sed alias ut 
scietur ; apocalypsis, quod est reuelacio ; apocryphum, quod 
est absconditum ; argyrion quod est argentum, a quo 
philargyria quod est auaricia ; asylum, quod est refugium 
et asylus ; Astyagus, quod est nomen proprium ; et asyn- 
tricus ; assyria regio transmarina, a qua assyrius ; asym- 
phonia, hoc est dissonancia ; achyron, palea. 

Per b litteram sunt huiusmodi : — Babylon, ciuitas regia in 
oriente, in qua reges babylonii, de quibus historie plene sunt, 
regnauerunt ; bary, quod est graue, unde barytona apud 
Priscianum, que sunt grauis accentus et barya quod est 
accentus grauis quod superius positum est ; basyleus est rex 
quod scribitur per diphthongon ex epemte et ypsilo sic 
ySa<7tA,6u? ; beryllus, lapis preciosus inter duodecim ut famosos 
nominatos apud scripturas autenticas, sed preter hoc vulgus 
nunc temporis corpora rotunda crystallina vocat beryllos; 
Bithynia, regio in Grecia ; butyrum ; notum est botrys quod 
est botrus apud nos ; /3ou? per ypsilo scribitur quod est bos 
apud latinos ; brachys in masculino et feminino dicitur breuis 
et brachy est breue quod superius positum est in parte 
prima ; brycho est strideo inde bruchus in psalmo 1 quia 
stridet in sono ; byssus est linum candidum a quo byssinus, 
a, um, et abyssus ab a quod est sine et bysso. 

Per gamma sunt huiusmodi : — gazophylacium locus the- 
sauri ; glycy, dulce ; glyphe, sculptura a quo anaglypha ; gryps 
grypis alias quadrupes et volatile ; gymnasium locus exercicii 
ut studij, lucte et alterius, a quo gymnosophiste, quidam 
sapientes qui philosophantur in India, nudi, propter calorem 
superfluum ; Gortyna proprium nomen ; gyrus gyri est cir- 
cuitus vel circulus, a quo gyro gyras, quod est circuire. 
1 Ps. civ. 34 Vulg. Dixit, et venit locusta et bruchus, cuius non erat numerus. 


Per delta sunt huiusmodi : — delyro quod est discordo ; 
didymus quod est geminus vel gemellus ; dynamis virtus vel 
potencia, et dynastia summa potestas ; dyo duo ; sed dia, 
quod est de, non scribitur per ypsilo sed per iota, in quibus 
duobus et in eorum compositis et deriuatis multipliciter er- 
ratur vt in sequentibus exponetur ; dysentria, fluxus. 

Per epemte sunt huiusmodi ut Egyptus ; Elymais proprium 
nomen et elymas ; empyreum vt celum decimum ; epistylum, 
capitulum columne ; epithymia est desiderium ut in glosa 
Leuitici tercio, a quo epithymiton concupiscencia, Ezechiel 
primo in glosa ; ethymon est verbum, a quo ethymologia sine 
aspiracione, et est etymologia verus sermo interpretacionis ali- 
cuius vocabuli ut etymologia philosophus est amator sapi- 
encie, et philosophie etymologia est amor sapiencie, nee 
scribitur per aspiracionem ut communiter dicitur. 

Per zita sunt pauca, vt zelotypia quod est suspicio de 
sponsa, et zelotypus, de sponsa suspiciosus ; zymi est fer- 
mentum unde azymus, ab a quod est sine, et zymi. 

Per thita scribuntur hec thyina, ligna quedam thyiniana ; 
tus, incensum ex quatuor speciebus compositum, que sunt 
stacte, onix, galbane, et tus, de quibus in exposicionibus 
vocabulorum dicetur, thyinianiateria, vasa thyinianiatis ; thy- 
mos, ira, thymicon irascencia; thyrsus, herbarum olerumve 
medius frutex; item thyrsus est genus cymbali in modo 
fenestre quadrate, thyrsus eciam dicitur ramus cum frondibus 
quo vtebantur in sacrifices Bachi. 

Per kappa, quod est k nostrum, non est nisi kyrios, quod 
est dominus in usu latinorum ut superius tactum est. Sed 
loco kappa nos utimur c littera in nominibus grecis scriptis 
per kappa. Sunt igitur per y grecum scripta huiusmodi 
vocabula : — calypto est velo et apo est re in apocalypsis, 
quod est revelacio ; catachlysmus est diluvium vel inundacio ; 
Coelessyria quod sonat Celessyria est prouincia transmarina ; 
collyrium medicina pro oculis ; collyrida est crustum ; cripto 
est abscondo vel celo vel condo, a quo apocryphum et crypta 
que est cauea abscondita; crystallus grece in uno sensu et 


primo est glacies latine, secundo dicitur lapis gemmeus qui 

xxxi ] PARS II. DIST. III. CAP. 3. 63 

notus est. Dicitur et crystallum neutri generis, quod idem 
significat quod hie crystallus, vnde dicitur crystallinus crys- 
tallina; vnde et cyatus quod est calix vel crater et 
cymbia similiter ; cyclus est circulus, a quo cyclas quod est 
vestis et insula vnde insule quedam in mari magno dicuntur 
Cyclades; cygnus notus est; cyma est fluctus ; cymbalum 
est instrumentum musicum ; cyminum notum est; cynos est 
canis a quo cynicus caninus et cynoglossa, lingua canis, 
herba quedam, et cynomia musca canina ; cypressus quod 
latine dicitur cupressus ; Cyprus est insula et est arbustum 
aromaticum a cypro insula ; Cypriarches ; Cyrene est ciuitas 
Affrice a quo Cyrenenses illius ciuitatis homines ; Cyrinus et 
Cyrus sunt propria nomina. 

Capitulum Tercium. 

De residuis vocabulis que scribuntur per ypsilo. 

Per labda scribitur hoc Libya que est Affrica ; Lybuades ; 
Lyconia quod nunc Jconya dicitur cuius dominus est soldanus 
Iconye ; Lydia, regio in oriente a qua Lydi ; Lydda, ciuitas ; 
Lycia, regio ; lycos est lupus in lycisca que generatur ex lupo 
et cane et lyciscus similiter ; lympha, aqua ; lyo est soluo ; 
lysis, solucio in paralysis et paralyticus cuius membra dis- 
soluuntur et laxantur ; lyra, cythara, quod dicitur a lyrin quod 
est varietas airo tov a quo lyricus, et delyro quod est dis- 
cordo ; Lysanias, proprium nomen est et Lysias ac Lysimachus ; 
Lystra, nomen loci; lychnos, lucerna; lychinium linum seu 
filum lucerne quod flammat, lychnia, candelabrum, et lignum 
dicunt venire a lychnos. 

Per my scribuntur huiusmodi : — martyr quod est testis ; 
Mitylene, ciuitas ; Moyses ; Mydo proprium nomen ; mygale 1 
est dolosum rapax ingluuiosum, sic habetur in glosa leuitici 
undecimo ; myron est unguentum, a quo myrrum in usu 
latinorum ; myron est myrra ; mysticum est occultum, secre- 
tum sacratum, vnde mysteria dicuntur sacramenta et secreta ; 
mythos est fabula, sed tamen mitos per iota est filum, sed 

1 Lev. xi. 30 mygale, the shrew-mouse, Douay : ferret A.V. : gecko R.V. 


vnum per errorem accipitur pro alio et in simplicibus et in 
compositis et in deriuatis. 

Per ny sunt huiusmodi: — neophytus quod est nouiter 
plantatus in officio vel religione vel alibi quasi nouicius ; 
nycticorax, quod est bubo ; nyx, quod est nox ; nympha est 
dea fontis et dicitur sponsa noua, nymphios est sponsus, sed 
latini in hoc nomine nympha mutant ny in labda et dicunt 
lympha pro aqua ; noys, quod est mens vel sensus, scribitur 
per omicron et ypsilo per diphthongon sic vow;, unde notus 
est nus monosillaba diccio, sed tamen eius datiuus est no'f 
dissillabum licet scribatur per omicron et jota : sed non est 
diphthongus, propter quod duo puncta scribuntur super iota, 
sic vol, secundum quod in precedentibus dicebatur ; ny etiam 
est ipsa littera greca quo nomine vtuntur latini in grammatica 
greca et scribitur per y grecum vt superius est pretractum. 

Capitulum Tercium. 

De residuis vocabulis scribendis per ypsilo. 

Per omicron quidem scribuntur aliqua vt Olympias, quod 
est nomen proprium mulieris, et est quaternalis agon quern 
statuit Hercules pro exercicio cursus ; Olympus, mons ; onyx 
onycis quod est vnus de lapidibus preciosis duodecim, similis 
humano vngui a quo onythius ; oxigonius vt triangulus 
habens omnes angulos acutos; orthygometra quod est co- 
turnix, et accentus acutus cadit in penultima, vt inferius 
exponetur, licet vulgus grauet penultimam ; oryx orygis est 
aliquid mundum et commestibile quod in lege veteri con- 
cessum est sicut Jeronimus dicit, licet aliqui glosatores pro 
immundo reputabant. 

Per pi sunt huiusmodi: — papyrus, quod est fiunctusf 
[iuncus] ; Pamphylia, quod est nomen regionis in oriente ; 
pisteuo scribitur per ypsilo et epemte sic iriarevo, quod est 
credo ; parasytus est lecator in cibo ; polys, multus multa, 
poly, multum, a quo polyandrion, sepulcrum multitudinis ; 
polymitus, ta, turn, est vt vestis multorum filorum diuersi 
coloris ; polysillaba, diccio plurium sillabarum ; polis, ciuitas 

xxx »] PARS II. DIST. III. CAP. 3. 6$ 

non scribitur per y-grecum, nee composita nee deriuata ab 
eo, per cuius ignoranciam multiplex error accidit in multis; 
porfyrion dicitur a multis pelicanus, sed falsum est ut proba- 
bitur inferius, dicit vero Papias quod est auis alba similis 
cigno ; prototypus est prima figura vel primitiua species ; 
pyr est ignis, a quo pyra quod est lignorum congeries ad 
comburendum ; pyramis, corpus habens latitudinem in imo et 
acuitur paulatim usque ad acumen completum in summo vt 
campanile; pyrata, raptor in aqua, et proprie qui comburit 
naues, sumitur tamen communiter pro omnibus raptoribus 
et predonibus marium et fluuiorum ; pyxis nota est ; pyxos 
est buxus et mutatur lenis in mediam scilicet pi in bita. 

Per r pauca inueniuntur. Ryo est fluo, inde resyna, humor 
quidam fluens de cortice ligni ; rysis est fluxus a quo reuma, 
quod sumitur pro humore superfluo distillante a capite, et 
scribitur per dipthongum ex epemte et upsilo ; rythmus est 
uersus, iunctura, modulacio. 

Per sima sunt huiusmodi : — sycomorus, ficus fatua ; syco- 
phanta, falsa calumpnia ; Cycione ciuitas metropolis in regno 
Cycioniorum in Grecia, quod fuit unum de quatuor famosis 
regnis a principio secundum historias ; Sytyche, nomen pro- 
prium ; syn, prepositio quod est con et omnia composita et 
deriuata ab eo, ut sillaba et syllogismus, sullepsis quedam 
figura grammatica non sylemsis ut scietur inferius; syntasma 
est congruitas ; symbolum est collacio ; symmacus est con- 
pugnator ; symmysta est cuius reuelanda sunt secreta ; 
symphatia 1 est compassio ; symphonia, penultima longa, est 
concors cantus in laude dei, sed symphonia, penultima 
correpta, est instrumentum musicum vt inferius exponetur ; 
synchronos contemporaneus ; symplagium est minimum rethe; 
synagoga congregacio ; synaxis, hora qua congregantur mo- 
nachi ad inuicem ; synpeoma 1 est vicium contingens ; syna- 
lipha collisio vocalis vel sillabe ubi m ponetur in fine 
diccionis vt inferius exponetur; syncategoreuma, consignifi- 
cans ; syncopa, concisio ; syncrisis est figura confundens 
verba; syndesmos est coniunccio ; synecdoche, concepcio; 
syncresis, quando due sillabe coeunt in vnam ; synneptosis 

1 So in MS. 
N. 5 


concidencia; synergus cooperator ; syngrapho conscribo; 
syngrapha sunt conscripta ; synodus concilium ; synonima 
sunt nomina pluria consignificencia 2 vnum ; sy[n]taxis per 
xi construccio vel coordinacio, et syntagma per gamma quod 
idem est, sed syntasma per sima nihil est nee syntasis 
per sima quibirs vtuntur grammatici corrupte sicut inferius 
exponetur ; syntheton est compositum ; systole, contractio ; 
syzygia, coniungacio ; hec omnia componuntur a syn greca 
prepositione et plura alia que non sunt multum in vsu 
latinorum ; Syntyche, nomen proprium ; Syracusa, ciuitas 
famosa in Sicilia ; Syria, regio transmarina, que multas habet 
sub se provincias, vt est Syria Palestina, in qua est Jerusalem, 
et Syria Fenicis, in qua sydon, et Syria Coele vel Coele Syria, 
in qua Damascus, et Syria Comagena, in qua Anthyochia, et 
Asyria, que est maximum regnum inter Eufratem et Tigrim: 
priores Syrie sunt citra Eufratem, quern habent in oriente et 
mare magnum in occidente et ab aquilone Hermeniam 
Minorem que dicitur Cilicia, et a meridie Arabiam et 
superiora Egypti ; syrinx est fistula, syro est traho, inde 
syrma tractus vnde apanu syrma de quo superius 1 ; et 
asylum quasi sine tractu, quasi asyrum, sed mutatur ro in 
labda ; Sirces a syrio et sunt Syrces maior et minor loca 
harenosa et vadosa in litore Affrice vbi periclitantur sepe 
naues ; sytos frumentum a quo parasytus. 

Per taf sunt huiusmodi : — Tichicus, nomen proprium ; 
tympanum est pellis extensa super duo ligna, et tympanum 
in alia significacione est modiolus rote per quem axis transit ; 
typus est exemplum, forma, figura, hinc venit typicus ser- 
mocinalis figuratus, et arcbetypus quasi principalis forma vel 
principaliter formatus, vnde mundus archetypus in mente 
diuina ; typho est tumeo a quo ventus typhonicus qui est 
periculosus et intumescens aquas ; tyro est miles nouus ; 
tyrannus est rex peruersus et crudelis. 

Per ypsilo incipiunt dicciones plures sed omnes aspirantur 
per dasian, quia nuncquam apud grecos incipit diccio per 
ypsilo nisi aspiretur per 1 dasian propter tenuitatem soni sui. 
Sunt autem huiusmodi : — hyiacinctus 2 quod est quidam flos 

1 See pp. ii and xi. 2 So in MS. 

xxxiii] PARS II. DIST. III. CAP. 3. 6j 

aromaticus, et lapis preciosus quidam et nomen pueri ; hyetos 
pluuia a quo dicuntur hyades stelle pluuiales secundum 
quosdam ; hyales est vitrum a quo phyala ; hydor est aqua, 
a quo hydria vas aque, et hydropicus, et hydromela, quod 
est mulsum ex melle et aqua factum ; hyle, materia et ahyla 
sine materia; Hymeneus, prdprium nomen hominis et deus 
prepositus nupciis ; hymen, matrix ; hymnus, laus dei cum 
cantico ; hyper preposicio que significat supra et super et 
propter aliquando, componuntur et deriuantur multa vt 
hyperaspistes quod est protector; hyperbaton, figura bar- 
barismi ; hyperbole similiter ; et hyperboreus a um a borea 
dictum quasi borialis ; hyperlyricus, plusquam liricus ; hyper- 
meter, versus hiperexcrescens ; hyperiphanes super apparens ; 
Hypo, greca preposicio quod significat sub, et ab eo com- 
ponuntur et deriuantur multa, vt hypogeum, quod est sub 
terra occultum, vnde dicitur sol sub terra factus; hypo- 
graphice est descriptio ; hypodiaconus est subdiaconus ; hypo- 
zeusis, figura barbarismi; et hypozigion, subiugalis; hypotheca, 
quod est res accommodata pacto vel caucione siue pignore ; 
hypothesis est supposicio, vnde hypothetica proposicio apud 
logicos ; hypocrita et hypocrisis ; hyponosticon, a nous quod 
est mens ; hypopodion est scabellum sub pede ; hypostasis in 
greco est proprie substancia licet theologi aliter nunc vtantur 
hoc vocabulo ; hypostigme quod est subpunctacio, quia stigme 
est punctus ; hysopus quod est herba valens pectori. 

Per phi scribuntur huiusmodi : — Phrygia regio a quo phry- 
gius et phryx phrygis, quod est idem quod phrygius; 
Phrygelus, proprium nomen ; phylasso, seruo, inde phylacteria 
conseruatoria ; phylaca est custodia, career vel excubia; 
phyton 1 est serpens valde magnus quem Apollo interfecit et 
ideo vocatus est phytius, et phytea sunt ludi celebres quos 
ipse constituit in memoriam tanti facti. Et quia Apollo fuit 
primus vates secundum poetas et diuinus siue diuinator dans 
responsa, ideo a phytio Apolline dicitur phyton qui est 
diuinator et incantator, et phytonicus dicitur inde et phyto- 
nissa diuinatrix. 

Per chi scribuntur huiusmodi :— chrysion dicitur aurum et 
1 Python, Pythius, Pythia. 



chrysos similiter, inde chrysoprasus lapis preciosus viriclis 

habens guttas aureas, et chrysolitus similiter aurei coloris 

lapis, chrysostomus habens os aureum ; chydra est cacabus ; 

chytropedes * sunt vasa coquendi. 

Per psi scribuntur pauca in quibus ypsilo habetur, sed 

tamen huiusmodi scribuntur per epemte et ypsilo, ut pseustis, 

mendax ; pseudis, falsus ; pseudos, mendacium, inde pseudo- 

graphus falsus scriptor, pseudopropheta, quod est falsus 

propheta, et pseudoapostolus, et pseudochristus ; psyche est 

anima; psychea animale ; psychomachia pugna anime. 2 *quia 

dicitur esse Aristotelis de greca grammatica quia tractator 

grecum olfacit valde aloge sed nihil dignum sciuit de eo vt 

omni homini scienti grecum manifestum est, atque hie tracta- 

tus meus illud edocet euidenter, nee tractatus ille factus debet 

dici de grammatica greca sed latina, cum totum sit latinum, 

et latino more traditum, nisi quod aliquibus locis facit de 

greco mencionem. Que tamen recitata in hoc tractatu me- 

thaphisicum et naturalem spectant et musicum de vocibus 

maxime falsa sunt, sicut in illis scienciis edocetur*. 

Capitulum Quartum. 
In quo fit descensus ad quedam vocabula in quibus aliunde 
accidit difficultas quam per hanc litteram ypsilo. 
Satis exemplificatum est de vocabulis in quibus accidit 
error ponens hanc litteram ypsilo ; nunc, in capitulis duobus 
sequentibus, volo adhuc exemplificare de aliis vocabulis 
secundum litteras diuersas, sed hie non sequar ordinem 
alphabeti, sed secundum quod occurrerunt mihi vocabula, 
precipue quia tractatum certum de omnibus vocabulis grecis 
que sunt in vsu latinorum, et in singulis scienciis, intendo suo 
loco ponere secundum ordinem alphabeti. Et ideo hie, vbi 
exemplariter declaro corrupcionem orthographie, in grecis 
vocabulis grossomodo, negligo gratis ordinem dictum pro- 
sequi et maxime ne hie, extra locum proprium, videar in 
tractatum de grecis vocabulis cadere principalem, nunc 

1 chytropus, a charcoal pan with feet, Vulg. Lev. xi. 35. 

2 Marg. contra grammat : Arist. Cf. pp. 56 seqq. 

* This passage is out of place. It would read well after hoc tractatu, p. 59. 

xxxiv] pars II. DIST. in. CAP. 4. 69 

referam sine racione exquisita. Credat mihi lector donee 
inferius magis suo loco exponantur, et si mihi non credat, 
querat in autoribus et ab hijs qui in grecis idiomatibus sunt 
instructi. Gramma igitur per duplex my est littera vnde 
grammatica debet scribi per duplex m et sonari. Quintam 
uero litteram vocant grammatici latini epente per ny litteram, 
sed pente per ny est quinque, et pemte per my litteram est 
quintum, et ideo dici debet epemte per my et non epente 
per ny. Similiter in greco est tagma per g non per s, et 
taxis, que idem sunt, scilicet ordo, vnde debet dici syntagma 
et syntaxis, que idem sunt, scilicet coordinacio vel con- 
struccio et ideo syntasis vel syntesis vel syntasma per s, 
corrupta sunt in vsum grammaticorum. Similiter lempsis vel 
leuma 1 , que sunt idem, scilicet capcio, vnde debet dici sylepsis 
quod est concepcio, et prolepsis quod est presumpcio, que 
sunt figure construccionis, non scilicet sylempsis, prolempsis. 
Asteriscus per sc in finale 2 sillaba est vna figura ad modum 
stelle radiantis 3 , quam grammatici adinuenerunt ad osten- 
dendum quando aliud additur in textu quod omissum est, 
et ideo male profertur asterisus sine c, in principio vltime 
sillabe. Et sic alia pene infinita in grammatica corrum- 
puntur. Dialectica per c in penultima inuenitur apud omnes 
autores latinos et grecos. Similiter debet dici liber peri- 
hermenias propter her sillabam terciam non periarmenias. 
Arichmetica non debet scribi per s, sed per ch aspiratum in 
secunda syllaba. Astrologia est sermo de astris, et astro- 
nomia est lex astrorum ; sed interdum scribitur et profertur 
vnum pro alio cum tamen astrologia sit pure mathematica, 
et vna de famosis partibus mathematice, sed astronomia est 
duplex sciencia : vna est practica astrologie, et alia est sciencia 
naturalis ut mathematica et mathematici nobis ostendunt. 
In omnibus exposicionibus horum nominum archiepiscopus, 
archisynagogus, archidiaconus et huiusmodi semper dicitur 
quod archos est idem quod princeps, sed archos nihil est quia 
archon est princeps. Aspis dicitur serpens, et dicitur scutum, 
et in hoc sensu dicitur hyperaspistes, quod habet y grecum 
in prima sillaba sed iota in penultima, et est protector me- 

1 lemma? a So in MS. 3 Marg. *. 


diante scuto; nam vbi in psalmo est protector, in greco 
est hyperaspistes, et diriuatur 1 ab hyperaspiazo quod est pro 
altero scutum pono, et similiter non solum pro protectore 
scuto corporali sed spirituali, scilicet sapiencia et virtute : vnde 
in prologo librorum quinque Moysi, Aristeus sapiens dicitur 
fuisse hyperaspistes Ptolomei regis Egipti, id est protegens 
eum scuto sapiencie: quod vocabulum nee scit vulgus scribere 
nee proferre nee intelligere nee interpretari. Capita eciam 
vulgi hie oberrant in numerosis fantasiis. Aorasia est inui- 
dencia seu cecitas quedam, non qua nihil videatur, sed que 
non licet, qua percussi fuerunt sodomite, quando angeli 
venerunt ad Lot, pro quo multi scribunt et dicunt acrision 
alij aurisian et multipliciter hie oberrant. Amigdalum est 
neutri generis non solum pro fructu sed pro arbore, et ideo 
falsificatur scriptura autentica quando scribitur et dicitur 
amigdalus pro arbore. Et similiter de malo, et malo granato 
et sic de omnibus grecis nominibus arborum, vnde Vir- 
gilius in Georgicis 2 dicit " mala insita " ; arbor enim inseritur et 
non fructus ; et dicit ibi Seruius quod regula grammatica de 
nominibus arborum intelligitur in latinis diccionibus, non de 
grecis. Malum autem grecum est et amigdalum et malo 1 
granatum. De hijs tamen sciendum est quod si aliquod 
istorum ponatur aliquando in autoribus in feminino genere, 
hoc est latino more. Nam grecum vocabulum vt in pluribus 
apud nos accipitur secundum formam grecam et tunc dimit- 
tendum est stare sicut inuenitur apud autores, aliquando 
uero more latino, et tunc accipiendum est tali loco sicut 
autor accipit. Sed hoc est raro et autorum licencia nee 
debet obseruari in vsu communi, quoniam greca que apud 
latinos grecam retinent terminacionem, habent eadem genera 
que apud grecos, ut dicit Priscianus. Multe uero scripture 
autentice corrumpuntur per hec nomina arborum et magna 
confusio inde accidit vt sciunt qui in multis scienciis stu- 
duerunt. .Arcenton est genus ligni quod est iuniperus vt 
ait Jeronimus secundum septuaginta interpretes in com- 
mentario Osee, vnde dicuntur ligna arcenthyina, sed nunc 
auferunt arcen a textu et scribunt thina per n vel tyma 

1 So in MS. z G. ii. 33. 

Xxxv] PARS II. DIST. III. CAP. 4. 71 

per my quod eciam corrumpunt nimis. Nam thyina debet 
esse trisillabum, cum dicuntur ligna thyina, et primum y est 
y grecum, secundum iota siue i nostrum, sed aliqui auferunt iota 
et scribunt thyna, alij coniungunt iota cum ny et faciunt my 
et dicunt tyma. Casia et casia fistula debent per vnum sima 
scribi et proferri secundum omnes autores antiquos, et patet 
hoc quia breuiatur prima eius apud Virgilium in Georgicis 1 : 

Vix humiles apibus casias roremque ministrat. 

Cenon per c et epemte est inane vel vacuum, vnde ceno- 
doxia quod est inanis gloria ; doxa enim gloria est". Sed si 
per xi scribatur ut xenon tunc est peregrinum, et inde dicitur 
xenium quod est munus presentatum : et non debet dici 
exenium sicut multi corrumpunt ; cum non sit exenon suum 
primitiuum, sed xenon, et in antiquis textibus non solum 
grecis sed latinis semper xenium et nuncquam exenium : 
sed corruptum est propter similitudinem huiusmodi nominis. 
encenium quod est innovacio de quo postea dicetur. Quo- 
modo aliter scribatur cenon patebit in diptongis. Croco- 
drillus debet scribi per ro in prima sillaba, ut vult Plinius 2 , 
cuius causa est quod dicitur sic a croceo colore quern habet, 
sed nunc vulgus scribit et profert cocodrillus. Cinnamon- 
num scribitur per duo ny in prima et secunda sillaba. 
Cum dicunt quod creagra 3 , quod est fucimilus, dicatiir a 
creos per o quod est caro, falsum est, quia creas per alpha 
caro est. Similiter cum dicitur in multis exposicionibus 
vocabulorum quod ceros per o est cornu, falso pronunciatur 
nam ceras per alpha est cornu. Collyrida", quod est crus- 
tum panis torti, scribitur per y grecum in secunda sillaba 
sed in tercia per iota quod non obseruatur. Colocynthis 6 
est cucurbita siluestris et non coloquinto nee coloquintida 
propter accusatiuum coloquintidas quod male profertur et 
peius. scribitur: nam penultima scribitur per c et per y 
grecum et est tercie declinacionis grece cuius proprium 
est habere accusatiuum pluralem in as, vt colocyntidas et 

1 G. ii. 213. 2 Hist. Nat. 8. 25. 37. ■*. 

3 flesh-hook, Vulg. n. Paralip. iv. n, Jer. lii. 18. 

* Vulg. 11. Reg. vi. 19. 5 Pliny 20. 3. 8. 


lebetas crateras et huiusmodi multa, et ideo non declinantur 
nee habentur hoc coloquintida huius coloquintide secundum 
primam declinacionem nostram sed colocynthis huius colo- 
cyntidos : sed accusatiuus in as fallit multos quia nesciunt 
quod tercia declinacio greca habeat accusatiuum pluralem 
in as et ideo estimant quod huiusmodi nomina sint prime 
declinacionis nostre, nee sciunt an sint greca vel latina. 
Comma per duplex my est cesura in pronunciacione quando 
sensus clausule incipitur sed non finitur, vbi tamen oportet 
respirare; sed coma per vnum my est villa, a qua comedia 
quasi carmen villanum, et coma per vnum my similiter est 
cesaries a quo cometes, et cosmos est mundus ; sed sepissime 
vulgus profert et scribit vnum istorum secundum formam 
alterius et perit significacio. Crystallus et crystallum et 
cyatus et cyphus, cyclus, cyclas quod est vestis varia, cygnus, 
cypressus, Cyprus arbor aromatica sic et Cyprus insula, cy- 
nomia que est musca canina, omnia hec et huiusmodi scribunt 
per y grecum cum c littera. Dias et dia pro de proposicione 
et dis pro bis scribuntur per iota; et dyo quod est duo scri- 
bitur per y grecum, et non est dya nee dios pro duo scilicet 
per alpha vel per os, vt dicitur in multis exposicionibus, sed 
per o tantum ; et diabolus scribitur per iota, sed hec non 
obseruantur a vulgo et ideo multum erratur in scriptura et 
pronunciacione et per consequens in significacione. Nam 
cum dicitur quod diabolus dicitur a dios vel dia quod est 
duo et bolos quod est morcellus, non solum falsa est hec 
exposicio sed ridiculosa nimis, vt exponetur inferius suo loco. 
Dicitur vicessimo octauo actuum, quod Paulus nauigauit 
in naui alexandrina, cui erat insigne Castorum, id est filiorum 
Jouis. Sed legitur et scribitur ibi insigne castrorum, quasi 
vellet dicere quod ibi erat aliquod castrum pulcrum in naui 
vel in insula sed non est ita. Nam in greco est ibi dioscorois 
pro filiis Jouis. Dios enim sine diphthongo est Jupiter in greco 
et cori est puella, pro quo in composicione accipitur filia vel 
Alius aliquando sicut hie, vnde dioscorus est Iouis Alius. Et 
secundum poetas sunt duo dioscori scilicet Pollux et Castor 
vnde pluraliter ponitur ibi dioscoris in datiuo plurali. Sed 
Pollux post mortem sortitus est nomen fratris sui et Castor 

xxxvi] PARS II. DIST. III. CAP. 5. 73 

dicebatur, vnde duo Castores dicti sunt sicut duo dioscori 
dicitur, igitur nauis ilia habuisse insigne aliquod Castorum id 
est illorum filiorum Jouis et ideo falsa scriptura et pronuncia- 
cione et significacione fiunt, cum dicitur castrorum a castro. 

Capitulum Quintum. 

De residuis vocabulis grecis hie ponendis. 

Galbane est succus ferule, genus pingmenti et est feminini 
generis secundum grecum, vnde, exodi tricesimo, galbanen 
boni odoris ; sed galbana sunt vestes, vnde Juvenalis 1 : 

Cerulea indutus scutulata aut galbana rasa 

sed cum scribitur et profertur sepius more alterius vnde 
accidit error. Gazophylacium dicitur exponi multis modis 
erroneys, sed gaze sunt diuicie, philasso per y grecum seruo, 
vnde sit arce in quibus seruantur gaze. Gonia angulus est, et 
non gonus nee gonos, a gonia igitur dicitur trigonus, quod 
est triangulus, et oxigonus quod est habens acutum angulum, 
et ambligonius habens obtusum angulum, et orthigonus 
habens angulum rectum. 

Tactum est superius de gramma a quo grammatica, sed 
tamen declinatur gramma grammatos quod est littera, et 
gramma 2 gramme, quod est linea, vtrumque scribitur per dupli- 
cem my, sed vnum secundum modum alterius pronunciatur 
in obliquis, vnde accidit error sepe. Male vero scribitur et 
pronunciatur hoc nomen gryps huiusmodi grypis, hunc grypa 
grece in accusatiuo sed latine grypen. Sic enim habetur 
leuitici undecimo, et deuteronomii quartodecimo, et in nomi- 
natiuo plurali grypes. Virgilius tamen in Bucolocis mutat p 
simplex in ph aspiratum et ponit in nominatiuo plurali gryphes 
cum dicit 8 : " iungentur iam gryphes equis." Sed in com- 
muni sermone proferri debet cum p simplici et cum y greco. 
Et quoniam tercie declinationis grece est hoc vocabulum, et 
genitiuus et ceteri casus excedunt in hac declinacione, ponitur 
in singularem saltern in vna sillaba. Ideo cum grypes vel 
gryphes sint in plurali nominatiuo oportet quod gryps sit 

1 Sat. ii. 97. 2 MS. for ypa/jL/j.ri. s E. viii. 27. 


monosillabum in singulari nominatiuo, et ideo non potest esse 
grypes nee grypis vt fingitur nee aliud quam hoc monosilla- 
bum gryps, et est gryps aliquis quadrupes habens alas sicut 
aquila, et faciem similis leoni. 

Gymnasium, quod est locus exerciciorum ut lucte vel 
studij vel pugne vel balneorum et sic de aliis, scribi debet 
per y grecum et per my litteram in prima sillaba, sed multi 
aliter legunt et scribunt, vnde dicuntur gymnosophyste 
quidam sapientes in India qui nudi in desertis calidis 
philosophantur. Sophos enim sapiens est, et gymnasium est 
exercicium, quapropter hij dicuntur exercitatores in sapiencia. 
Epistola preposita biblie loquens de quindecim gradibus qui 
in septem et octo consistunt, habet in exemplari vulgato 
ministerio hebdomadis octoadis. Sed hepta apud grecos est 
septem apud nos, et conuertimus aspiracionem in s litteram. 
Ab hepta uero venit hebdomos Septimus a quo hebdomas, 
huius hebdomadis, septenarius seu septena substantiue, vt 
dicitur duodena, quapropter nuncquam erit hebdoas hebdo- 
adis sed corrupcio est. Similiter ab octo quod est grecum et 
a latinis vsurpatum venit ogdoas in quo mutatur c in g et t in 
d quod est octauus, et ab eo ogdoas, quod est octonarius, uel 
magis proprie octena ut faciamus nomen, et ideo est deri- 
uatum non compositum ab octo et doas, quod nihil est per 
se nee in composicione, vnde bene dicitur ogdoas ogdoadis 
per g et d, sed non octoas octoadis per c et t sicut in octo. 

Magna corrupcio est de ibite et ibe, sed in vno sensu 
sunt idem, scilicet auis ciconia, purgans sua vilia rostro, 
Plinius quidem dicit, vocant Egiptii ibis suas pro ibe ibes quia 
quedam nomina dissillaba desinencia in is es faciunt accusa- 
tiuum pluralem sicut et nominatiuum in is uel in es vt omnis 
secundum Priscianum et autores alios ; quapropter nominatiuus 
singularis erit ibis. In glosa eciam tricessimi quarti Isaie inue- 
nies accusatiuum singularem ibin, ergo secundum rectam for- 
macionem nominum tercie declinacionis erit nominatiuus in 
is, et in antiquis glosatis est ibis in nominatiuo, sed hec 
eadem auis vocatur ibix ibicis in glosa exodi secundo, media 
producta genitiui. Cum tamen ibex ibicis, media correpta, 
dicitur genus quoddam esse ceruorum. 

xxxvii] PARS II. DIST. HI. CAP. 5. 75 

Similiter erratur multum circa hoc nomen idiota, cum 
velint grammatici illud esse compositum ab idus quod est 
diuisio, et ota quod est auris vt dicunt, quia diuisus est in 
auditu lingue ab alijs eo quod contentus sit propria lingua 
vt ait Beda in actibus, nee dicitur ab iota ut alij menciuntur, 
nee alijs modis componitur, nee deriuatur nisi sicut dictum 
est a principio quod idion est proprium, et idia est propria, 
et idioma est proprietas fandi in aliqua lingua, et ab hoc 
venit idiotes qui est contentus sua simplicitate loquele, cuius 
accusatiuus casus est idiota a quo venit hoc nomen idiota in 
vsu latinorum. Et est nomen simplex non compositum nee ab 
aliquo deriuatur nisi sicut dictum est. Etiam ipsa derivacio 
quam faciunt peccant in se ; nam nee ota nee otos nee otis 
est auris, sed os et sic de aliis hie fictis. 

Hec vocabula duo mina et mna idem significant sed 
confunduntur apud multos et in locis quampluribus et 
scribitur et pronunciatur vnum pro alio, sed mina est latinum 
constans centum dragmis, ut ait Plinius ; mna uero est 
grecum, et nuncquam in biblia inuenitur, nisi in solo Luca 
quia grece scripsit euangelium et interpres dimisit stare vt 

Dicitur a multis eciam et scribitur nummisma per duo 
fnyf [my], et quod a nummo deriuatur, sed falsum est, quia 
secundum grecum et Papiam et antiquos libros scribitur per 
o et non per v nee per duplex m. Apud quidem exemplaria 
Isidori aliquando inuenitur per o scriptum aliquando per v, 
sed vicium est scriptoris, nam dicitur a nomizo greco verbo, 
et Oracius ait 1 

retulit acceptos, regale nomisma, Philippos. 
Et nomisma grece dicitur proprie moneta latine, et tamen 
alibi accipitur pro denario. 

Multum quidem erratur circa hoc nomen periscelis peri- 
scelidos, quod est ornamentum crurium non brachiorum, et 
scribitur in greco et in antiquis libris latinorum per sc, non 
per ch, et e breue in tercia sillaba, scelos eius primitiuum, 
vnde Oracius " sepe periscelidem" 2 ; quod eciam sit orna- 
1 Ep. 11. i. 234. 2 Ep. 1. xvii. 56. 


mentum crurium, patet per Isidorum in libro ethimologiarum, 
et per glosam Isaie tercio, et per Ieronimum in originali. 
Male igitur fingitur et scribitur in libris vulgatis quod sit 
ornamentum brachiorum et quod debet scribi sic perichelis, 
perichelidis et allegacio eorum est falsa. Dicunt enim quod 
hoc est quia chele grece est brachium latine, sed prima huius 
vocabuli chele producta est et scribitur sine s, quapropter non 
est perichelis sed periscelis. 

Polis quidem et omnia composita et deriuata habent 
diuersam scripturam et pronunciacionem et significacionem 
que a multis ignorantur, nam polo grece est versor latine, 
unde polus mundi dicitur propter hoc quod circa eum ver- 
titur, et polis polios per iota scriptum, quod est ciuitas, et 
politis quod est ciuis, et politice virtutes. Ciuitas enim 
vertitur in circuitu vnde orbiculares solebant fieri, et quia ibi 
est versio hominum propter multiplicem conversacionem, ideo 
a polo quod est versor dicitur polis ciuitas. Sed polys aliter 
scribitur per y grecum et tunc est multus multa, quia est 
communis generis, et poly est multum a quo polysillaba, 
polymitum quod est vestimentum plurium colorum vt postea 
melius exprimetur. 

Ariopagita et ariopagus multum scribuntur et pronun- 
ciantur et interpretantur male. Veritas enim est quod Ieroni- 
mus in interpretacionibus quod ariopagus est nomen curie 
atheniensis que a Marte nomen accepit, vnde Augustinus 
libro de Trinitate Dei, concordat dicens Mars grece Ares ; et 
declinatur Ares Areos, jnde areopagus per e et areopagita, 
unde Dionysius Areopagita ; quapropter male dicunt satis 
magni viri quando volunt quod arios sit idolum Martis et 
quod ariopagus dicatur ab idolo Martis. Sed alii peius 
dicunt quod ares est uirtus et ideo dicitur Dionysius Areo- 
pagita ab ares quod est virtus et ariopagus, sed hoc nihil est 
quoniam arete est virtus et non ares. 

Camelopardalus qui in greco dicitur camelopardalis et sic 
plurimum vtitur, vnde decepti sunt qui dicunt quod est dimi- 
nutiuum quia in Isidoro inueniunt Camelopardus. Pardalus 
enim non est diminutiuum huiusmodi diccionis pardus, sed 
penitus significat idem quod pardus, sicut ensis et gladius, 

xxxviii] PARS II. DIST. Ill, CAP. 5. TJ 

vnde in Apocalypsi licet introducitur bestia similis pardo, pro 
quo grecus habet pardalo. Est autem pardus seu pardalus 
maculis albis aspersus, sed camelopardalus est sic maculosus, 
similis equo in collo et similis bubalo in pedibus, habens capud 
sicut camelus. Cum igitur non accipiunt pardalum et pardum 
pro sinonomis, sed vnum primitiuum, aliud diminutiuum, 
oportet quod hie nominacione istius animalis oberrant et 
scripto et voce et pronunciacione et interpretacione, quia omne 
diminutiuum et illud a quo ascendit variantur in nunc dictis. 
Conopeum male' accipitur et exponitur. Nam conopeum est 
reticulum subtile, quod ponitur circa capita diuitum, propter 
culices et muscas paruas excludendas. 

Cum vero apud vulgum, pro vnicorne, dicitur et scribitur 
rinoceros rinoscerontis, per ny litteram in penultima sillaba 
et similiter monoceros monocerontis et huiusmodi, error est. 
Nam et regula greca est quod quando nomen desinit in os 
breue, facit genitiuum in otos sine ny, ut os otos pro aure, et 
fos fotos pro luce, et ideo debet dici rinocerotos quia nos 
mutamus tos in tis. Quod per grecum textum probatur et 
per antiquos latinos et per versum Juuenalis 1 : 

Tongilli, magno cum rinocerote lauari. 

Romphea quod est gladius vel ensis uel framea, scribitur per 
o et non per v secundum grecum, Papiam, antiquos libros. 
Error igitur accidit circa diuersam scripturam et pronuncia- 
cionem horum nominum tapetum tapete et tapes. Soluitur per 
Seruium, septimo Eneidis vbi Virgilius finit versum dicens'" 
" pictisque tapetis " ; nam ait ibi Seruius quod hie accipitur hoc 
tapetum quamuis similiter dicatur, hoc tapete, huius tapetis, 
cuius nominatiuus pluralis est tapetia, quod dicitur ab hoc 
greco 6 tapes rov tapetos, vnde hie tapes huius tapetos est 
grecum a quo cetera dicuntur, de quo greco Virgilius dicit 3 : 
" pulcrosque tapetas." Nam accusatiuus casus tercie declina- 
cionis grece pluralis fit in as, vnde non est ibi pulcrasque 
tapetas ut multi credunt sed pulcros quia tapes est masculini 

1 Sat. vii. 130. 2 M. 7. 277. 3 ^- 9- 35 8 - 


Tessares decades male scribitur et pronunciatur et intel- 
ligitur erronee, propter hoc quod multi non aduertunt quod 
ke est coniunccio copulatiua in greco, sed latinus mutat k in 
c et accipit in proposito ce et ponit illud inter tessares, quod 
est quatuor, et decades. Si igitur componamus hoc nomen 
ex hiis tribus, tunc bene scribitur, pronunciatur et intel- 
ligitur, nam deca est decern, et decas decadis est denaria, 
ut fingamus nomen, vel denarius vnde tessarescedecas est vna 
quaterdena, et eius nominatiuus pluralis est tessarescedecades, 
quod significat quaterdenas vnde tres tessarescedecades fue- 
runt in generacione Christi ab Abraam vsque ad Christum id 
est tres quaterdene. Et Isidorus dicit quod tessarescedecatice 
sunt dicti heretici, qui contendebant semper celebrari pasca 
in xiiij luna. 

Sunt autem alia vocabula greca quasi pene infinita in 
quibus errat vulgus in scriptura et pronunciacione et ideo in 
significacione sed hoc nunc gratia exempli posui, et taceo de 
aliis ne prolixitas tedium generet prima vice. Et multa alia 
suis locis inferius ponentur hucusque, propter quod hec 
sufflciant ad hanc horam. 

[Capitulum Sextum.] 

j(fik tt/? 1 . Sciendum quod hec nomina %p? lrjs scribuntur 
apud nos grecis litteris, nam si latinis litteris volo scribere hoc 
nomen %pk, scribam sic Christus. Manifestum igitur est, quod 
prima littera latina in hoc nomine est c aspiratum, et vltima 
est s et non est p in medio sed r, quapropter sic scribitur ^/a? 
per subbreuitatem. Nulla ibi ponitur litterarum latinarum que 
prius scripte sunt in hoc nomine Christus, relinquitur igitur 
quod sunt alterius lingue sed non nisi grece. Nam ch aspira- 
tum habet hanc figuram in greco %, et r habet hanc p, et s 
habet hanc <?. Et ideo si iste coniungantur per subbreuitatem, 
sic ^jo?, scribetur hoc nomen grecis litteris apud latinos, quod 
multi latinorum ignorant. Et magis de hoc nomine Irj$> nam 
grece dicitur trjaovs trisillabam, quia prima sillaba est ex iota, 
secunda ex ita, tercia ex sima et omicron et ypsilo et sima, ac 
1 Cf. Opus maius, Pars in. p. 94, ed. Bridges. 

xxxix] PARS II. DIST. III. CAP. 6. 


si latinis litteris diceremus Iisus, ut duo ij faciant duas primas 
sillabas et terciam faciant sus. Sed hoc est apud eos quia iota 
est semper vocalis et nuncquam consonans. Oportet igitur 
quod apud eos sit hoc nomen trisillabum. Sed apud nos potest 
j esse consonans sequenti vocali et ideo cum iota, quod est 
vocalis. Sillabicaturi ota apud nos in hoc nomine m?? quasi 
diceremus Jisus, sed quoniam pro ita semper latini sonant e, 
ideo dicimus Jesus. Cum autem vltima figura in hac scriptura 
M7? non potest esse c nostrum, sed sima grecum ut patet, 
necessarie est quod due littere sint grece quia uel omnes sunt 
grece uel omnes latine. Et nos videmus quod eta habet 
figuram que est secunda in scriptura huius nominis Irfi, et 
similis est figuracio iote et j nostri, quapropter grece sunt et 
debent esse. Sicut tamen nulla Veritas magnifica est quin 
vituperetur cauillacionibus imperitorum sic nee ista puerilis ; 
obicitur enim quod figura media est nota aspiracionis nostre et 
quod aspiracio habet locum in hoc voc'abulo. Sed turpis error 
est quia j consonans non potest aspirari quoniam nulla con- 
sonans aspiratur nisi c, t, p, ut docet Priscianus, et si remaneret 
vocalis adhuc non aspiratur quoniam vocales non aspirantur a 
parte post sed a parte ante, nee sequens vocalis quod est e 
in sono nostro potest dici aspirari hie quoniam tunc non 
scriberetur aspiracio sine ea. Aspiracio enim non est littera 
sed accidentalis sonus littere, sed accidens non congnoscitur 
nee ponitur sine suo subiecto. Item in greca lingua nulla est 
hie aspiracio, ergo nee in vsu latinorum, cum sit nomen grecum, 
nisi transiret lenis vel media in asperam sicut cum dicitur 
grece thyriambos mutatur in latino b in ph et dicimus trium- 
phus, hie b media inter p et ph conuertitur in ph in fine 
diccionis, sed nee b nee p inuenitur in hoc nomine Irjs grece 
scripto et pronunciato, ergo nee in hoc nomine ut est in vsu 
latinorum reperietur aspiracio. 

Secundo considerandum est in hoc capitulo quomodo 
vitentur errores circa litteras grecas ut fit computacio per eas. 
Et primo sciendum est quomodo numerant. Dico igitur quod 
scribunt numeros per litteras alphabeti cum tribus alijs figuris 
additis et insertis que non sunt figure litterarum sed nume- 
rorum tantum. Et in computando scribunt apanusyrma super 


quamlibet litteram, vnde pro vno scribunt alpha sic a, et pro 
duobus scribunt bita /9 cum linea supra, et pro tribus gamma 
sic 7, et pro quatuor 8, et pro quinque e. Et tunc pro sex 
interserunt nouam figuram huiusmodi s" quasi nostrum o- 
incuruatum vel figuram talem T quarum neutra est littera 
alphabeti sed tamen nota numeri et vocatur epissimon, et \ 
pro septem scribunt, et rj pro octo, et pro nouem, et I pro 
decern, et tunc pro undecim addunt alpha ad iota sic la, et pro 
duodecim bita ad iota sic t/3, et sic ulterius ita quod addunt 6 
ad iota pro decern et nouem sic i0. Et tunc scribunt k pro 
vinginti, et pro vinginti et vno scribunt k et a sic led, et pro 
vinginti duobus scribunt sic k/3, et pro vinginti tribus icy et 
sic ultra, ita quod pro vinginti nouem scribunt k8, et tunc 
pro tringinta scribunt X, et pro omnibus vsque ad quadra- 
ginta exclusiue scribunt vt nunc dictum est de numeris 
inter vinginti et triginta, et sic semper faciunt de numeris 
omnibus qui sunt inter articulos. 

Articuli vocantur hie decern, triginta, quadraginta et 
huiusmodi vsque ad centum et centenarii et millenarii. 
Semper enim pro numeris compositis scribunt notam seu 
figuram articuli cum alpha et bita et ceteris ut dictum est. 
Et scribunt quadraginta per JL, et quinquaginta per v, et 
sexaginta per f, et septuaginta per omicron o, et octoginta 
per 7r. Et tunc pro nonaginta interserunt notam numeri que 
non est littera alphabeti sed nota numeri tantum que est 
huiusmodi Q sicut quinta figura algorismi et vocant illud 
scopita. Et centum scribunt per p, et ducenta per a, et 
trescenta per f, et quadringenta per v, et quingenta per 0. 
Sed sexcenta per % et septingenta per i/r et octingenta per a. 
Et tunc addunt nouam figuram que non est littera que 
vocatur caractira et est huiusmodi X et hie denotat non- 
genta. Et tunc pro mille scribunt alpha cum titella in 
ventre vel supposita sic a- a v et duo milia sic /3- /3^ et tria 
milia sic 7- 7^ et sic vltra. 

Et omnem numerum compositum ex articulis et digitis, 
qui sunt ab vnitate usque ad decern, scribunt huiusmodi litteras 
et notas secundum valorem cuiuslibet figure, et preponunt 
maiorem numerum minori, vnde centum quadraginta tria 

XXXlx] PARS II. DIST. III. CAP. 6. 8 1 

scribunt sic pjvy ro uero significat centum, my quadraginta 
gamma tria. Et pro mille ducenta viginti quatuor scribunt 
^o-kS ; alpha cum titella singnificat mille, sima ducenta, kappa 
vinginti, delta quatuor et est sic intelligendum de omnibus 
numeris scribendis. Ad euidenciam horum et dicendorum 
expedit quod scribatur alphabetum prout competit numera- 
cione et suis locis figure tres addite collocentur. Scribam 
igitur figuras alphabeti et alias in linea prima, deinde sub- 
iungam numeros singulis respondentes 1 . 






r vel 

sic Cf 

I 2 






















7T Cj 

lxxx XC 






























Accidit autem multiplex inconueniens multis latinorum 
propter hoc quod non percipiunt computacionem. Nam 
quando audiunt aut legunt autores grammatice et poetas et 
philosophos et sanctos loqui de hac enumeracione, quidam esti- 
mant quod sole littere alphabeti faciant hanc computacionem. 
Alij percipientes quod alie figure interserantur alphabeto 
estimant quod ille figure que sunt sole numerorum note 
sint figure litterarum. Tercium inconueniens est, quod non 
percipiuntur exposiciones sanctorum et philosophorum et 
autorum grammatice et poetarum et aliorum sapientum. 
Quartum est quod fit iniuria sacramentorum divinorum. 

De hijs duobus vltimis ponam exempla ut eciam per hec 
reliqua inconuenientia patefiant. Tercio decimo Apochalipsis 2 , 
ubi dicitur quod numerus Antichristi est sexcenti sexaginta 
sex, dicit Beda, cum hie liber grece editus sit, querenda est 
exposicio per numeracionem grecam, et ponit igitur tria 

vocabula greca pro nominibus antichristi videlicet apTe/ios" 
1 Cf. p. 25. 2 So in MS. 3 Cf. infra B. p. 194. 

N. 6 


arnoyme Titan 

apvovfie Tenav. In quorum singulis inuenitur numerus pre- 
dictus cum per litteras computamus. Nam in primo vocabulo 


alpha significat unum, ny 1, taf ccc, e quinque, my' xl, o lxx, 
sima cc, que adinuicem collecta, colligunt hunc numerum 
dclxvi. Similiter littere alio vocabulo nam a fingit vnum, 
ro est centum, ny est 1, o lxx, grecum est cccc, my est 
xl, e est quinque, que faciunt dclxvi. Similiter in tercio 
nomine vt patet per similem computacionem. Et additur 
ibi quod idem significat apud nos die, lux, nam latino more 
computando D notat quingentos, i vnurn, c centum, 1 quin- 
quaginta, v quinque, x decern, que adinuicem collecta sunt 
sexcenti sexaginta sex. Omnes libri glosati sunt hie falso 
scripti vt vix illi qui bene sciunt grecas litteras et racionem 
grece computacionis possint sensum glosatoris intelligere. 
Et si veracissime scriberentur ista, tamen nullus posset 
intelligere sensum glose nee textus nisi sciret grecum 
modum computandi. Et sic accidit alibi multiplex error 
nisi homo sciat numeracionem grecam quod patet eis 
qui libros sanctorum et philosophorum et ceterorum sapi- 
entum diligenter inquirunt. Nam vbicunque est translacio 
facta de greco in quacunque sciencia, quod accidit in 
pluribus, non potest sciri Veritas vbi numeri sunt positi, nisi 
recurratur ad fontem greci sermonis quoniam note numerorum 
nimis corrumpuntur apud latinos propter earum similitudinem. 
Quoniam vnum et quinquaginta vix differunt proper simili- 
tudinem 1 litere ad j, et de facili accidit error quando duo vel 
tria uel quatuor scribuntur ut patet cuilibet. Similiter de 
facili erratur in scribendo quadraginta pro sexaginta, et e 
conuerso preponendo ipsi 1 uel postponendo ut patet, et sic 
de alijs, maxime autem in millenariis, vbi vnum et mille non 
differunt nisi in titella, et sic vltra. 

Et ideo quasi infinicies accidit error in textibus latin- 
orum in omni facultate propter quod oportet quod in 
greco querantur, et oportet quod latinus, si non vult errare, 
sciat grecorum computacionem. Et ideo specialiter medici 
latini habent magnum impedimentum in proporcionibus 
suarum medicinarum et in alijs. Astronomii et iudiciarii 

xl] PARS II. DIST. IV. CAP. I. 83 

specialiter recipiunt impedimentum in suis iudiciis si ig- 
norant numeracionem grecam, et hoc non solum propter 
racionem computacionis sicut in aliis scienciis, sed 1 quia 
specialiter intendunt iudicare per nomina hominum et per 
litteras in nominibus constitutas. Quod si concedatur eis 
ut possint licite et secundum potestatem philosophic sine 
periculo fidei iudicare per hanc viam, tamen oportet quod eis 
accidat error nisi optime sciant potestates litterarum quantum 
ad sonos substanciales, ut inquisitum est in hoc opere, et non 
stent in nomine littere et figura. Nam hie sonus est naturalis 
et subicitur operibus nature et ideo virtutibus celestibus sicut 
animalia naturalia. Sed figura et nomen variantur apud, quod non considerant multi, qui presumunt 
iudicare per litteras, quia soni potestatem substancialem 
negligunt et recurrunt ad nomina et figuras. 

Similiter possum ponere exemplum in hiis que facit 
ecclesia 2 . Nam statutum est quod episcopus consecrans 
ecclesiam scribat alphabetum grecum in puluere cum cuspide 
baculi pastoralis. Sed omnes episcopi qui grecum ignorant, 
scribunt tres notas numerorum que non sunt littere, videlicet 
Cf, C|, X, quoniam inter alphabeti litteras scribuntur hee note 
in libris pontificum, sicut oculis nostris certum est. Cum 
propter magnum misterium sit ab ecclesia statutum, vt littere 
grece scribantur, non debent alique figure interseri que non 
sunt note litterarum, et ideo iste figure que non sunt littere 
non possunt scribi in consecracionibus sine iniuria sacramenti. 


[Capitulum Primum.J 

Diphthongus ut ait Priscianus est quia habet duos tongos, 
id est duas voces comprehendit. Sed quantum ad grecos ex- 
pono hoc secundum figuras litterarum, magis quam secundum 
soni potestatem. Nam raro apud grecos sonat diphtongus 

1 In MS. this passage is deeply underlined. 

2 See pp. 25, 195; Opus maius, Pars iii. p. 94, ed. Bridges. 



nisi vocem littere vnius, nisi quando ypsilo additur ad alpha 
et e et ita. In omnibus autem alijs tarn propriis quam im- 
propriis, sonatur sola vox vnius littere, sed in tribus dictis 
sonantur vox vocalis cum v consonante vt in primo tractatu 
dictum est 1 . Si igitur consideremus sonum ipsius diphtongi, 
non est sonus naturalis generatus ex sonis vocalium : quoniam 
accidit quod alius sonus omnino secundum speciem fiat per 
diphtongum, quam sint soni vocalium cadencium in diph- 
tongo : vt patet quando iota additur ad alpha, nam sonatur 
ibi e vocalis. Similiterque accidit quando ypsilo ponitur 
ad omicron, nam sonatur v: ex quo manifestum est, quod 
non est hie sonus naturalis littere uel sillabe sed per institu- 
cionem. Placuit enim grecis autoribus instituere duas vocales 
ad designandum sonum aliquem certum per diphthongum 
et non ad sonandum naturaliter sicut littere sonant. Item 
cum additur ypsilo ad alpha et e et ita, fit sonus vocalis cum 
consonante, sed hoc non potest fieri ex naturali sono vocalium 
duarum. Impossibile enim est, quin sonus naturalis cuius- 
libet vocalis tendat in sonum vocalis simplicem aut com- 
positum, si possibile est componi : sed ex sono vocalis non 
est possibile quod fiat sonus consonantis sicut nee e converso, 
sunt enim diuersi secundum speciem et secundum genus. 

Nee fit sonus compositus vocalis apud grecos in diph- 
thongis ; sed aut sonatur vocalis simplex, aut vocalis cum v 
consonante, ergo falsa est ymaginacio multorum qui estimant 
grecos facere sonos compositos ex vocalibus. Et nee videtur 
possibile nisi monstruose. Nam sonus vocalis cuiuslibet est 
in actu et distinctus, sed ex duobus in actu non fit vnum, 
ut docet methaphisicus. Aliud enim est de consonante et 
vocali, nam consonans est interposita ad sonum vocalis et 
non habet de se sonum distinctum a sono vocalis. Nee est 
responsio quod minus de sono habent alique vocales quam 
alie, vt minor esset in potencia ad maiorem. Quoniam 
composicio in vnum non fit propter magis et minus, sed 
propter actum et potenciam. Licet enim aliqua vocalis 
habeat minus de sono, tamen actualis est ille sonus et se- 
cundum se distinctus sicut in vocali maioris soni. Quamuis 

1 See pp. 7, 8. 

xli] PARS II. DIST. IV. CAP. I. 85 

enim formica fit minor quantitate et substancia et dignitate 
et natura quam elephas, non propter hoc fiet vnum ex eis 
quia vtrumque actualitatem suam seruat illibatam. Item si 
naturaliter facerent sonum due vocales in diptongo, tunc a 
et o et e et ita possent poni in fine sicut in principio, et iota 
et ypsilo in principio sicut in fine, sed non est hoc verum nee 
conceditur. Nee oportet dicere quod iota et ypsilo habent 
minus de sono, et ideo postponuntur vt sonus eorum crescat, 
quia omnis vox postposita plus sonat se ipsam [quam] ante- 
posita sicut ait Priscianus. Nam hoc non est, quia tunc con- 
sonans semper poneretur post vocalem, vt crescat eius sonus, 
et tunc nuncquam fieret sillaba ex vocali et consonante nisi 
precederet consonans. Sed hoc falsum est. 

Et iterum si concedamus quod possibile esset quod 
sonus fieret vnus compositus ex duabus vocalibus, esset 
omnino informis et indecorus et confusus in auribus nostris, 
ut patet ad sensum. Et ideo melius est causa euphonie 
quod fiat sonus simplex alicuius vocalis aut compositus 
consonante et vocali que nate sunt componi adinuicem. 
Sed natura facit quod melius est et ars imitatur naturam, 
et ideo tam naturaliter quam artificialiter considerantes, 
debemus per diptongos facere sonum vnum alicuius vocalis 
aut vocalis et consonantis, quia nate sunt facere vnum. 
Quod si ita fuerit, tunc non solum multi latinorum erronee 
credunt grecos facere sonos compositos ex vocalibus duabus 
in diptongis, sed errant iterum in diptongis latinorum cum 
credant sic fieri. Nee credendum est antiquos latinos nee 
Priscianus 1 sic intellexisse, nee ex dictis eius habetur. Sed 
vulgus imperitum non considerat hie soni bonitatem, et 
facit monstruosum sonum in au et eu, ut v littera remaneat 
vocalis, cum sit consonans secundum grecos sapientes, quos 
in omnibus ut ait Priscianus imitantur latini, nisi in aliquibus 
que accidentaliter variantur. Ceterum ae oe apud latinos 
sonant simplicem sonum vocalis, in hoc conformes grecis, 
ergo in au et eu debent similiter conformari grecis vt ibi sit 
v consonans et non vocalis. 

In omnibus igitur grecis diccionibus ubi diptongus est, 
1 So in MS. 


debet dipthongus av, et ev, et tjv proferri cum v consonante, 
vt aura, aula, euangelium et huiusmodi, et similiter sapientes 
antiqui intellexerunt debere fieri in diptongis istis in latinis 
diccionibus, ut gaudeo, audeo, lautus et huiusmodi. Sed 
vulgus corruptum est per malam consuetudinem proferendi. 
Si autem queratur, quare sunt institute diptongi ad sonos quos 
non habent ex natura, dicendum est quod hoc est propter 
magnam vtilitatem ut cum datur diuersitas in prolacionibus 
vocalium et in alijs multis. Nam greci sonant t litteram sex 
modis, et ideo oportuit quod multas haberent figuras ad 
hos sonos representandbsT^ Sed tres sufficiunt in alphabeto 
propter numerum litterarum magnum et ideo inuenerunt 
dipthongos alios 1 . Ostendunt et diuersitatem et distinc- 
cionem in multis partibus oracionis quantum scilicet ad 
deriuacionem et significacionem et interpretacionem et se- 
cundum varios modos alios ut eciam in diptongis nostris 
sicut explicabitur consequenter. 

[Capitulum Secundum.] 

Demum sciendum est quomodo greci et latini vtuntur 
diuersimode diptongis et per hoc apparebit tota natura 
diptongorum quantum sufficit. Greci igitur habent dip- 
tongon ex alpha et iota que sonat e, quam latini diuidunt 
in a et i, vt Virgilius 2 , 

aulai in medio libabant pocula Bachi, 
pro aule. Aula enim grecum est et quando sequitur vocalis 
in greca diccione ut fiaia que sonat mea, nos latini diuidimus 
et vtimur pro duplici consonante, et est Mea proprium nomen. 
Et similiter hoc nomen Ajax sonat eax apud grecum, et poete 
latini aliquando vocant Aiacem sic eacidem, vnde " magnani- 
mum eacidem," sed latino more dicitur A iax et fit iota duplex 
consonans apud vsum latinorum in talibus. Et ad imitacionem 
istius diptongi latini coniungunt a et e, que sonant e sicut 
alpha et iota apud grecos. Vnde quae nomen scribitur in 

1 So in MS. 2 M. iii. 354. 

xlii] PARS II. DIST. IV. CAP. 2. 8? 

omnibus antiquis libris per ae diptongon, et tamen sonat e, 

et que coniunctio scribitur sine diptongo; hoc enim est 

differencia istarum diccionum, que patet per diptongon in 

vna et per priuacionem diptongi in alia. Diptongus uero 

ex omicron et iota sonat y grecum, ut prius habitum est, et 

Priscianus dicit. Sed si ponatur in principio diccionis grece 

vel in medio, latinus sonat et facit diptongum per oe, si 

uero ponatur in fine diccionis grece tunc latinus sonat i ; 

ut grece fioi%o<: est adulter, sed latinus mutato os in us, more 

suo, scribit oe diptongon ut moechus, sed sonat mechus. 

Similiter in medio diccionis ut soloicismos grece dicitur, sed 

latinus scribit soloecismos et deberet proferre solecismus, 

sed vulgus legit sicut scribit. Similiter in hijs vocabulis 

cooemedia 1 , tracegedia 1 , et in aliis more beotorum. Quo- 

niam uero ponitur hec diptongus in fine ut latinoi, tunc nos 

mutamus in i, ut latini. Similiter si vocalis ita sequitur, nos 

auferimus iota, et dicimus e longum pro ita, ut ironrjixa pro 

quo dicimus poema, et pro TroLTjTa dicimus poeta, auferetur 

enim iota ; et quia loco ita latini proferunt e longum, dicimus 

poema poeta more attico, nam sic attici et attenienses usi 

sunt. Eciam aliquando mutamus hanc in u longam ut pro 

Phoenices dicimus Punices et pro phoeniceon dicimus puni- 

cum. Phenices sunt gens quedam ultra mare et mala granata 

dicuntur mala punica, id est gentis istius vel de terra tali, 

quia in habundancia sunt ibi, aut quia ibi primo creuerunt. 

Et aliquando dieresim, id est diuisionem, facimus in hac 

dipthongo sicut in precedente de aulai pro aule. Sed quando 

vocalis sequitur, tunc iota est duplex consonans ut rpoia, 

pro quo nos dicimus troia, et in hoc sequimur eoles. Nos 

autem latini ad imitacionem istius diptongi habemus in 

latinis diccionibus nostram diptongon quod est ex o et e, 

ut oe, sicut coedo, hoereo, coepit, pro cedo, hereo, cepit, et 

diptongus ex epemte et iota sonat iota apud grecos. Sed 

in grecis vocabulis latini pro hac diptongo vtuntur e vel i 

productis, et in hoc imitantur eoles. Et quidem proferimus, 

ut platea pro TrXareia et spondeus pro cnrovSewi. Sed i 

dicimus pro hac diptongo, ut Titan pro reirav et Nilus pro 

1 So in MS. 


i/etXo?. Sed moderni latini non vtuntur hac diptongo, nee 
aliqua consimili in latinis diccionibus, licet ad imitacionem 
grecorum vtuntur duabus diptongis predictis ae et oe, nee 
eciam in tempore Prisciani usi sunt latini hac diptongo, 
quamuis antiqui habuerunt vsum istius, et pro omni i longo 
scripserunt earn more antiquorum grecorum. Et post ypsilo 
ponitur iota ut habitum est et sonat y grecum, ut wo? quod 
est filius et apirvia quod est auis rapax ; sed latini non 
vtuntur hac nee consimili pro diccionibus latinis. Hec 
igitur sufficiunt modo ad exposicionem diptongorum quatuor, 
que sint ex addicione iote ad alias vocales. 

Sed similiter ypsilo postponitur aliis et hoc quatuor modis, 
sed quando postponitur ipse alpha et epemte et ita, tunc 
sonatur vocalis cui additur cum v consonante ut habitum 
est. Latinus uero in grecis diccionibus nesciens grecum 
mutat per errorem v consonantem in vocale ut in hiis: — aula, 
euangelium et huiusmodi. Sed grecus autem bene sciens 
grecum facit diuisionem in hiis diptongis quando vocalis 
sequeretur et labda ac po, nam v consonantem diuidit a 
vocali precedente et sillabicat cum vocali sequente, ut de 
vocali patet in hoc nomine EvavyeXiov 1 , quod latino more 
dicimus euangelium. Sillabicatur enim v consonans cum a 
sequente. De labda est exemplum, ut avka, quod latino 
more dicitur aula, sed sillabicatur v consonans cum labda et 
alpha. Similiter in hoc nomine ev\oyip,evo<; quod est bene- 
dictus et in huiusmodi. 

Eodem modo quando po sequitur, ut avpa, quod est aura 
secundum modum latinum, sed sillabicari debet v consonans 
cum ro et alpha, alias sillabicatur v consonans cum vocali 
precedente. Sed latini habent pro latinis diccionibus dipton- 
gum consimilem scilicet ex a et v. Sed quando i sequeretur 
tunc patitur diptongus diuisionem et v sillabicatur cum 
vocali sequente, ut gauisus, sicut dictum de greco more. 
Sed pro ev diptongo latinus vtitur in grecis diccionibus e 
longo, ut Achilles Achilleus, Vlixes pro Vlixeus; et aliquando 
latinus mutat earn in v, ut phugio pro pheugio. Diptongus 
quidem que ex tjto, et ypsilo nascitur, mutatur apud latinos 

1 So in MS. 

xliii] PARS II. DIST. IV. CAP. 3. 89 

in ev, nam latini vtuntur e longo pro rjra et ypsilo importat 
v in hac diptongo sicut in duabus precedentibus, sed latinus 
non habet in latinis diccionibus hanc diptongon quia non 
habet hanc vocalem ita. Apponitur autem ypsilo ad omi- 
cron et sonat v ut habitum est, ut ova-ia quod sonat vsia, 
quod est substancia, et /Sous quod sonat bus, quod est bos. Hec 
autem diptongus aliquando apud latinos seruat sonum suum, ut 
vsia, aliquando mutatur a latinis in o, ut pro bus dicimus bos, 

aliquando conuertitur in j vt 1 

De reliquis vero diptongis, scilicet impropriis, quando iota 
additur ad alpha uel ad ita uel ad omega, non est uis, nam 
semper obseruatur sonus littere precedentis. De quibus 
nihil habet latinis 2 facere quia in latinis diccionibus non 
habemus tales diptongos, nee latinus in grecis vocabulis 
curat nisi de sono greco qui est ipsius vocalis cui additur 
alia per diptongon, nee in scriptura grecorum vocabulorum 
indiget huius diptongi obseruacione. Considerandum uero 
quod greci vtuntur huiusmodi diptongis semper in datiuo 
casu prime et secunde declinacionis. Hec igitur qui ignorat 
non solum ignorabit magnam radicem grammatice grece, 
sed et latine; nee intelliget Priscianum et ceteros autores 
grammatice in diptongis nee in hiis vocabulis, que per 
diptongos scribuntur, videbit racionem. Quod in capitulo 
sequenti per exempla cupio declarare. 

[Capitulum Tercium.J 

Nunc igitur volo ponere exempla aliqua notabilia circa 
diptongos. Dictum quidem est superius quod icevov per e 
breue est inane uel vacuum, a quo cenodoxia que est vana 
gloria. Sed icaivov secundo modo scribitur per diptongon ex 
alpha et iota, et tunc idem est quod nouum, vnde encenium 
quod est innouacio, ut noua festa et dedicaciones et huius- 
modi. Et dicitur ab ev quod est in, et cenon quod est nouum. 
Tercio modo scribitur cenon per diptongon ex o et iota, sic 
koivov, et sonat y grecum apud grecos, sed latini mutant hanc 
diptongon in oe, ut superius dictum est, et scribunt istud cenon 
per oe, et legunt e ut in pluribus, dicentes cenon, a quo 
1 Omission in MS. 2 So in MS. 


epicenon genus, et cena propter communitatem vescencium, 
apud enim veteres solitum est in propatulo vesci, et com- 
muniter epulari ne singularitas luxuriam gingneret. Et a cena 
cenaculum a communione cenancium secundum Ysidorum. 
Item a cenon, quod est commune, dicitur cenobium, et cenobite 
a cenon quod est commune et bios quod est vita, quasi com- 
muniter uiuentes. Et istis tribus modis scribitur cenon per 
kappa apud grecos et per c apud nos, sed quarto modo scribi- 
tur per xi, sic %evov quod est peregrinum, a quo xenium quod 
est munus. Et per hoc patet, quod uersus grammaticales 
sunt falsi, qui sunt de hac materia, in quibus dicitur, quod, si 
cenon scribatur per c, tunc est commune tantum ; sed hoc est 
falsum quia in triplici sensu scribitur per c. Et cum dicitur 
quod, si per sc scribatur, significat umbram, falsum est quia 
scia est vmbra. 

Ceterum juxta hoc potest aliud exemplum proponi quod 
apud vulgum habet multos errores. Nam coinomia, si scriba- 
tur per oi diptongon, est omnimoda musca seu musca omnis 
generis seu ut magis proprie dicatur musca communis, et 

kolvov fiva 

dicitur a coinon quod est commune, et mia quod est musca. 
Deberet tamen secundum consuetudinem latinorum dici ceno- 
mia ut sonetur, et pro diptongo sicut prius expositum est in 
hoc vocabulo latini seruant morem grecorum. Aliter scribitur 
cynomia per y grecum et tunc est musca canina que in estate 
adheret auribus canum et fortiter mordet et nimis infestat eos, 
et dicitur a cynos quod est canis. Sed in ilia plaga Egipti de 
cinomia non intelligitur de musca canina sed de omnimoda 
uel communi musca, quoniam in psalterio Jeronimi quod 
est secundum virtutem hebraicam, in illo psalmo magno 
Attendite 1 , pro coinomia transfert omne genus muscarum et sic 
est in textu exodi octauo, vbi habetur omne genus muscarum 
vt sumatur musca communiter tamen hec uel ilia nee canina 
nee alia. Et septuaginta interpretes transtulerunt ibi de 
hebreo in grecum omnimodam muscam, propter quod igitur 
hoc tenendum est, quod in ilia plaga Egipti cinomia accipitur 
pro omnimoda musca et non pro canina. Quapropter qui 

1 Ps. lxxvii. 45, Vulg. 

xliv] PARS II. DIST. IV. CAP. 3. 9 1 

exponunt illam plagam de musca canina male dicunt, et 
similiter illi qui in tractatibus suis grammaticis contendunt de 
hoc, volentes quod cinomia scribatur in prima sillaba per y 
grecum. Et ideo vna glosa exodi octauo, que dicit quod 
cinomia est ibi musca canina, non est vera sicut multe alie 
super bibliam, que non sunt sanctorum, sed eorum qui nesci- 
uerunt grecum nee hebreum. Sed error habuit ortum in hiis 
locis ab eis qui scripserunt hoc nomen cinomia per y grecum 
in grecis libris et latinis, cum debuit scribi per oi diptongon. 
Quod igitur Ysidorus dicit quod cinomia est musca canina 
dicit verum in vno sensu, sed plaga Egipti non potest dici 
nisi quod sub omnimoda musca continetur canina, sicut 
species sub genere. 

Hijs quedam anexa in sono et scriptura adiungo : sceno- 
phegia et scenofactoria et schenobates, de quo Juuenalis : 

Augur, schenobates, medicus, malus 1 , omnia nouit. 

Nimis erratur in hiis apud grammaticos et apud alios qui in 
maioribus scienciis hiis vtuntur. Sciendum igitur quod Esdre 
tercio, Beda docet quod scenophegia sit fixio tabernaculorum, 
nam scena per sc est tabernaculum, et pego grece est figo 
latine, unde scenopegia per pi non per phi dicitur apud grecos 
sed latini mutauerunt pi in phi et dicunt scenophegia. Potest 
eciam dici a scenoma quod est idem quod scena ut habetur 
Esdre tercio. Veteres igitur faciebant tabernacula de frondi- 
bus et sagis et filtris et huiusmodi leuibus pro viantibus contra 
calorem et ceteras aeris intemperies, vnde dicitur ars sceno- 
factoria per quam fiunt iste scenophegie ; et artifex dici- 
tur scenofactor, in qua arte Paulus Apostolus laborabat, sicut 
habetur decimo octauo actuum. Cum autem multi scribunt 
quod hec nomina dicuntur a scenos vel scenon, quod est 
vmbra, falsum est quia scia est umbra et non scenos, vnde 
scenos et scenon per sc nihil est, sed scena vel scenoma ut 
dictum est. Deinde cum dicitur quod hoc vocabulum sceno- 
phegia dicatur a phagin, quod est comedere, falsum est. Nam 
pego, ut dictum est, est primitiuum in hac parte. Et cum 
dicitur quod scenos est funis sicut vmbra, unde scenofactor 
1 Magus? Sat. iii. 77. 


qui facit funes, et scenobates qui graditur super funem, omnia 
hec et consimilia falsa sunt. Nam scia est umbra ut dictum 
est, et scribitur per sc sine aspiracione et sine diptongo, sed 
pro fune est schenos quod habet s et c aspiratum et scribitur 
per diptongum ot apud grecos sic axoivo^, et latine scribitur 
schoenos, mutatur oi diptongus in oe et profertur schenos, 
a quo dicitur schenobates qui graditur super funem, et scheno- 
factor qui facit funes. 

Multa igitur falsa dicuntur in hiis vocabulis, et quantum 
ad scripturam et significacionem et deriuacionem, vnde fere 
omnia que dicunt hie Huguccio et Brito et alii multi falsa 
sunt, eciam ipse Rabanus irj actuum minus bene distinxit 
inter hec, sed Beda veritatem docet ibidem in originali, et 
super Esdram. 

[CAPITULUM Quartum.] 

Nunc in fine adhuc duo exempla infero in quibus est 
corrupcio vilis. Nam auricalcum, pro cupro colorarato 1 , dici- 
tur nunc a vulgo per diptongon. Non tamen est ibi au, sed 
oricalcum debet dici, et sic inuenitur in Priscianis antiquis, et 
in aliis autoribus diuersarum scienciarum, et in antiquis bibliis, 
quod eciam probatur per racionem metri, nam Oracius dicit 2 : 

Tibia non ut nunc oricalco juncta tube, 

quia versus esset omnino viciosus si auricalcum hie dice- 
retur. Et Virgilius, Eneid t/3 3 : 

Ipse dehinc auro squalentem alboque oricalco 
Circumdat loricam humeris ; simul aptat habendo 

vnde non potest stare aurichalcum. Diriuaciones' etiam et 
interpretaciones false sunt ; nam ab auro non potest dici, 
cum ibi sit orichalcum et non aurichalcum. Nam propter 
hoc quod ibi dicunt aurichalcum credunt quod deriuetur ab 
auro, et ideo cum non est aurichalcum non dicetur ab auro, 

1 So in MS. 

2 A. P. 202. Tibia non ut nunc orichalco vincta, tubaeque | Aemula. 

3 JE. xii. 87. For orichalco, codex Bernensis 134 reads oricalco. 

xlv] PARS II. DIST. IV. CAP. 4. 93 

sed magis ab orin quod est splendere, et calchos quod est 
es, eo quod sit es splendidum et lucidum ; vnde Isidorus 
dicit quod propter splendorem et duriciem sic dicitur. Habet 
enim splendorem auri et eris duriciem quia fit ex ere vel 
cupro quod in idem redit. Quantum ad propositum pertinet 
licet de hoc inferius aliud ingeretur. 

Celum uero scribitur per ae diptongon, sic caelum, prop- 
ter quod debet deriuari a celo celas, quod scribitur per ae 
diptongon, quod scilicet significat idem quod sculpo pis. 
Vnde non potest dici a celo celas, quod est occulto, siue con- 
trarium ei quod est reuelo, nam illud non habet diptongon, et 
ideo cum Huguccio et alij dicunt quod potest dici ab vtroque, 
non est verum, sed tantum a celo quod est sculpo sicut ipsa 
racio scripture docet. Et hoc testatur Plinius, in secundo 
naturalis philosophic, vbi vult quod dicatur celum quia orna- 
tum et sculptum stellis. Et hoc confirmat per auctoritatem 
Varronis sapientissimi latinorum, et Papias dicit quod celum 
dicitur quasi celatum, sicut argentum, quod singnis eminenti- 
bus refulget. Quod etiam dicitur celum quasi casa helios, 
tanquam domus solis vt grecam habeat interpretacionem, 
patet quod hoc falsum est, quia celum non est grecum sed 
latinum nee diptongus est in hac interpretacione. Et si 
dicerent casa heliu, saltern grammatice loquerentur, nam 
helios est nominatiuus casus et heliu est genitiuus, vnde 
deberent dicere casa heliu sicut domus solis et non casa 
helios sicut nee domus sol. 

Hec igitur nunc sufheiant circa diptongos ut earum racio 
latinis appareat studiosis. Hiis habitis consequenter posset 
fieri sermo longior de sillaba et racione sillabicandi, sed 
breuiter pertranseo quia ex Prisciano multum patet con- 
iunccio litterarum in sillabas non solum secundum latinum sed 
secundum grecum. Nam que Priscianus determinat multum 
sunt conformia sillabicacioni grecorum. 

Syllaba uero componitur ex syn greca preposicione que 
valet cum, et labo quod est accipio, vnde sillaba, id est, con- 
cepcio litterarum in vnum, non quia omnis sillaba habeat 
plures litteras, sed quia ut in pluribus est hoc. Sillabicatur 
autem consonans cum consonante non qualitercumque, sed 


modis determinatis, et huiusmodi sunt circiter jitr. Et r sunt 
in quibus muta potest mutam precedere in eadem sillaba ut: — 

planta quedam octena sicut duodena radius fatigacio casus 

bdellion ogdoas aktin mokhthos ptosis 


ophthalmos. Cum enim dico ogdoas, o per se sillaba est, 
et g cum d sillabicata in una sillaba, et cum dico aktin, a 
per se sillaba est, et k et t simul sillabicantur, et sic intelli- 
gendum est in hiis omnibus pr modis sillabicandi secundum 
tenorem cuiuslibet regule hie date, et ideo cum dicitur mokh- 
thos k aspiratum et t aspiratum sillabicantur in vltima sillaba, 
sicut k et t sine aspiracionibus sillabicantur in vltima sillaba 
huius diccionis aktin, sicut apud nos cum dicitur noctis c et t 
sunt in vltima sillaba, et cum dicitur magister s et t sunt in 
vltima sillaba. 

captiuus incus vapor 

Et r mute precedunt my ekhmalotes, akmon, atmis, 

numerus decretum 

arithmos, Cadmus, dogma. 

lucerna insula gens presepe 

Sex precedunt ny ut likhnos,. Knidos, ethnos, phatne, 

sciencia spiritus 

gnosis, pneuma. 

gloria vestis lingua 

Octo precedunt labda ut blasphemo, kleos, khlamis, glosa, 

flamma creator haurio affligio 

phlox, plastes, anthlo 1 , thlibo. 

iudicium vsus ros 

Et rj precedunt ro ut brachia, krisis, khresis, drosos, 

dissero scribo actio strideo lamentacio 

phraso, grapho, praxis, trizo, threnos. 

unguenta mira 

Sima precedit my ut smygmata, smirma, smaragdus, 

mundus vinculum diluumm canticum 

cosmos, baptisma, desmos, cathaclismos, asma. 

extinguo vermis consuetudo 
Et £ mutas precedit sima ut sbennio, skolex, skesis, 

semen valde curtus Stella 

sperma, sphodra, stenos, aster. 

Et sima cum duabus consonantibus coniungitur cum 

1 &vfKiw. 

xlv] PARS II, DIST. V. CAP. I. 95 

durus viscera singnaculum 

prima sillaba dicendum ut scleras, splagkna, sphragis, 

gens nauis 

stlataria 1 , scroma. 

Cum secunda sillaba similiter consonantes possunt con- 

inimicus abortivum septem 

iungere ut echthros ethroma 2 septron 8 . 

Ante uero bita, pi, et my et phi semper debent scribi 


my et non ny ut simbolum, lampas, ammos, et ampho. Et 
my precedit ipsum ny ut amnos, hymnos, Omnes 4 , quod est 
proprium nomen apud grecos. 

[Capitulum Primum.] 

Deinde dicendum est de accentibus sillabe, et ei accidunt 
prosodie que in latino dicuntur accentus, sed non manifes- 
tantur nisi in diccione et debentur sillabe racipne alicuius 
vocalis; vnde originaliter debentur vocali sed tamquam eius 
subiecto proprio debentur sillabe velud accentus, ut color 
superficiei. Sicut enim viuere et intelligere debentur con- 
iuncto scilicet homini principaliter sicut subiecto ipso, et 
anime originaliter, secundum Aristotelem primo de anima, sic 
est hie. Proprie enim dicimus quod homo intelligit et viuit, 
et non ita proprie quod anima viuat in homine, ut vitam 
ipsius hominis exprimamus, sed homo intelligat et viuat per 
animam. Quia homo non est anima in corpore sed com- 
positus ex anima et corpore, ita quod vere vnum esse natu- 
raliter. Ibi resultat quod nee est anima nee corpus sed 

Et Priscianus dicit quod vocalis est sicut anima, et con- 
sonans sicut corpus, eo quod anima vnificat corpus et dat 

1 Evidently quoted from Juvenal, Sat. vii. 134, 

spondet enim Tyrio stlataria purpura filo, 
where the word has been taken for the name of a nation. 

2 (KTpwiui. 3 So in MS. 

4 So in MS., cf. p. 40, probably from a misunderstanding of the quotation 
from Callimachus in Priscian, Lib. I. tus i>iv b /i.viioA.px*.os t<py) £hos d\epop alvwv. 


ei vitam, sicut vocalis dat sonum consonanti. Et cum fit 
sillaba ex vocali et consonante (fit) vnus sonus compositus, 
qui nee est vocalis nee consonans nee vocalis in consonante 
sed coniunctum ex vtroque. Et illi coniuncto debentur acci- 
dencia soni, que sunt prosodie, et species eius, si proprie 
loquamur de eo cui debentur et principaliter tanquam sub- 
stancia, sed tamen per vocalem magis quam per consonantem 
et diccionem, tanquam in eo in quo manifestantur hec omnia, 
quia in diuersis sillabis est dispar accentus ; et diuersa iuxta 
se posita magis apparent, et ideo in diccione ubi sillabarum 
est [maior] 1 diuersitas manifestatur accentus. Prosodia uero 
dicitur a prosodin quod est cantare, quia pros prepositio est 
idem quod ad apud nos, et ode est cantus vnde dicitur pro- 
sodia quasi accantus. Propter quod dicitur accentus ab accino 
accinis, quod est compositum de ad et de cano cams et ideo 
dicitur accentus, quasi accantus, quia vni sillabe alie accantan- 
tur. Ouamuis enim hec diccio, caleficio, e sillabarum, tamen 
super vnam residet sonus principalis, scilicet super antepen- 
ultimam cui consonant et accantantur alie sillabe. Sunt autem 
prosodie I ut in prima parte habitum est. Sed breuiori 
diccione diuiditur prosodia in 8 ; scilicet in tempora et spiritus 
et tonos et passiones. Chronos est tempus, quod extendit 
sillabam secundum longitudinem. Spiritus dicitur pneuma, 
et distendit sillabam secundum latitudinem. Et tonus latine, 
dicitur sonos grece, et eleuat in altum aut deprimit in pro- 
fundum aut modo composito se habet, et hee dicuntur pro- 
sodie taptos*, id est proprie. Passio dicitur pathe et scribitur 
per ita in fine, et non dicitur prosodia kirios, id est proprie, sed 
Karaxpv a " rtK0 ^ 3 > id est, necessitate quadam et improprie. 

Prime due sunt makra et brachia, id est longa et breuis, et 
vocantur tempora apud grecos, siue tempus longum et breue. 
De istis temporibus multi auctores grammatice loquuntur, et 
musice similiter, quia ad musicum pertinet magis causas 
reddere quam ad grammaticum, sicut etiam hoc docet Augus- 
tinus in libris suis de musica, vbi de pedibus et metris et 
rithmis agit. Copiose consentiunt igitur latini et greci quod 
vocalis breuis naturaliter habet vnum tempus tantum siue 

1 Word illegible. 2 Kvpias. * KaTaxmmicQs. 

xlvi] PARS II. DIST. V. CAP. I. 


sillabicetur per se ut ait, siue sequatur consonans ut diligit. 
Sillaba vero que fit communis per mutam et liquidam, ilia 
habet vnum tempus et dimidium, ut patris; vocalis longa 
naturaliter uel posicione habet duo tempora ut sancta, urbs ; 
sed duo et semis quando post vocalem longam naturaliter 
vna sequitur consonans, ut ros ; tria uero tempora si ipsi post 
vocalem longuam naturaliter sequuntur due consonantes uel 
vna duplex, ut fons, pax. 

Sed in metro omnis sillaba vel est vnius temporis uel 
duorum ut ait Priscianus. Racio autem istorum est quod, si 
vocalis sit breuis ex se, tunc minimum tempus est in eius 
prolacione, quia non potest littera in minori pronunciari, eo 
quod consonans non potest per se proferri, et hoc tempus 
minimum, quo profertur vocalis breuis, dicitur hie tempus 

Vocalis vero naturaliter longa duplum temporis habet in 
sua prolacione quam breuis, et ideo duo tempora dicitur 
habere. Augmentari uero possunt hec tempora per conso- 
nantes additas, sed maxime si vocalis sit longa naturaliter, 
tunc enim consonans habet tempus dimidium, precipue si sit 
semiuocalis. Nam cum ilia consonans recipiat complementum 
sui soni a vocali sibi adiuncta, fortitudo soni vocalis illius 
redundat in consonantem talem, et fortificatur eius sonus 
proprius, precipue cum sequatur, et ideo tempus crescit secun- 
dum quod crescit sonus. Sed in plenum tempus non potest 
crescere quia per se sonare non potest, ob quam causam 
crescit saltern in dimidium temporis si sit semiuocalis, et in 
quartam temporis si sit muta. 

Sed quando vocalis est naturaliter breuis, tunc quia tempus 
eius vnum est et minimum, non potest augmentare sonum 
consonantis precipue ynius et ideo vna consonans non aug- 
mentat sensibiliter tempus talis vocalis. Sed si due sint ut 
muta et liquida, tunc quia muta habet quartam vnius tem- 
poris et liquida non plus quarta quantum ad sensum quia 
deficit in liquescendo, accrescit tempus dimidium. Sed si 
due consonantes sequentur, scilicet semiuocales que non 
liquescunt, aut tres, tunc additur tempus integrum. 



[Capitulum Secundum.] 

Sed in hoc capitulo sequenti volo descendere ad exempla 
sicut superius bis feci, in quibus et consimilibus uulgus mul- 
tum errat in longitudinibus et breuitatibus. 

**Et primo de vocabulis grecis deriuatis a lapidibus et 
filo, vt adamantinus, amethystinus, cristallinus, hyacinctinus, 
onythinus, smaragdinus, bombycinus, bissynus et huiusmodi 
que omnia breuiantur in penultima sillaba. Nam omnes 
autores breuiant hec et nuncquam longant ; ergo non est 
poetica licencia quod longant ista. Nam tunc est poetica 
licencia quando in casu causa metri fit aliqua sillaba breuis 
uel longua cum alias non inueniatur ita apud eundem autorem 
et alios. Vnde Juuenalis ait 2 : 

Causidicum, vendunt ametystina : conuenit illis. 
Et idem 3 : 

Grandia tolluntur cristallina, maxima rursus. 
Et idem 4 : 

delicias [et] panniculus bombycinus vrit. 
Et Persius 6 : 

hie aliquis, cui circa humeros iacinctina lena est. 

Et Prudencius 6 : 

sardonicem pingunt ametystina pingit hyaspis. 
has inter species smaragdina gramine verno. 

Et sic de omnibus autoribus, quoniam nuncquam contra- 
rium reperitur, igitur non est poetica licencia, sed Veritas ab 
omnibus approbata. Et ideo Huguccio mendax et Brito men- 
dacior menciuntur quando volunt excusare omnes autores per 
licenciam poetrie. 

Deinde latini suam grammaticam a grecis trahunt, et ideo 
precipue in grecis vocabulis debemus sequi grecos. Vnde 

1 This passage, as far as *, occurs Compendium Studii, ed. Brewer, pp. 461 

2 Sat. vii. 136. 3 Sat. vi. 155. * Sat. vi. 260. 
5 Sat. i. 32. 6 Psychomachia, 860. 

xlvii ] PARS II. DIST. V. CAP. 2. 99 

Seruius super primum eneidos, grecum vocabulum transiens 
ad nos integre debet suo accentu proferri, et eadem racione 
suo tempore et ita videmus in omnibus apud autores ; et ideo 
hec uocabula breuianda sunt in penultimis. Cum autem obicit 
Brito hoc esse contra Priscianum qui vult in tractatu posses- 
siuorum quod omne nomen possessiuum desinens in inus 
habet penultimam longam, paucis exceptis, ut masculinus 
femininus et alia pene infinita, dicendum est quod regula 
ilia data est de latinis diccionibus ibi et non de grecis. Quod 
per Priscianum patet dicentem quod forma in inus et plures 
alie forme non sunt date de grecis sed tantum de latinis. 
Nam sicut ibidem docet Priscianus, forme grecorum in posses- 
siuis non sunt in inus, sed in cos et in os, vt grammaticos, 
spondeos, quas formas, vt dicit, a grecis accepimus. In latino 
autem sermone non hiis tantum vtimur sed aliis, quarum vna 
est in inus sicut exemplificat : in quibus exemplis suis nullum 
ponit nomen deriuatum a lapide nee filo, et ideo de istis nunc- 
quam intellexit. Quia igitur Brito ignorauit racionem grecam 
hie, sicut Huguccio, ideo non intelligunt Priscianum. Deinde 
Priscianus non ignorauit poetas vniuersaliter corripuisse ista, 
cum omnia que uult confirmat et reprobat per eos ; ergo 
fecisset mencionem de illis aut excipiendo aut excusando 
sicut facit in aliis ubi poete vsi sunt aliqua sillaba longua vel 
breui poetica licencia. Nam vbi agit de diminutiuis excusauit 

parua cutis 

Juuenalem qui antepenultimam huius nominis cuticulam 
producit dicens 1 : 

cum bibet estiuum extracta cuticula solem. 

Ex 8 enim breuibus est sed necessitate metri produxit 
antepenultimam. Cum uero obicit Brito quod inter exempla 
sua ibi ponit hoc nomen leoninus quod videtur esse grecum, 
quia leon, quod est leo, grecum est, dicendum est quod non 
deriuatur a leon leontos quod est grecum et greca consuetu- 
dine declinatum, sed a leo, leonis, leoni, quod latine declinatur 
et more latino acceptum, cui additur nus et fit leoninus et 
ideo leoninus seruat morem latinorum. Cui additur nus et 

1 Sat. xi. 203. Nostra bibat vernum contracta cuticula solem. 



fit leoninus 1 . Similiter quod obicit de hoc nomine, musteli- 
nus, ibi posito, dicendum quod mustela non est grecum nam 
mustela apud nos vocatur gale apud grecos. Et mustela, 
si grecum esset, latina tamen declinacione et latino more 
accipitur in quantum ab eo mustelinus deriuatur. 

Similiter de hiis, metropolitanus, neapolitanus et huiusmodi 
que penultimam producunt et sunt possessiua. Sed metropolis 
est grecum et Neapolis. Dicendum est quod non est forma 
greca, sed a gentili nomine in tes sic in latinum transformata. 
Nam Priscianus dicit quod ab hoc nomine metropolites dicitur 
metropolitanus, es mutata in a; et a neapolites, neapolitanus, 
et ideo licet primitiua sint greca, tamen hec deriuatiua servant 
formam et morem latinorum. 

De alijs autem obicit Brito ut de calidiacus, eous, herous 
et huiusmodi. Nesciuit obicere quia hec non terminantur in 
nus, et eciam latino more a primitiuis deriuantur, non sic ilia 
que a filo et lapide oriuntur.* 

[Capitulum Tercium.] 

Aliud uero exemplum volo inducere vbi similiter est 
error vilis eciam apud famosos tractatores, et maxime apud 
Britonem, quod per disputacionem habet sufficientem elidi; et 
est de hoc nomine ptisana, cuius media breuiatur, et p ante t 
in prima sillaba ponitur. Sed creditur a multis quod media 
longetur et quod p littera sequatur i litteram sic : tipsana. 
Vnde non solum erratur in tempore sed in scriptura et per 
consequens in significacione et interpretacione. Quod autem 
p littera est prima in hac diccione, manifestum est per grecos 
libros in quibus sic scribitur.'item per omnes antiquos libros 
autorum, et in scriptura sacra, et alibi, item per Papiam, qui in 
capitulo diccionum incipiencium a p littera ponit hoc voca- 
bulum quod et asserit esse grecum. Huguccio uero ponit 
hanc diccionem primo in p secundo in t, ex quo sibi contrarius 
est et erroneus, ex quo hie error inoleuit pro parte. Sed 
ignorancia greci compleuit hunc errorem. 

1 So in MS. 

xlviii] PARS II. DIST. V. CAP. 2. 


Quod autem media sit correpta: patet per Macrum qui 
dicit metrice' 

cum ptisana succum porri sorbere iuuabit. 

Et per Oracium qui dicit 2 

tu cessas ? agedum, sume hoc ptisanarium orise. 

Qui versus habet sic scandi, " tu cessas agedum sum hoc 
ptisanari orise " ; ut solum auferatur ultima sillaba que est um 
in hoc vocabulo ptisanarium, quatinus non auferatur littera i 
ut dicat ptisanar orise, sicut fingitur a quibusdam. Et ideo 
cum sic scandi debet ptisanari orise, patet quod hec sillaba 
sa que est secunda sillaba in hoc vocabulo -f-ptisariumf 
[ptisanarium] breuiatur et ideo breuiabitur eadem sillaba in 
hoc vocabulo ptisana. 

Sed nunc instandum est ad probacionem scansionis dicte 
vt solum vltima sillaba auferatur in scandendo. Nam si i 
littera auferatur, vt dicatur ptisanar orise 1 ', versus erit falsus, 
quoniam a ante r in deriuatis producitur ut dicit Priscianus 
in quarto libro, ut popularis, singlaris, familiaris, auarus, con- 
trarius, et huiusmodi. Sed tamen certitudo maior huius 
scansionis patet ex dicendis. Sciendum igitur secundum 
omnes autores quod elipsis tollit m litteram in fine diccionis 
in metro sed vocalem synalipha ; per has enim figuras ex- 
cusatur metrum apud autores ; quando igitur aliqua diccio 
incipit a vocali, precedens diccio immediate si desinit in 
vocalem, uel in litteram m, fit abscisio in fine de diccione, et 
interdum abscinditur sillaba integra, interdum pars sillabe. 
Nam quando vltima diccionis precedentis sillaba incipit a 
vocali abscinditur tota sillaba ; siue uocalis faciat per se 
sillabam, vt apud Oracium 4 

inuidia et fragili querens illidere dentem, 
hie a vocalis huius diccionis, inuidia, tollitur scandendo ; siue 
vocalis sit iuncta cum m ut apud Oracium 6 

omnibus hoc vicium est cantoribus, inter amicos. 

1 Macer de Herbis. De porro herba, 13. z Sat. ii. 3. 155. 

3 Compare Opus Tertium, p. 237 ; Compendium Studii, p. 455, ed. Brewer ; 
Opus Maius, pars ii. p. 91, ed. Bridges. 

4 Sat. ii. 1. 77. 5 Sat. i. 3. 1. 


Sed si vltima sillaba diccionis precedentis incipit a con- 
sonante, ipsa consonans remanet et abscinditur quicquid post 
illam est, vt apud Virgilium 1 

multum ille et terris iactatus et alto 

Hie aufertur tarn v quam m huius sillabe, tantum in hac 
diccione multum per scancionem. Considerandum eciam 
quod, abscisa sillaba, tota penultima sillaba que remanet sicut 
et antea breuis est, ut in duobus primis exemplis, sed abscisa 
parte sillabe, vocalis, que precedit immediate consonantem, 
que remanet, tempus suum retinet. Nam si fuerit vocalis 
longa ipsa remanet longa apud Lucanum 2 

assensere omnes sceleri letatur honore, 

hec enim sillaba ser, in scandendo, longa remanet, nam 
sic scanditur assenser omnes. Sed si vocalis fuerit breuis, 
ipsa remanet breuis ut apud Oracium 3 

quam ex hoc fonticulo tantundem sumere. Eo fit. 

Nam sic scanditur sinner eo fit, et ideo hec sillaba mer 
breuiatur scandendo, sicut est ex natura. Consonans uero 
que remansit si iungatur longe vocali, facit longam sillabam, 
si breui breuem, ut patet in predictis duobus exemplis. Ex 
hijs que dicta sunt patet quod nuncquam abscinditur nisi 
vnica sillaba et vna littera abscisa reputatur pro sillaba. Nam 
vocalis semper aufertur, et quando ipsa vim sillabe habet per 
se posita, tunc in eius abscisione tollitur sillaba vt planum est. 
Quando uero cum consonante vna vel pluribus constituit 
sillabam adhuc in eius ablacione tollitur sillaba, quoniam 
licet consonans precedens earn in sua sillaba remaneat, tamen 
sillaba vna deerit per ablacionem vocalis quoniam ilia con- 
sonans non potest sillabam facere nee eciam per se manet, 
sed sillabicatur cum vocali precedentis sillabe et in sillabam 
precedentem cedit per scancionem. Quoniam eciam vocalis 
facit sillabam principaliter, ideo ablata vocali computatur pro 
sillaba et hec patent in dictis exemplis. 

Siquis uero dixerit duas sillabas debere uel posse ab- 
scindi, tunc secundum hoc, omnes tales versus sunt falsi 

1 M. i. 3. 2 Ph. viii. 536. s Sat. i. 1. 56. 

xlviii] PARS II. DIST. V. CAP. 2. 103 

non solum poetarum gentilium sed christianorum, vt Seduli 
Prosperi et Juuenci qui tamen sunt autores certissimi. Ju- 
uencus enim fuit vicinus 1 temporibus apostolorum, et metri- 
ficauit euangelium cuius autoritatem laudat Jeronimus, et alii 
multi. De Prospero et Sedulio notum est omnibus peritis 
quod sint digni autores. Primo igitur quod dictum est 
manifesto per poetas gentiles, Oracius 2 : 

non aliam ob causam nisi quod virtus in vtroque est. 

Ecce quod scandendo non demittitur nisi hec sillaba am et 
remanet ali. Si enim velis litteram abscindere ut due sillabe 
desint et tantum remaneat al, falsus erit versus. Cum al 
sit breuis, et sic scandendo producitur non al ob causam. 
Idem apud Lucanum 3 : 

Italiam extremo sedeat quod litore magnus. 

Ecce non demittitur nisi am. Si enim demerentur due 
sillabe, scandetur sic ital extremo, et tunc ista sillaba tal 
longaretur sequente vocali, cum tamen sit breuis, quod fieri 
non potest. Idem de sillaba in qua est sola vocalis ut apud 

inuidia et fragili querens illidere dentem 

non potest demi nisi a vocalis que facit vltimam sillabam 
huius diccionis inuidia. Nam si vocalis i demeretur vt due 
sillabe deficiant, scandendo sic inuid et fragili ; hec sillaba 
via 1 longaretur sequenti vocali cum tamen sit breuis, natu- 
raliter quod esse non potest. Hoc idem probatur per autores 
christianos. Sedulius 5 enim scribit: 

principium et finem hunc alpha viderier hunc o 6 

Priscianus dicit quod autores latini dicunt farier pro 
fari, et sic viderier pro videri. Hoc dico propter sensum 
versus. Sed scanditur s\c, principi el finem, et saluantur omnia 
que dicta sunt; quod si dematur i littera vt due sillabe de- 

1 Circa A. D. 330. Jerome. 

2 Sat. i. 7. 14. 3 Ph. if. 659. 4 Sat. ii. ,. 77. 
• Carm. Pasch. iii. «88. Compare Compend. Stud. p. 456, ed. Brewer. 

6 So in MS. 


fkiant, tunc scandetur sic princip et finem. Sed cip sillaba 
tunc longatur vocali sequente cum sit breuis, quod esse non 
potest. Et ideo non possunt due sillabe demi. Similiter 
Prosper 1 ait 

iudicium humanum quod falli sepe necesse est. 
Et patet de hoc vocabulo iudicium sicut dictum est de 
hoc vocabulo principium in alio versu. Item Sedulius pro 
sillaba que pure vocalis est, ait 2 

Iudicio est antiqua fides et cana priorum. 
Hie tantum aufertur o vocalis aut falsus erit versus sicut 
prior. Item Prosper 3 : 

vna trium deitas vna est essentia ab vno. 

Sola vocalis a in hac diccione vna auferri potest, et 
similiter in hac diccione essentia. Et Juuencus" ait 
Officio amissamque leuant promissa loquelam. 

Hie aufertur vltima vocalis o, nee potest plus sine falsitate 

[Capitulum Quartum.] 

Ex omnibus igitur hijs patet quod hie versus Oracii 5 , 

tu cessas ? Agedum, sume hoc ptisanarium orise, 

debet sic scandi, tu cessas agedum sum hoc ptisanari orise ; 
ut solum hec sillaba um in diccione ptisanarium abscindatur, 
et remanebit hec sillaba ri illesa, que breuis est naturaliter, 
et in scandendo breuiatur ; et saluantur omnia predicta. Et 
est hec sillaba sa breuis, et hec sillaba na est longa, et nullum 
accidet inconueniens. Sed si hec vocalis i auferatur, cuius 
ablacione demitur noua sillaba preter vltimam ; tunc hec 
sillaba nar corripitur scandendo, sed hoc non potest esse, 
cum a ante r in deriuatiuis producatur, ut contrarium et 
huiusmodi. In duobus igitur peccant multi in hoc vocabulo 

1 Epig. xcix. al. xcvi. 2 Carm. i. 77. 3 Epig. lv. 

- i. 83. " Sat. ii. 3. 155. 

xlix] PARS II. DIST. V. CAP. 4. 105 

scilicet de ablacione duarum sillabarum ad quam multa 
sequuntur inconueniencia, et de scriptura qua ponunt p 
litteram inter i et s dicendo tipsanarium, et hec scriptura 
falsa decepit eos reliquo errore. Nam sic non potest an 
proferri nisi ultima sillaba, quia prima huius diccionis tip- 
sanarium producitur saltern per posicionem quia p et s 
sequuntur i vocalem. Et quoniam Brito in famoso tractatu 
suo, qui vulgatur apud omnes, et tam apud theologos quam 
alios, obstinate sustinet hunc errorem, ideo volo hie recitare 
verba sua ut eius error caucius euitetur. 

Dicit igitur in capitulo suo de hac diccione ista verba 1 . 
Tipsana, sicut dicit glosa # regum i£, dicitur ordeum sic- 
catum pila tonsum decorticatum, et fit inde cibus aptus 
carentibus dentibus et Alexander Nequam sic ait 

cortice nudata tipsanas ordea dicas. 

Optime fecit producens penultimam, unde Oracius in ser- 

tu cessas ? agedum, sume hoc tipsanarium orise. 

Iste versus sicut sciunt boni grammatici scanditur ac si esset 
littera talis 

tu cessas agedum sum hoc tipsanar orise. 

Vnde patet quod media producitur, et dicitur tipsana a 
tipto, quod est percutio, quia percutitur in pila quando de- 

Hoc est eius capitulum falsum de sua tipsana falsa verbo 
ad verbum quod non continet nisi mendacia preter ilium 
quod glosa dicit, ptisanarium est mortarium a tipsanis dictum 
et ptisane grece que proprie fieri solet in pila. Hinc est illud 
prouerbiorum 2 , ubi dicitur : si contuderis stultum in pila, quasi 
ptisanas feriente desuper pilo, non auferetur stulticia eius. 
Nam pila inter ceteras eius significaciones a pinsendis, id est 
terendis seminibus, dicta est vas concauum medicorum vsibus 
aptum. Pilum uero est vnde contunditur quicquid in pila 

1 Brito, Vocabularium, s. v. Tipsana. 
3 Prov. xxvii. 12. 


mittitur. Certum igitur est ex hijs et alijs, quod ordeum 
tonsum decorticatum in pila primo dicebatur ptisana. Sed 
tamen liquor est ordei, qui non solum exprimitur in mortario, 
sed ex decoccione ordei in aqua in qua exit humor ordei et 
fit aqua salubris quam medici jubent dari febricitantibus, et 
hoc modo est in vsu modernorum, licet antique scripture 
vse sunt ptisana pro ipso ordeo fracto et decorticato in 
mortario. Sed cetera que sequuntur in capitulo dicti viri 
sunt falsa ut probatum est superius habundanter. Et errauit 
cum eo Alexander Nequam qui in hac parte nequicia usus 
est. Vsus est autem crassa ignorancia, nee est pro autore 
allegandus quamuis fuerit multum literatus. Agedum uero 
est aduerbium hortandi, et grecum est ut in tractatu de 
aduerbio exponetur. 

[Capitulum Quintum.] 

Multa sunt erronea in vsu eorum qui nesciunt racionem 
grece grammatice, et multiplex ignorancia tenet multos. 

Nunc igitur inferam regulas aliquas pro * et correccionibus 

in grecis vocabulis que sunt in vsu latinorum. Sed quia 
prosa non consideramus nisi penultimas sillabas, ideo de hiis 
tantum ad presens dicendum est. Si igitur vocalis precedit 
vocalem et sint nomina feminea desinencia in ea, tunc penul- 
tima producitur ut astrea, chorea, medea, platea et huiusmodi. 
Nomina uero in a mulierum producimus ut Argia, Maria, 
Saruia. Si tamen nomen femineum descendat a masculino 
in ius breuiatur ut Claudius, Claudia; Julius, Julia. Excipitur 
Lucia que a lucio deriuatur. Tetra* sillaba et vltima 2 breuiat 
usus ut Athalia, Anastasia, Cecilia et huiusmodi. Nomina 
greca regnorum in ia corripimus in latino, vt Lydia, Syria, 
Frigia, Media, Samaria, Babylonia. 

In appellatiuis teneatur vsus ecclesiarum. Nam in appel- 
latiuis grecis regule grece ignorantur a latinis. Hec tamen 
longare in penultima solemus, agonia, allegoria, armonia, 

1 Word illegible. » So in MS. 

1] PARS II. DIST. V. CAP. 4. 


epiphania, ierarchia, fantasia, logia, et ab eo composita ut 

quod est figura barbarismi 

genealogia, macrologia, tautologia, theologia, tropologia, 

pugna anime 

melodia, philosophia, simonia, psalimodia, psichomachia, 

usia, symphonia, quod est concors concentus in laude 
diuina, sicut accipitur in Luca de filio prodigo. Quia non est 
instrumentum musice sicut Jeronimus ait ad Damasum de 
filio prodigo, sed symphonia pro instrumento musico ut in 
Daniele 1 accipitur, corripit penultimam, vnde Oracius 2 corripit 
earn cum dicit, " symphonia discors." 


Et similiter hec corripimus gastrimargia, cinomia, latria, 
neomenia, scenophegia. Apud grecos quidem ut in pluribus 
vocalis ante vocalem producitur, sed non in omnibus : vsus 
igitur apud latinos de huiusmodi teneatur. 

Nomen in eas producit ut Andreas, Egeas, Eneas. Nomen 
masculinum in ias nos moderni producimus, ut Lysias, Ysaias, 
Ieremias, Zacharias, sed antiqui latini solebant hec corripere, 
vnde Juuencus : 

Jsaias vates cecinit et idem Zacharias vicibus. 

Femininum in ias corripitur ut Herodias. 

Nomen in ans et in eus solemus producere, ut Nicholaus, 

nomen diaboli 

Menolaus, Bartholomeus, Asmodeus, Cendebeus, galileus, 
giganteus, hebreus, Jesubeus, spondeus, Zacheus, Pithagoreus. 
Nomen in eum producitur, ut conopeum, mausoleum. 
Juuenalis 3 : 

vt testudineo cui Lentule conopeo 

et est conopeum reticulum factum circa lectos propter culices 
et cyniphes arcendas ; et Lucanus 4 : 

pyramides claudunt indigna que mausolea. 

Et quidam producunt theloneum alii corripiunt, sed vt in 
pluribus producitur, quamuis secundum grecum magis debet 
corripi, quoniam thelonion grece pro quo habemus thelo- 

1 Daniel iii. 5, 7, 10, 15. 2 A. P. 374. 

■> Sat. vi. 80. MS. cui for tibi. * Ph. viii. 697. 


neum habet penultimam correptam, et est locus ubi exactor 
publici vectigalis sedet, nam telos grece vectigal latine. 

Nomen in ius, quod grece dicitur in ios, corripitur ut 
Cornelius, Claudius, Tullius; quedam tamen apud poetas inue- 
niuntur produci ut Lychius Arrius. 


Nomen in ous producitur ut eous, sicut dicit Priscianus 

agens de possessiuis. Reliqua nomina vbi vocalis est ante 
vocalem breuiantur ut Jecaa, Jefua, Bethsabee, Gelboe, Japhie, 
Josue, Isai, sicut superius dictum est secundum Juuencum, 
Jesus, Vagao, Abiu, Esau. Et licet aliqua de hiis et prioribus 
sumuntur ab hebreis, tamen hie accipiuntur vt pronunciantur 
a grecis, nam aliter accidit de aliquibus horum in vsu hebreo- 
rum et grecorum, et nunc pocius imitamur grecos quam 


Habito de hiis longandis uel breuiandis que habent voca- 
lem ante vocalem, nunc dicendum est de hijs in quibus vocalis 
ante consonantes inuenitur, et hoc secundum singulas vocales 
comparatas ad diuersas consonantes in quibus est aliquid 

[Capitulum Primum.] 

Et primo de a ante consonantem. 

A igitur ante b 1 in penultimis breuiatur, ut Barnabas, Bar- 
sabas, Agabus, arabes et huiusmodi; excipitur Barrabbas vnde 
Sedulius 2 : 

tunc coluere Baal, tunc elegere Barabbam. 

Siue igitur componatur ex bar et rabbi, siue a bar et abbas, 
semper habet duplex b, et ideo penultima longatur; bar est 
films, rabbi magister, et bar Alius, abbas pater. 

proprium nomen auis que loquitur vnguentum 

A ante c breuiatur ut Yapsaces, psitacus, farmacum, 

1 What follows is an amplification of Opus Tertium, cap. LXin. 

2 Carm. v. 147. 


proprium nomen 

Challimacus, et similia ; sed producitur in genitiuis in acis, 
vt ait Priscianus in septimo, ut thorax thoracis, Aiax Aiacis, 
pheax pheacis. Virgilius 1 thorachis aenos, Candacis similiter 
et in genitiuo et ceteris obliquis, cuius nominatiuus est Can- 
daci in greco, et est Candac nomen reginarum Ethiopie, 
sicut Cesar nomen imperatorum romanorum, et Ptholomeus 
regum Egipti,ut ait Jeronimus super Ezechielem. Et Seruius 
uult hoc idem super eneiden, vnde [est] nomen principatus 
non persone cuius nominatiuus non est Candax vt estimatur, 
sed Candaci sicut grecum probat. Excipiuntur farnacis, 
abacis, colacis, Lucanus 1 : " farnacis arma." 

A ante d breuiatur, vt hyades, pliades, ebdomades, 1am- 
pades, diplades, et huiusmodi, Virgilius 2 

arcturum hyadas plyadas, geminos que triones. 

Et sunt hyade 3 et plyades quedam congregaciones stellarum, 
Seruius dicit super Georgica hyades in fronte tauri, a-rro 
tov vos, in cuius formate sunt facie uel ab y greco, cuius 
similem figuram habent ; vis uo? est sus. Et hyades continent 
septem stelle 3 ad modum trianguli sine basi, et ideo latini 
dicunt quod dicitur ab hiando, quia hiant : cum triangulus non 
claudatur. Sed hoc est falsum, quoniam nomen grecum non 
recipit interpretacionem latinam ut idem Seruius ait. Plyades 
habet septem Stellas adinuicem conglobatas. que note sunt. 
Lucanus 4 : 

aspides in mediis sciciebant dipsades nubis, 
dipsas est serpens quidam sitibundus. Excipitur cicada de 
quo Lucanus 5 : 

Sole sub ardenti resonant arbusta cicadis. 
A ante f breuiatur ut colaphus, ephaphus, chyrographus. 
Sedulius 6 : 

uel colaphus pulsare caput uel cedere palmis. 

1 Ph. ii. 637. 

2 M. vii. 633, thoracas aenos, ed. Ribbeck. M. i. 744, arcturum pluviasque 
hyades geminosque triones, ed. Ribbeck. 3 So in MS. 

a Ph. ix. 610, nubis for undis. ° So in MS. for Viig. E. ii. 13. 

6 Carm. v. 97, colaphus for colaphis. 


Et Juuenalis 1 : 

vana superuacui dicunt chyrographa lingni. 
A ante g corripitur in prima et secunda declinacione, ut 

asinus ferus quia onos 
est asinus et agrios ferus sepulcrum 

chyragra, croagra, podagra, onager, sarcophagus, 

proprium nomen 

Abdenago. Nam Macer corripit chyragram, que est 
passio manuum que impedit vsum earum sicut podagra 
pedum quam similiter corripit, licet Ouidius in metro pro- 
ducat. Sed tamen in prosa debent breuiari, quia licet 
sillaba naturaliter breuis possit produci in metro per mutam 
liquidamque sequentem, tamen non potest in prosa longari 
cum sit naturaliter breuis. De sarchophago, Juuenalis ait 2 : 
sarchophago contentus eris, mors sola fatetur. 

villa martis 

Excipitur ariopagus quod producitur. 

A ante 1 breuiatur in Tantalus, Tessalus, similiter galgala, 
bubalus, cymbalum, onocrotalus quod est auis similis cigno, 
ut ait Plinius. 

regina quedam 

A ante m breuiatur, ut calamus, pyramis, Semiramis, 
cinnamum, quod nos dicimus cinnamomum, piramus, sed 
tamen tyiniama producitur quod est incensum. 


A ante n breuiatur in primitiuis ut Helcana, bragmanas, 

ptisana, clibanus, oceanus, galbanum, tympanum, coctana. 

Propria nomina quedam producuntur, ut Vulcanus, Gar- 
ganus pro monte de quo Lucanus 8 , 

apulus adriacas exit Garganus in vndas. 

Sed Garganus pro homine breuiatur sicut et Dardanus, 

mons arbor 

Libanus, platanus. Diminutiua producuntur, ut spartanus a 
Sparte ciuitate, Juuenalis 4 " et spartana clamis," paganus a 
pago quod est villa. Et similiter producitur si i precedat 

1 Sat. xiii. 137. 

2 Sat. x. 1 72, eris, so in MS. for erit. 

3 Ph. v. 380. * Sat. viii. 101. Cod. Gothanus 1 reads, et spartam. 

li] PARS II. DIST. VI. CAP. I. Ill 

ipsum a, ut Diana. Similiter obliqui qui descendunt a nomi- 
natiuo in an producuntur, ut Titan, Titanis, unde Lucanus 1 : 


et longi uuluunt titana labores, 

pean, peanis, Ouidius 2 : 

sacrum peana canebant, 

et pelican, pelicanos, et ideo hoc nomen, pelicanus, pelicani, 
descendens a greco, longat penultimam secundum formam 
predictorum, quod clarius pate'bit inferius. Nomina eciam 
tercie declinacionis producuntur ut Jordanis, Nichanor (pro- 
prium nomen sepius in Machabeis). Sedulius 3 : 

Jam placidas Jordanis item transgressus harenas. 

Excipitur Taranis de quo [Lucanus 4 ] : 

Et Taranis scichie non miror archa diane. 

Et phane, quod est appareo, et omnia que componuntur 
et deriuantur ab eo, producuntur ut prophanus, et Epiphanes, 


percussio colei 
A ante p breuiatur, ut colaphus traielaphus 6 , gausape 
et huiusmodi. Excipiuntur Priapus, synapis, Mesapus. Vir- 
gilius 6 : 

Hellespontiaci seruat tutela Priapi. 

Juuencus 7 : 

preparui grano regnum celeste synapis. 

genus fructecti calidi et humidi 
A ante r breuiatur, ut cithara, caparis, 

ab a quod est sine et charis quod est gracia ab eu quod est bonum proprium nomen 

acharis, eucharis, Sisara, 

urbs sancti Nicholai 


1 Ph. i. 90. MS. uuluunt, for uoluunt. 

2 Ouidius MS. for Statius. Theb. iv. 157. 3 Carm. Pasch. iv. r. 
4 Luc. Ph. i. 446 : 

Et Taranis Scythicae non mitior ara Dianae. 
6 So in MS. tragelaphus? " G. iv. in. 

' ii. 821. 


De capara Marcialis 1 : 

Caparis et putri. 


Sed tiara, et zodoara producuntur. 

raptus figura barbarismi 

A ante s in primitiuis breuiatur, ut extasis, emphasis, 

proprium nomen mons altissimus 

Damasus, Caucasus et antifrasis breuiatur. Excipiuntur 
Parnasus mons, omasus, agaso ; Lucanus 2 : 

Parnasusque jugo misit desertus utroque. 

A ante t in primitiuis breuiatur, ut Ephrata, Galatas, 
zonatas, calatus, cyatus. Oracius 3 : 

pocula cum cyato. 

Hiis adiungit vsus aratrum, theatrum ; sed videtur mihi 
quod sint longa. Oracius 4 : 

ille grauem dura qui terram vertit aratro. 

Similiter et apostata breuiatur. Propria uero in ates 
longantur, ut achates lapis preciosus, Eufrates fluuius, Mitri- 
dates nomen proprium. Virgilius : 

ac primum scilicis scintillam excudit achates ; 

de secundo idem 3 : 

hinc mouet Eufrates hinc Germania bellum, 

de tercio Marcialis 6 : 

profecit poto Mitridates sepe veneno. 

Excipiuntur Antiphates, Socrates, et nomen appellatiuum 
scenobates. Oracius 7 ; 

Antiphate, Scillam. 
Juuenalis 8 : 

inter socraticos. 
Idem 8 : 

Augur, scenobates, medicus, magus : omnia nouit. 

1 Hi- 77- 5- 2 Ph. hi. 173. ■* Sat. i. 6. 117. 

4 Sat. i. 1. 28, MS. dura for duro. 5 M. i. 174 ; G. i. 509, MS. hinc (2°) 

for illinc. ° v. 76. 7 A. P. 145. 8 Sat. ii. 10; Sat. iii. 77. 

Hi] PARS II. DIST. VI. CAP. 2. 113 

Deriuatiua producuntur ut grabatum, penates, lapates, 
pirata. Sedulius 1 : 

surge, ait, et proprium scapulis attolle grabatum. 
Lucanus 2 : 

Tarpeia de rupe sonans frigiique penates. 
Idem 2 : 

an melius fierent pirate, magne, coloni. 

Sparciate, populi a Sparta ciuitate, producuntur quod 
clarius in accentibus elucescet. Obliqui in atis masculini 
generis et feminini producuntur ut Mescenatis, abbatis, sed 


obliqui neutri corripiuntur, ut scematis, domatis, dogmatis, 
poematis, Juuenalis 3 : 

Scemata quid faciunt ? 

Similiter hec propria Philostratus, Nicostratus, Sostratus, 
Amathus. Juuenalis 4 : 

prandente, madidis cantat que Sostratus alis. 

Marcialis 6 : 

conviua Philostratus vndis. 

Sed Pilatus producitur. Sedulius 6 : 

heu facinus Pilate tuum. 

[Capitulum Secundum.] 
E ante b producitur, ut ephebus. Juuenalis' : 

nomen proprium 

Armenius Zelates cunctis narratur ephebis ; 

excipiuntur herebus, hesebon. Ouidius : 
ante fores herebi. 
E ante c producitur, ut apotheca, chirotheca, decern tamen, 
et undecim, et seminecem et huiusmodi breuiantur. Sedulius: 
Seminecem membris non totum viuere cuius. 
1 Carm. Pasch. iii. 98. 2 Ph. i. 196, MS. sonans for Tonans ; i. 346. 

3 S.viii.i. MS. scemata for stemmata. " S. *. 178, ubi " prandente, et..." 

5 xi 82 » Carm. Pasch. v. 157. 7 Sat. ii. 164, MS. Zelates for Zalates. 



E ante d producitur, ut Diomedes, Ganimedes, cynedus, 
traiedus : duo prima patent : de tercio 1 

inter socraticos notissima fama cynedos, 

de quarto 2 : 

qui se credebat miros audisse traiedos. 

Nomina in a corripiuntur; ut Andromeda, cathedra, exedra 
que est talamus et sedes in diuersis significacionibus, quibus 
iungantur Alcimedon, Macedo, Laomedon, de primo Juue- 
nalis 3 : 

accipit Andromeda, 

de vltimo Virgilius*: 

Laomedonciadem Priamum. 

E ante f corripitur, ut elephas. 

E ante g corripitur, ut tristega vel tristegum, quia stego 
quod est tego scribitur per e breue, et Hugucio in hoc con- 
sentit, sed Beda maior est qui dicit : 

auriferum solium variabat tristega duplex. 

Sed multitudo grammaticorum et aliorum longat hoc 
vocabulum propter greci ignoranciam. 

E ante 1 producitur ut camelus, carmelus, phazelus, Lu- 
canus 5 : 

et latus inversa nudum munita phazelo. 

Et obliquus nominatiui in el, ut Daniel Danielis, Samuel 
Samuelis, sicut dicit Priscianus in sexto. Excipitur angelus, 
Abimelec,timele. Obelus etiam, quod est signum grammaticum 
ad modum sagitte, confodiens et auferens superfluum in textu 
aliquo, quo multum vtuntur theologi, corripitur : nam Virgilius 
corripit penultimam in suo diminutiuo quod est obeliscus. 
Et obelos scribitur in greco per e breue, quod est sagitta. 
Quedam propria breuiantur ut Sigelus, Tescelus, sed Gabelus 

1 Juvenal, Sat. ii. io. MS. fama for fossa. 

2 MS. for Hor. Ep. II. ii. 129. 3 Sat . ;;;. io3> M g_ for accipit endromidem 
4 M. viii. 158. 5 Ph. v. 518. 

'*""] TARS II. DIST. VI. CAP. 2. 


E ante m producitur ut enthymema, poema, diadema, 
Juuenalis 1 : 

torqueat entimema, nee hystorias sciat omnes. 
Anathema vera secundum grecum corripitur, sed preualet 
nimius vsus. Nomina quedam propria producuntur ut 
Nichodemus, Pal£mon, Juuenalis 1 : 

ecce Pal^mon, 

nomina propria 

lacheddmon, sed Archemas, Neoptholemus, Eup61emus, 
Triptolemus, breuiantur quia grece per e breue scribuntur. 
De secundo Virgilius 2 : 

ne[o]ptolemus primusque Machaon. 

Corripitur heremus, vsu licet producatur. 

E ante n producitur ut harena, Camena, Miscene, Athene, 
balena, sagena, Magdalena. Nomina propria breuiantur ut 
Helenus, Helena, Stelenus, Polixena, Demostenes, Sostenes, 
Hermogenes, Eumenis, Parmenas, quia grece scribuntur per e 
breue ; de primo Virgilius* : hie Helenus. Ouidius 3 : 

Helenam a crimine saluo, 

Virgilius 4 : 

Tessandrus Stelenesque duces, 

et sic de aliis ponunt auctoritates, ad similitudinem quorum 
debet breuiari Origenes, Juuenalis 5 ; 

ut condam Marceus, amator Origenis ille. 

Excipiuntur Antenor, Mitilene, Siene, Diasene, et Hismenus, 

Antenor potuit. 

Oracius 7 : 

redonat Mitilenam. 

1 S. vi. 450. S. vii. 219. MS. ecce for cede. 2 M. ii. 263. JE. iii. 369. 

3 Ars Amat. ii. 371. Helenen ego crimine solvo. 

4 JE. ii. 261, MS. Stelenes for Sthenelus. 
6 MS. Juvenal for Horace, Sat. 1. ii. 55. 

e j£_ ;, 242 , 7 Od. I. vii. 1, ubi "Rhodon aut Mitilenam." 



Lucanus 1 : 

ciuitas sub cancro 

vmbras nuncquam flectente Syiene. 

Stachius 2 : 

Hysmenon aceruo. 

Et obliqui a nominatiuo in en, ut syren syrenis, lien lienis, 
Oracius 3 : 

sirenum voces. 

arbor nigra 

Hebenus uero breuiatur, Virgilius": 

fert hebenum, 

non est ibi hebanus, ut a sit in media sillaba. 

E ante p breuiatur, ut thelephus, Josephus, edepol, 
Juuenalis 5 : 

Thelephus aut summi. 

liber sex dierum 

E ante r breuiatur, ut exameron et in pluribus. Fixa 


in rus uel in ra, ut hesperus, camera, edera, patera, au- 
toritates patent et uulgus nouit. Excipiuntur chimera, 

quod est gladius uel culter • 

machera, Megera, statera. De secundo Juuencus: 

atque animam matris ferro fulgente machere. 

De tercio Lucanus : 

horruit Alchides, viso iam dire, Megeram. 

Et poderis, quod est vestis talaris, producitur in greco licet 
vsus modernorum breuiat. Terminancia in rus producuntur, 
ut homerus, galerus. Excipiuntur Cerberus, craterus, eleuterus. 
Stacius 7 : 

Cerberus, atque omnes, 

de secundo Oracius 8 : 

non est cardiacus, craterum dixisse putato. 

1 Ph. ii. 587. 2 Th. i. 40. 

3 Ep. 1. ii. 23. 4 G. ii. 117. 5 S. i. 5. 

6 Ph. i. 577. MS. dire for Dite. » Th. ii. 27. 

8 S. II. iii. 161. 

liii] PARS II. DIST. VI. CAP. 2. 


Nomina vero aliqua desinencia in er producunt obliquos, 


ut crater, iber, panther. Virgilius 1 : 

crateres magnos statuunt. 

Oracius 2 : 

diuersum confusa genus panthera camelo. 

Dicitur autem hec panthera, ab accusatiuo greco panthera, 
sicut hec cratera ab accusatiuo cratera, nam grece habetur 
hie crater, sed latinus format ab hoc greco hec cratera ; eodem 
modo caracter, luter, stater producunt obliquos secundum 
grecum : sed vsus latinorum breuiat. Nauclerus etiam pro- 

E ante s breuiatur, ut Genesis, Lachesis (dea fatalis), 
diocesis, antithesis, Ephesus et huiusmodi. De secundo, 
Juuenalis 3 : 

nomen dee fatalis 
dum superest Lachesi quod torqueat, 

et Lucanus 4 : 

Ephesonque relinquens. 

Excipiuntur galesus, poesis, frenesis, fronesis, mathesis, 
pro disciplina. Virgilius 5 : 

culta galesus 
in fine versus. Oracius 6 : 

ut pictura poesis : erit. 

Juuenalis 7 : 

cum furor haud dubius cum sit manifesta frenesis. 

Fronesis, que est prouidencia uel sensus, scribitur per ita in 
greco. Mathesis similiter quod est disciplina uel sciencia, a 
quo dicitur mathematica que est doctrinalis sciencia, et 
mathetes qui est discipulus, scribitur per ita in greco, quod 
descendit a matho quod est disco, et scribuntur omnia hec 

1 M. i. 724- 2 E P- "■ l '95- 3 Sat - '"• 27 ' 

« Ph. viii. 24 4- 5 G. iv. i«6. 6 A. P. 361. 

7 Sat. xiv. 136. 


per th aspiratum, vnde procul dubio longatur penultima et 
ideo falsus est versus qui dicit 

scire facit mathesis sed diuinare mathesis, 
et similiter iste : 

philosophi mathesim dicunt vatesque mathesim. 

E ante t producitur ut athleta, propheta, geometer, 

metreta, quod est mensura liquidorum, Miletus, Philetus, 

Dametas. De omnibus patent versus multipliciter apud auc- 

tores nee in hiis est difficultas. Excipitur massagetas, 

a uenia 

uenetus. Lucanus 1 : 

agmina : Massagetes Schyticus non alliget Hister. 
Idem corripit uenetus. Similiter breuiatur Ephenetus, et 
Aretes propria nomina, Aretes est nomen grccum loco cuius 
latinus dicit Areta, Arete; vnde illud 2 "Damasci prepositus 
gentis Arete regis voluit me comprehendere," et, arete quod 
est virtus a quo aretalogus quod est sermo virtnosits, ab arete, 
quod est virtus et logos sermo, et Juuenalis corripit re silla- 
bam dicens 3 : 

mouerat, ac mendax aretalogus. in mare nemo. 
Et est arete virtus gratuita, dinamis vero virtus naturalis, 
qua diuersitate ignorata a multis latinis, accipitur vna pro 
alia in scripturis autenticis sicut dominus Robertus 4 sancte 
memorie condam episcopus lincolniensis, doctor famosissimus, 
exposuit in suis commentariis super libros Dionisii et corrigit 
ceteros translatores. Metrum similiter breuiatur et composita 
ut exametrum, et pentametrum, et feretrum. Sed orthigometra 
longatur, quod est coturnix, quia penultima per ita grece 
scribitur et naturaliter longa non potest breuiari in metro 
nee in prosa ; cum ergo famosus tractatus vocabulorum 6 sed 
mendosus dicit quod dicitur a metron quod est mensura, 
falsum est, nam metrum scribitur per e breue, orthigometra 

1 Ph. ii. 50. 2 2 Cor. xi. 32. 3 Sat. xv. 16. ac for ut. 

4 Cf. Opus Tertium, x. xxii. xxiii. xxv. Opus minus, p. 329. Compend. 
Stud. v. vi. viii. (ter.). Opus maius, pars iii. pp. 67, 70, 73 ; pars iv. p. 108: ed. 

6 Brito, Vocabularium. 

liv] PARS II. DIST. VI. CAP. 3. 1 19 

per e longum hoc est per ita. Obliqui eciam qui veniunt ab 
iambicis grecis producuntur ut lebetis, daretis, tapetis, 
chremetis, ramnetis. Similiter obliqui propriorum ut Ag- 
netis, Hermetis, Magnetis, Virgilius 1 : 

et tua dona facit geminos ex ere lebetes, 

et sic de aliis sunt auctoritates, sed non oportet eas hie 

[Capitulum Tercium.J 

I ante b breuiatur ut zinziber, Celtiber. 

ante c similiter ut aulicus ab aula, quod est grecum, et 
propria vt Amicus, Anicus, et similiter ut est appellatiuum 
atticus ca cum, ab athenis. Similiter Euthycus, Tychicus, 
Andronicus, Virgilius 1 : 

nunc Amici casum gemit, 
Juuenalis 2 : 

Atticus eximie si cenat lautus habetur, 
Arator 3 : 

solus ab excubiis viuacibus Euthycus exul, 

et huiusmodi breuiantur, chronica, mantica, musica, sala- 
mantica, Thessalonica, Vtica (ciuitas Affrice, a qua dictus 
est Cato Vticensis), Oracius 4 : 


aut fugiens Vticam aut vinctus mitteris Hilerdam. 
Genitiuus in icis, a nominatiuo in ex, breuiatur ut caricis, 
muricis. Virgilius 5 : 

et carice pastus acuta. 


murice, iam croceo mutabit vellera luto, 
id est colore rubicundo secundum Seruium. Nam murex 
est coclea piscis in concha degens quo tingitur purpura. Geni- 

1 M. v. 266; i. 221. 2 Sat. xi. .. 3 ii. 761. 

4 Ep. I. xx. 13. MS. fugiens for fugies. s G. iii. 231- E. iv. 44. 


tiuus in itis, ueniens a nominatiuo in ix, similiter breuiatur ut 
Cilicis, fornicis, onychis, sardonychis, varicis, sandicis, masticis, 
a quo mastico, masticas. Lucanus 1 : 

redde mari Cilicas, 
et gentes sunt. Virgilius 2 : 

menia conspicio atque ex aduerso fornice portas, 
fornix est meretrix et arcus. Prudencius 3 : 

sardonichen pingunt, 
Macer 4 : 

organum iunctum si quis masticat ilium. 

Et ideo obliqui de mastix breuiantur. Cetera in ix pro- 
ducunt obliquos ut Phenix, Fenicis ; ibix ibicis ; de Phenice 
pro gente, Lucanus 5 : 

Phenices primi magni si creditur ausi. 
Et pro aue producitur, Ouidius 6 : 

Assirii Phenica uocant, 
et alibi idem 6 : 

paruum Phenica renasci. 

I ante d breuiatur ut Numida 7 , quedam regio. Et obliqui 
in idis breuiantur, ut Adonidis, piramidis, aspidis, periscelidis, 
coloquintidis. Excipitur crenis crenidis, ut ait Priscianus. 
De aliis non est vis, patent enim. Patronomica in ides desi- 
nencia, a nominatiuo eus, diptongo producuntur ; ut Pelides, 
Methides, nam penultime scribuntur per ei diptongon quod 
sonat i longum. Oracius 8 : 

Inter Pelidem festinat et inter Atridem. 
Virgilius 9 : 

Titides multa. 
Lucanus 10 : 

horruit Alcides. 

1 Ph. ii. 636. 2 M. vi. 631, ubi atque aduerso. 3 Psychomachia, 860. 

4 de Herbis. 5 Ph. iii. 220, magni for fama;. 

6 M. xv. 393; xv. 402. 7 So in MS. 8 Ep. 1. ii. 12. 

» M. i. 471. 10 Ph. i. 577. 

liv] PARS II. DIST. VI. CAP. 3. 121 

Alia in ides breuiantur, ut piramides, Inachides, Pierides 
Nestorides. Stachius 1 : 

Inachide que cuique domus. 

Virgilius 1 ' : 

dicite, Pierides : non omnia possumus omnes. 

Et propria in ides breuiantur ut Bathydes, Simonides, 

I ante f longatur ut anaglypha, que sunt scripture promi- 
nentes et sculpture, et est adiectiuum anaglyphus, anaglypha, 
anaglyphum. Nam glypho est sculpo alias scribo, a quo 
glyphe scriptura, vel celatura, vel sculptura, et ana est supra, 
inde anaglypha sunt superius sculpta vel scripture eminentes 
de quo habetur tercio Regum, sexto. Et glyphe producitur 
secundum grecum communiter, et anaglypha habet penulti- 
mam longam. Cum ergo mendosus codex 3 dicit anaglypha 
corripere penultimam, non dicit verum ; et cum confirmet 
suam falsitatem per Doctrinale 4 , oblatrat leuiter, debilem 
auctorem adducens. Falso eciam, nam cum dicit Doctri- 

I super f raro ponis sed earn breuiabis, 

loquitur de mediis non de primis. Sed gly sillaba est 
prima in simplici que, secundum Doctrinale, producitur. Sic 
enim dicit i super f longa nisi compositiva, fc'hyphusque, 
compositiuaf ut trifidus et huiusmodi, et ideo glyphe secundum 
hunc versum habet primam longam. Et si est longa in sim- 
plici est longa in composito. Ergo male inducit Doctrinale 
pro se, cum contrarium sequitur ex dictis Doctrinalis, et in 
hoc magis errat quod falso falsum nititur confirmare. 

I ante 1 breuiatur ut aquila, dalila, corylus, jubilus, Troilus, 
Zoilus, allophilus. Excipiuntur asylum quod est refugium et 
asilus. Juuenalis 6 : 

nomen, ab infami gentem deducis asylo. 

1 Th. ii. 245. " E. viii. 63. 

8 Vocabularium of Brito, s. v. 

4 Doctrinale puerorum of Alexander a Villa Dei, circa 1209. 

5 Sat. viii. 273. 


Virgilius 1 : 

Plurimus Alburinum volitans cui nomen asilo. 
Herilis eciam longatur, Sedulius 2 : 

en regis pia castra micant, tuba clamat herilis. 

Propter uero prolixitatem vitandam volo de cetero sine 
probacionibus auctorum recitare vocabula, ne tedium ingeram 
legentibus, cum et ipsimet exempla possint in auctoribus 
reperire. Ante igitur m, i breuiatur ut agimus, Trophimus, 

I ante n breuiabis ut cophinus, pumpinus, Estines, ada- 
mantinus, ametistinus, cristallinus, hyacinctinus, onychinus, 
smaragdinus, bombychinus, byssinus, coccinum et huiusmodi 
deriuata a lapidibus et lino. De hijs superius manifesta est 
probacio. Constantinus autem, ciminum et aliqui huiusmodi 

I ante na longatur ut culina, resina. Excipitur machina, 

furia piscis 

Proserpina, producitur quidem Herinis, delspinus, et Salamis 
Salaminis que est insula. 

I ante p breuiatur, ut polipus quod est tumor nasi cum 
rubedine similis lepre : vnde poeta " polipus agne 3 ," antipes 
antipedis, typus zelotypus. 

I ante r producitur ut Ancira, saphira, satirus, Tytirus. 
Excipitur butyrum, nam Stachius 4 dicit : 

lac tenerum cum melle bibit butyrumque comedit, 
et Macer 6 : 

cum butyro modicoque oleo decocta tumorem. 

Nam bus grece est bos apud nos, tyros vero est caseus, seu 
omne quod a lacte exprimitur, vnde butyrum media correpta 
debet dici, sed vsus vulgi producit violenter. Obliqui eciam 

nomen proprium nomen proprium iunctus 6 

breuiantur ut gadiris sed Deianyra, Jayrus, papirus, 

nomen proprium 

saphyrus, Epirus, Osiris. 

1 G. iii. 147. MS. Alburinum (Alburnum). 2 Carm. Pasch. i. 338. 

3 Hor. Sat. I. iii. 40. 

4 "lac niveum butyrumque novum cum melle comedit," quicunque auctor est 
illius versus quern quidam perperam T. Valgio tribuunt. Forcellini, sub verba. 

s de Herbis, c. de ruta. 6 So in MS. for iuncus. 

lv] PARS II. DIST. VI. CAP. 4. 1 23 

I ante s breuiatur vt anisum, cythisus, ipocrisis, paralisis' 
sed Anchises et paradisus longantur. 

I ante t producitur in propriis nominibus et deriuatis a loco 
et gente, ut sulita, heremita, israelita, leuita ; talia finiuntur in 
es grece ut heremites, leuites. Similiter producuntur deriuata 
que finiuntur in tes vel in tis ut tesbites, sunamitis. Similiter 
producuntur desinencia in tus ut Cochitus, hermaphroditus, 
lechitus, infinnitus, aconiton, quod est herba venenosa, vel 
aconitum est quoddam genus serpentum de hoc Virgilius li. 
2 Georgicorum, versus 152, glosa. Polimitum quidam longant, 
alij breuiant, vnde vestis polimita quod est vestimentum 
factum de multis et variis generibus filorum et colorum ; 
nam poly est multum, et mitos est filum, et quia mitos pro 
filo breuiatur, ideo debet polymitum breuiari. Similiter 
presbiter breuiatur. Sed pituita licet aliqui breuiant, tamen 
Oracius in secundo sermonum longat dicens 1 : 

lenta feret pituita vides ut pallidus omnis. 
Ante v producitur ut oliua. 

[Capitulum Quartum.] 

O ante b breuiatur ut patrobas, Jacobus. Excipitur Oc- 

O ante c breuiatur, ut apocopa, quod est caucio reddita 

cieditori it- j 1 r- 

debitori, Antiochus, Archilochus, Patroclus, Empedocles, Ca- 
padoces, unde Lucanus 2 : 

Capadoces mea signa timent. 
Et Oracius 3 , in sexta epistola : 

mancipiis locuples, eget egris Capadocum rex. 

O ante d breuiatur ut omnia que componuntur a.pos quod 

est pes et odos quod est via ut chytropodos, tripoda, methodus, 

periodus, exodus, synodus. Chytra grece est catulus 4 latine, 

vnde chitropodes sunt in forma catulorum 4 sustentacula ; tri- 

1 S. 11. ii. 76. * Ph. ii. 592. 3 Ep. 1. vi. 39. MS. egris (aeris). 

4 There is evidently some confusion between catillus and catulus. 


podes, da, sunt uasa cocorum habencia tres pedes de quibus 
habetur leuitici Ta. Sed nomina propria producuntur ut 
Herodes, Marbodus, Leobodus. 

O ante f [breviatur] ut Colophon, Demophon. 

O ante g breuiatur ut composita a logos, quod est sermo, 
ut egloga, apologus, cathalogus, dialogus, epilogus. Sed ex- 
cipiuntur que deriuantur a verbo agago, quod est duco, ut 
anagoge, isagoge, paragoge, pedagogus, sinagoga. 

quod est ciuitas 

O ante 1 breuiatur ut polis et eius composita, ut 
metropolis, herbipolis, Nicopolis, Constantinopolis, Heliopolis, 

Pentapolis, Decapolis, et huiusmodi. Et ilia que fiaXo 1 , quod 

est iacto vel iacio vel mitto, componuntur vel deriuantur, 
ut parabola, hyperbole, perhibole, diabolus, simbolum, Aris- 
tobulus, quod est proprium nomen, obolus. Sed Pactolus 
producitur quod est fluuius in oriente harenas habens aureas. 

O ante m corripitur in Salomon, Sodoma, et que compo- 
nuntur a thome, quod est cesio, ut athomus, lathomus, quod 
est cesor lapidum, a laas quod est lapis. Sed producuntur 
amomum, cinnamomum, aroma, idioma, holocaustoma, peri- 
7.oma, vnde Virgilius 2 , in bucolicis : 

mella fluant illi, ferat et rubus asper amomum, 

quod est herba suauissimi odoris ut ait Seruius. Excipitur 
autem a supradicta regula onoma, quod est nomen. 

O ante n breuiatur, ut diaconus, mammona, grisogonus. 
Sardonix, quod est lapis preciosus, et onyx ex quo componitur, 
habet o breue, et nomina gentilium ut Amazones, Virgilius 3 
primo Eneidos : 

ducit Amazonidum, 

macedones, lachedemones. Excipitur Adonis que produ- 
citur vnde Virgilius 4 in bucolicis : 

et formosus ouis ad flumina pauit Adonis. 

Iste Adonis reperitur apud auctores gentiles et sanctos et 
in sacris Uteris octauo Ezechielis continetur, ubi dicitur quod 
mulieres planxerunt Adonidem. Secundum enim Jeronimum 

1 So in MS. '■* E. iii. 89. ' M. i. 490. 4 E. x. 18. 

lvi] PARS II. DIST. VI. CAP. 4. 125 

et alios iste fuit pulcherimus iuuenis et amasius Veneris quem 
interfectum ab apro in Julio planxit in omni anno eodem 
tempore, vnde Ouidius 1 , I Methamorphoseos : 

semper Adonius mihi repetita que mortis imago, 

et statuit eius anniuersariam solempnitatem ut a mulieribus 
omnibus annis singulis plangeretur. Et est Adonis nomi- 
natiuus casus, non Adon, ut dicit Seruius. Nam Adon 
nuncquam lectum est apud grecos nee latinos ut ipse testatur, 
nee Adonides similiter sed Adonis tantum. Vnde Ouidius 2 
libro memorato ait 

celo profertur Adonis. 

Obliqui aliquando producuntur, ut Babylonis, Calidonis, 
Orionis (signum in celo), Salomonis, Sidonis, Triphonis, 
Phitonis, Stachius 3 : 

terrigenam Phitona, deus, 
et Simonis secundum grecum, et Oracius 4 producit in poetria : 
Pythias emuncto lucrata Simone talentum, 

sed vsus breuiat. Alii obliqui breuiantur ut Calcedonis, 
canonis, demonis, Iasonis, Iconis, ab icon quod est imago, 
Memnonis, Sindonis, Philemonis, Philemon est proprium 
nomen vnde epistola Pauli ad Philemonem, quod scribitur 
per omicron et ideo breuiari debent obliqui, et pyragmon 
pyragmonis breuiat obliquos. Vnde Stachius 5 : 

Martis at hinc lasso mutata pyragmine tenens, 
pyragmon est fulmen. 

color rubeus 

ante p breuiatur ; ut sinopus ; et composita a scopos 
quod est intencio, ut episcopus, horoscopus ; et a cope quod 
est cesio, ut sincopa, pericope, apocopa ; et a strophos, ut 
apostrophus ; et ab ope, Calliope ; et obliqui breuiantur ut 
ethiopis, sincopis, et huiusmodi. Sed excipiuntur Esopus, 
piropus, Canopus, Europa, et hysopus, qui nuncquam breuiatur 
nisi per errorem aut poetica licencia. Scribitur enim per 

1 Met. x. 726, ubi "semper, Adoni, mei." 

2 Met. x. 532, ubi, prsefertur. 3 Th - '• 5 6 3- 

4 A. P. 238. 5 Th. ii. 599, ubi " Pyracmone temnens," 


omega et habet acutum accentum in penultima, et egregius 
autor Bernardus Siluester 1 in primo philosophic sue dicit 

pectoris herba cauas rupes insedit isopus. 

Et in anti-claudiano 2 dicitur : 

se celum terre conformat cedrus isopo, 

vnde versus ille falsus est. Hysopus est herba, hisopo 
spergitur vnda ; et non solum fallit propter hysopum pro 
herba, sed pr.o secundo quia a uersu illo psalmi : Asperges me 
domine isopo etc. sumitur hoc. Sed in uanum et falso quo- 
niam ibi stat pro herba de qua loquimur, sicut Jeronimus 
exponit locum ilium, nee moueatur aliquis propter hoc quia 
Macer breuiat. Item excipitur ciclopis vnde Stachius 3 : 

Centauros, vnaque ferunt ciclopes in ethna. 

Et Oracius 4 in sermonibus : 

pastorem saltaret vti ciclopa rogabat. 

O ante r breuiatur ut amphora, delbora, Bosphorus, carpo- 
forus, eleborum. Excipiuntur Pelorus, Prochorus, et Polidorus, 
Theodorus, et Heliodorus, que grece per omega scribuntur, et 
poete latini producunt. Vnde Virgilius 7 eneidos 6 : 
nam Polidorus ego. 

Oracius 6 primo sermonum : 

hospicio modico ; rethor comes Heliodorus. 
Et Juuenalis' : 

ludorum pueros artem scindens Theodori. 

Consimili racione deberent cetera propria produci Cassio- 
dorus, Isidorus, et huiusmodi. Sed vsus preualet violentus ; 
golidorus 8 producitur et sicomorus producitur ex vsu, sed 
breuis est, vnde obliqui grecorum propriorum breuiantur ut 
Castoris, Hectoris, Eucaporis, Philemecoris. 

O ante s aliquando corripitur ut antiptosis ; non enim 

1 Episcopus Carnotensis, ob. 1180, Fabricius i. p. 204 : " Perfectissimus inter 
Platonicos nostri saeculi. " Cf. John of Salisbury, Metalog. iv. 35. 
8 Poem by Alain de Lille (1114^1203). 3 Th. i. 458. 

1 S. 1. v. 63. 6 M. iii. 45. 6 S. 1. v. ■*. 

7 Sat. vii. 177. MS. ludorum for lautorum. 8 phagolidorus ? See p. 139. 

lvi] PARS II. DIST. VI. CAP. 5. 127 

est ibi antitesis per e ut multi male proferunt sed antiptosis 
ut penultima scribatur per pto, quia hec figura est vbi ponitur 
casus pro casu : si tesis posicio est, ptosis est casus. Sed 
Colosis longatur a quo dicitur epistola Pauli ad Colosenses. 
Nam post vocalem penultimam scribitur in greco duplex 
sima vnde posicione longatur. 

ciuitas in Ciria 
O ante t producitur ut Azotus, idiota, melota, que 
est vestis habens pellem caprinam. Similiter Scariotes, Ze- 
lotes, bootes, quod est stella, et poetice fingitur esse ductor 
maioris vrse seu auriga. Vnde Lucanus 1 : 

et iam pleyas hebet flexi iam plaustra boote. 


Similiter genitiui cryserotis, rinocerotis. Que uero com- 
ponuntur a ptoton, usus latinorum corripit, sed grecus longat, 
ut aptoton, monaptoton et huiusmodi. Antidotum tamen 

[Capitulum Quintum.] 

V ante b breuiatur ut Corduba. 


Ante c longatur ut sambucus, sambuca genus simphonie, 
et Teucer. 

Ante 1 corripitur, ut Hercules, Zabulas, Zabulon. Excipitur 
Getulus a Geta qui et Gothus dicitur Getes et Gete, et Geti 
sunt gentes in aquilone posite quarum magna pars in naues 
ascendentes loca Syrcium in Libya, que nunc Affrica dicitur, 
occupauerunt. Sic uult Papias et dicti sunt Getuli vnde 
Getula terra eorum, et penultimam producit vnde illud 2 
getuli figure leonis 2 . 

Et similiter Bethulus producitur, vnde Bethulia ciuitas in 


Ante n producitur, ut Neptunus. 

V ante p corripitur, ut vpupa, que secundum Papiam sic 
grece dicitur, quod sit auis spurcissima, stercore humano et 

1 Ph. ii. 722. 

2 Virg. M. v. 351, tergum Getuli immane leonis. 


fetenti pascitur fimo, cristata est pennis in capita Sirupus 

[V ante r longatur] ut Arthurus, Epicurus. Sabura 
breuiatur in Lucano 1 qui dicit : 

ut sibi commissi simulator Sabura belli, 
verumtamen apud eundem 15 dicitur : 

fluctu iactante saburam. 

Sed vt media correpta est, tunc est proprium nomen 
principis milicie, ut uero media producta est, tunc est pondus 
nauis, ex lapide et harena. Et similiter aues transmeantes 
regna uolatu magno et grues saburantur sicut dicit Solinus 3 , 
in libro de mirabilibus mundi, et alii similiter, nam ut solidius 
et firmius resistant impetuositati ventorum et aeris et, ut 
forcius diuidant aera in volatu, harenas et lapillos recipiunt in 

V ante s producitur, ut Aretusa, Medusa. 

[Capitulum Sextum.] 

Hie in fine aliquas regulas de vltimis sillabis grecarum 
diccionum secundum Bedam in libro de metris inferam. 
Dicit igitur quod in grecis vocabulis, nominatiuus singularis 
has habet breues : a, ut ecclesia, baptisma ; os, cum in genetiuo 
diptongon habuerit, ut Delos Deloy; as, cum genetivus dos 
habuerit, ut Areas Arcados, Pallas Pallados ; longas uero has : 
e ut scole, synagoge, que latina consuetudo in a terminat ; o, 
ut Dido ; an, vt Titan ; en, vt lien, siren ; in, vt delfin ; on, 
ut Memnon ; er, vt aer, ether ; as, ut Eneas ; es, ut Anchises. 

Genitiuus breuiatur cum tos vel dos habuerit in fine, ut 
Archados, poematos. 

Datiuus cum in i terminatur breuiatur, vt Palladi. 

Accusatiuus cum a terminatur vel on breuiatur, ut Thesea, 
Delon, alias longus est, ut Aeneas an. 

Vocatiuus cum a terminatur in masculinis tantum longus 

1 Ph. iv. 722. 2 Verg. G. iv. 195. 

2 Solinus f circa 350? Collectanea rerum memorabilium : copied from Pliny. 

lv "] PARS II. DIST. VII. CAP. I. 129 

est ut Enea ; nam in femininis corripitur, vt cathedra. Voca- 
tiuus in e terminatus producitur ; ut scole, sinagoge, pente- 
coste, parasceue. Exceptis hiis quorum nominatiuus os ter- 
minate vt Petros, Petre. Vocatiuus i terminatus corripitur, 
ut Alexi. Vocatiuus finitus producitur, ut Dido. 

Nominatiuus et vocatiuus dualis vel pluralis cum in a vel 
in es terminantur, breues sunt, ut rethores, carismata, alias 
longe sunt ut ecclesie. Genitiuus longus est si tamen grece 
fuerit declinacionis ut laon, cedron, id est populorum, cedro- 
rum. Datiuus in n terminatus corripitur, ut Archasin, alias 
longus est, ut lais, id est populis. Accusatiuus si as fuerit 
terminatus, et a genitiuo singulari venerit os terminato, corri- 
pitur, ut Archados, Archadas ; alias produccione gaudet, ut 
ecclesias. Alia que notanda sunt in vltimis vel in primis vel 
in mediis patebunt per diuersa loca istius tractatus secundum 
quod pluries occurrerent : . 


De aliis prosodiis, que sunt spiritus, et toni, et passiones ; 
habens [/8] capitula. 

Primum Capitulum 

Determinat de spiritibus in vniuersali. 

Dicto de temporibus volo statim prosequi de spiritibus ; 
nam tempus extendit sillabam in continuum et directum 
secundum breuiorem et longiorem prolacionem, et assimulatur 
lineari dimmencioni, que longitudinem habet et non latitu- 
dinem. Aspiracio uero distendit et dilatat sonum littere et 
ideo latitudinem soni facit, et propter hoc secunde dimencioni 
que superficiei datur satis probabiliter comparatur. Sed 
tonus eleuat aut deprimit aut mixtim sonum littere deducit 
et ideo profunditati seu altitudini corporali assimulatur et 

1 So in MS. 
N. 9 


tercie dimencioni que est secundum altum et profundum ; 
propter quod primo 1 dicendum est de spiritu quam de tono. 

Deinde sciendum est quod omnis vocalis greca potest 
aspirari apud grecos ; et ypsilo propter tenuitatem sui soni 
semper aspiratur quando ponitur in principio diccionis. Et 
omnis diccio incipiens a vocali habet notam alicuius aspira- 
cionis. Et vocalis semper aspiratur a parte ante, ut dicit 
Priscianus, quia omnis vox plus sonat quando postponitur 
quam quando anteponitur, sicut ipse dicit. Propter quod 
aspiracio non debet poni post, ne nimis intendat sonum vocalis 
que multum habet de sono et ideo ei preponitur. Sed con- 
sonanti postponitur ut multum intendatur sonus, eo quod 
consonans parum habet de sono respectu vocalis. Et ideo 
aspiracio plus adheret consonantibus quam vocalibus. Nam 
apud consonantes transit in substanciam soni earum vt dicit 
Priscianus, maxime in mutis, quia imperfectum habent sonum 
et ideo sonus earum naturaliter desiderat fortificari magis 
quam soni aliarum litterarum ; quia res incomplecior magis 
indiget perfeccione. Sed mute inter omnes litteras habent 
sonum magis imperfectum. 

Et solum S consonantes aspirantur apud grecos forti aspi- 

h K IT p T 

racione que est dasia, scilicet kappa pi ro taf. Et quia 

multum adheret aspiracio mutis, ideo greci in huius signum 

inuenerunt vnam figuram pro muta aspirata ut theta 8 et phi 

</> et chi ■)(. Quoniam autem ro littere aspiracio non tantum 

adheret sicut mutis, ideo greci non dederunt ro aspirato vnam 

figuram in qua includeretur aspiracio similiter cum littera. 

Aspiratur autem ro p quando in principio diccionis ponitur, 


ut rhima, et quando geminatur in medio diccionis ut Pirrhus, 
sed non aliter ut spera, hora. Et nulla est diccio latina in 
qua consonans aspiratur ; sed greca et latina que est in vsu 
greci ut rhoma ; sed in vsu latini non aspiratur prima sillaba. 
Et cum dictum est, quod vocalis non aspiratur a parte 
post, non est instancia in huiusmodi interieccionibus indig- 
nandi vah, ah, sicut dicit Priscianus. Nam apocopa facta 

1 So in MS. prius? 

Iviii] PARS II. DIST. VII. CAP. I. 131 

est extreme vocalis cui additur aspiracio, vnde perfecta vox 
est vaha aha, sed imperfecte proferuntur quia naturale est 
interieccionibus proferri voce abscondita et imperfecta quo- 
niam non proferimus interiecciones nisi propter vehemenciam 
gaudii aut timoris aut indignacionis aut admiracionis et 
huiusmodi passionum et affectuum animi, sed quando sic 
patimur et afficimur vix loquimur propter magnitudinem 
gaudii et aliarum passionum et ideo imperfectas voces 
facimus. Sed huiusmodi debent esse interiecciones quia in- 
teriecciones significant affectus et passiones animi, et ideo 
interiecciones habent voces imperfectas et absconditas siue 
conceptus per modum affectus vehementis. Et eciam voces 
syrorum et egyptorum et hebreorum et omnium gentium 
aliarum a grecis et latinis sunt conformes interieccionibus 
secundum Priscianum et secundum veritatem quia in fine 
aspirantur vocales. 

Nulla 1 uero diccio latina, ut dixi, habet aspiratam con- 
sonantem, quia non est instancia in huiusmodi nichil, michi ; 
non enim debent scribi per c, sed sine c, sicut nihil, mihi, ut 
in omnibus libris antiquis scribuntur sine littera c, sic : nihil, 
mihi. Et quia ibi sunt duo i breuia, coincidunt propter 
hyatum in vnam vocalem longam et ideo melius est ut 
dicatur nil, mi, quare scribi debent sine aspiracione quoniam 
vocalis non aspiratur nisi in principio diccionis vel sillabe, et 
raro non nisi in principio diccionis, licet aliquando ut vehemens, 
hie vocalis secunde sillabe aspiratur. Quapropter non est 
instancia quia abusus modernus posuit c in huiusmodi voca- 
bulis, et cum verum sit consonantem in latinis diccionibus 
non aspirari, et Priscianus consentit. Et vel debet dici mihi 
in datiuuo casu, vel mi vt dictum est, quod si vnum dicatur et 
aliud, potest dici propter collisionem vocalium Sed Priscianus 
uult quod mi sit solum vocatiui casus et hoc in masculino 
genere, vnde dicit in libro de pronomine hec verba de mi. 
Adeo autem masculinus est hie vocatiuus possessiui et non 
genitiuus vel datiuus primitiui per syncopam, quod quibusdam 
videtur, quod nuncquam vocatiue positum feminino vel neutro 
adiungitur. Sensus igitur Prisciani in hoc uerbo principalis 
1 Cf. Opus Tertium, cap. lxi. p. 245 et seq., ed. Brewer. 



esse videtur, quod licet aliquibus videatur quod mi quando 
est datiuus vel genitiuus possit addi feminino vel neutro, ut si 
diceretur filia mi, tamen in vocatiuo non posset hoc dici, 
scilicet ita quod mi sit vocatiuus. Quod si aliquis contendat 
quod Priscianus preter hoc quod negat vocatiuum mi adiungi 
feminino vel neutro, velit quod non habeat pro datiuo casu 
nee genitiuo, adhuc non obstat quoniam hoc non diceret nisi 
secundum opinionem suam quia confitetur ibi alios dixisse 
contrarium. Quod si maior autoritas et forcior ad propositum 
inducatur quod Seruius dicit sexto Eneidis, nuncquam pro- 
nomen mihi in sincrisim venire ut dicatur mi, ne incipiat 
blandientis esse aduerbium, igitur hie vbi dicit Virgilius 1 

O virgo noua mi, 

potest esse aduerbium blandiendi, dicimus, quod secundum 
opinionem suam loquitur, cum et ibi velit alios aliter sensisse. 
Nee sua sentencia nos cogit ad hoc ut c littera ponitur in hac 
diccione michi, quoniam saltern dicetur mihi sicut in antiquis 
libris scribitur sine c et aspirabitur vocalis vltima, vel mii cum 
duplici vocali sine consonante cuius hyatus sustinebitur ad 
differenciam aduerbii blandiendi, si velimus opinioni Seruii in 
omnibus adherere. Vnde opiniones sunt de hoc inter auctores 
grammatice, sicut de multis aliis in quibus moderniores non 
tenent opiniones priorum, propter consuetudinem innouatam 
causa differencie vel aliqua occasione. Sed tamen ipsa stabit 
inconcussa sentencia quod c littera non aspirabitur sicut nee 
aliqua consonans in vocabulis latinis. Quod si infestauerit nos 
rabies imprudencium, cicius dicemus quod c littera sillabicetur 
cum prima vocali et aspiracio cadet super secundam quam 
quod confiteamur consonantem in latinis diccionibus aspirari. 
Multe enim naciones sonant sic hec vocabula duo ut in ipsa 
prolacione appareant quod velint c litteram cum prima vocali 
sillabicari et secundam vocalem in principio aspirari, et diuidunt 
vocabulum sensibiliter in duas sillabas sic distinctas. 

1 M. vi. 104. 

lix ] PARS II. DIST. VII. CAP. 2. 1 33 

Capitulum Secundum. 

In quo descendit in speciali ad nomina greca que cadunt 
in vsu latinorum que debent aspirari. 

Quoniam vero multa greca vocabula aspiranda per dasian 
sunt in vsu latinorum, et latini ignorantes grecum male pro- 
nunciant, et erronee scribunt huiusmodi vocabula atque in 
hiis sepius errant quoad significatum ; ideo subiungam multa 
vocabula greca vt sciatur que aspirari debent per dasian h '. 
Et per hec scietur, quod multa sunt vocabula in vsu latinorum, 
que non sunt latina, sed greca ; sicut superius habitum est de 
vocabulis scriptis per ypsilo. 

Aspirantur autem per dasian huiusmodi agathos, bonus et 
optimus ; agathis, gemma ; Hammon est Jupiter ; athanatos, 
inmortalis ; Athlas, astronomus gentilis primus ; Athlas, mons 
altissimus in occidente ; athlantides, filie Athlantis ; athleta, 
certans uel luctator; Athene, ciuitas philosophorum Grecie, 
a quo athici et athenienses ; acephalus, sine capite ; ame- 
thystus, lapis preciosus a quo amethystinus, na, num, penul- 
tima correpta vt probatum est superius ; ampho, quod est 
ambo ; amphi, circum, a quo amphibracus, pes qui primo et 
tercio habet sillabam breuem sed in medio longam ut amenus; 
et amphimacrus qui in medio habet breuem et in extremis 
longas ut ciuitas ; amphiteatrum, quod est locus rotundus ad 
spectaculum factus; Amphitrites, mare vel Neptunus deus 
maris ; amphiballus, vestis villosa ; amphora nota est licet eius 
interpretacio a multis ignoretur de quo inferius dicetur; amphi 
in alio senso est dubium, vnde amphibolia, dubia sentencia ; 
anathema, execracio . ..' anasti conuersum est; anchora, sed 
grecus dicit anchyra ; anethum, herba ortholana ; archi, prin- 
cipium, archon princeps et diriuata ac composita ab hiis, ut 
archeos quod est antiquus, et archeotis antiquitas, et archeon 
siue archivum quod est armarium in quo antiqua seruantur ; 
archangelus, archetypus, pa, pum, ut mundus intelligibilis in 
mente diuina, vel aliud in mente artificis excogitatum ; arch- 
episcopus ; archidiaconus ; archisilogus ; Architriclinius, nomen 

1 Word illegible. Perhaps the original read: anasti, consurge; anastrophe, 
conuersum est. 



proprium in euangelio ; archimargirus, princeps cocorum ; 
architectus, princeps fabrorum, de quo inferius ; arithmos, 
numerus a quo Arithmetica ; asphaltos est bitumen tenax ; 
asphalti lacus, bituminis talis ; Asphaltides similiter nomen 
lacus talis ; de hiis multa dicuntur ab auctoribus variis ut suis 
locis in hoc tractatu et in naturalibus elucescet; alpha et 
alphabetum similiter aspirantur ; item Achates, nomen socii 
Enee, et gemma; achantos et achantus, que sunt arbores semper 
virescentes in Egipto ; achademia, villa Platonis in qua studuit 
cum discipulis suis, a quo dicuntur achademici philosophi ; 
Achaia est prouincia Grecie in qua est Corinthus ; Achei 
greci ; Acheron, fluuius infernalis ; Achiui, greci. 

Per bita sunt primitiva in vsu latinorum, bathus quod est 
mensura trium modiorum in liquidis ; bibliotheca ; Bythinia, 
prouincia Grecie in qua sunt Thebe; bithalassus, mare duplex; 
birrhus est genus vestimenti villosum et vile, sicut pauperes 
peregrini portant de vltra mare ; blasphemia et blaspheinus ; 
brachis, brachy quod est breuis breue, et sua componencia, ac 
deriuatiua, ut amphibracus et brachium, catalectus versus in 
iambicis et sirnilibus, cuius deest vna vel due sillabe ; branchia 
est j-faus [faux?] piscis ; branchile, succintorium renum ; 
bruchus, eminencior pars gutturis que gurgulio dicitur et 
bruchus proles locuste qui crescit postea in locustam. 

Per gamma sunt pauca: gazophilacium, locus thesauri ; 
grapho, scribo ; graphi, scriptura ; graphium, stilus et com- 
posita ac diriuata ab eis ut agiographa que sunt sacra scripta, 
et cirographum et huiusmodi ; griphes, griphis, quod est animal 
rapax, quadrupes, habens alas similes aquile ; gimnosophiste 
sunt quidam philosophantes in desertis Indie existentes nudi ; 
gliphe est sculptura a quo anaglipha ut superius 1 probatum 

Per delta sunt huiusmodi : daphne est laurus et est quidam 
fons, secundo Machabeorum ; decarchus est decern virorum 
princeps qui decern preest ; Demosthenes, proprium nomen ; 
diaphonia, que est dissonancia ; diasynthetica, liber de con- 
struccione ; discophorus, quod est discus vel scutella ; dieltho ; 
diheresis, quod est discissio ; diaphoro, quod est differo ; 

1 p. 61. 

Ix] PARS II. DIST. VII. CAP. 2. 1 35 

diaphoresis, dififerencia ; distichium, quod est geminus versus ; 
dithalassus, mare duplex. 

Per e ut hebdomos, septimus, hebdomas, septena, heb- 
domada, septimana ; hebenus 1 de quo prius ; ether, quod est 
ignis vel orbis celestis ; ethnos, gens, a quo ethnicus, gentilis ; 
ethos, consuetudo, a quo ethica Aristotelis, moralis philo- 
sophia et ethicus, ca, cum ; hectheca, solarium protensum 
extra murum ; elephas, a quo elephantus latino more ; hemis, 
dimidium, et nos dicimus semis ; enophoros, quod est lator 
vini ; eophos quod est aurora ; encheuridion, quod est liber 
manualis ; enthimema ; ephanalepsis, figura barbarismi, simi- 
liter ephanaphora, que est repeticio ; epentesis similiter est 
figura quod est interpositura ; epithesis similiter quod est 
suppositura ; epithymia, epithymion de quibus superius ; 
epitaphium, quod est super monumentum, scribitur per vnam 
aspiracionem scilicet per phi aspiratum ; epiphania, mani- 
festacio uel apparicio ; epicharis, supergraciosus ; heresis ; 
Hermes, proprium nomen scilicet Mercurius et interpres ; 
hermenia, interpretacio ; Hermogenes, nomen proprium ; hero- 
dion, genus accipitris ; hespera, quod est vespera ; hesperis, 
quod est vesperus et lucifer est ; hex quod est sex ; hexapla, 
que sunt sex simplicia adinuicem composita ; eunuchus, qui 
non habet testes, ut spado; Euthicus, juuenis quidam et 
fortunatus dicitur ; Euphrates, vnus de quatuor fluuiis para- 
disi ; eucharis, bene graciosus ; Eucharistia, sacramentum 

Per thita scribuntur huiusmodi : thalamus ; thalassa, 
mare; thanathos est mors et insula quedam 2 ; theatrum est 
spectaculum ubi homines conueniunt, a theaiste, quod est 
prospicere dictum ; et theos, quod est deus, dicitur ab eodem ; 
theo est foueo 3 , curro; theologus; Theophilus proprium nomen, 

dei pietas 

theosebia, cultus dei ; theoro, video, a quo theorisma, specu- 
lacio uel theorema, et theorica, speculatiua et theoricus, specu- 
latiuus ; thema, thesis sunt idem scilicet positura et thema 
alias est materia sermonis, et norma et figura; theros est 
estus, inde theristrum, quod est pallium mulieris ; thermos est 

1 p. 1 16. 3 sc. Isle of Thanet. 3 So in MS. 


calidus ; thermi calor ; therme sunt stuphe vel balnea calida ; 

tho est facio vel constituo ; anterior pars corporis est thorax 

inter collum et stomachum ; threno, lamentor ; threnos, 

lamentacio vnde threnus; thrix, crinis ; thritha est globus 

capillorum ; thronos est solium vel sedes, a quo thronus, more 

latino; thio est sacrifico; thyina sunt quedam ligna, et sunt 

hie tria consideranda, scilicet quod sit thita prima littera, 

secunda ypsilo, tercia iota quod non obseruatur ; thyiniania 

expositum est 1 ; et thymi materia ; thymos, thymicon sunt 

irascencia ; thyrsus dictum est quod tria significat 1 . 

Per iota sunt huiusmodi : Hiberus est fluuius in Hispania, 

a quo Hispani dicuntur Hiberi grece; idolothithum, quod est 

sacrificatum idolo et demoni, penultima corripitur in greco ; 

ierarcha, sacer princeps ; ierarchia, sacer principatus ; ierar- 

chica, facta secundum ierarchiam seu habencia ierarchie quali- 

tatem ; ischiros est fortis ; hilaros letus a quo hilarius ; hippos, 

equs; hipodromium, cursus equorum ; hippomanes est quidam 

prominens in fronte pulli equini quando nascitur fuluum 

habens colorem et similem carici, de quo varia dicuntur ut alias 

exponetur; hippopotamus est equs fluuialis; hisocheles est 

triangularis figura habens duo equalia latera; Hismenus est 

fluuius, penultima producta, hismenius inde vocatur ; historin 

est videre a quo historia. 

Per cappa sunt huiusmodi : catharizo, purgo ; cathartica, 

purgatiua ; catacresis, confusio ; cathero similiter est purgo ; 

catechizo est instruo et catheco similiter, a quo catechuminus, 

instructus ; catholicus, universalis ; Calisthenes, nomen pro- 

prium ; cephali est caput, a quo acephalus; clauthmos, 

ploratus, ut habetur in sacris litteris sicut inferius exponetur ; 

Cochitus, fluuius ; cophos est surdus et mutus ; cophinus est 

corbis ; colaphus, percussio colli ; colocynthis, cucurbita silues- 

tris ; cosmographia, descripcio mundi; cosmographus, mundi 


Per labda inueniuntur pauca : lithos est lapis, in litho- 

strotos est pictura artificiosa quam variat crustula tincta ; 

lychnos et lychnia sunt superius 2 posita et lympha. 

1 p. 62. 2 p. 63. 

lxi] PARS II. DIST. VII. CAP. 2. 1 37 

Per my, //,, sunt huiusmodi : machera, quod est gladius uel 
culter ; macho, pugno ; machi, pugna uel rixa et machia idem 
est, a quo multa componuntur et deriuantur de quibus suis 
locis dicendum est; mathesis, penultima producta est dis- 
ciplina mathematica, et est sciencia de quantitate, vnde mathe- 
maticus, professor illius sciencie ; methamorpho, transformo ; 
methamorphosis, quod est transformacio ; methaphora, quod 
est translacio ; et methaphoricus, sermo translatiuus ; metho- 
dus, via, sed meta non aspiratur per se [sed] quando coniun- 
gitur cum diccione incipiente a vocali aspirata ut hodos, tunc 
fit apostrophos ; methochi, participium ; michana est machina, 
nam grecus dicit michana, latinus machina, machina est 
fabrica et instrumentum expugnandi ; melanodochium, atra- 
mentarium vas in quo ponitur incaustum ; mechor, adultero a 
quo mechus, adulter; mecha, adultera; mechia, adulterium ; 
monomachia, pugna singularis ; monarcha, qui est princeps 


solus ; monachus ; morpho, figuro a quo morphe, morphosis, 
effigies ; mithos, fabula. 

Per ny sunt pauca : nauimachia, pugna naualis ; neo- 
phytus, noua plantacio ut qui nouiter positus est in aliquo 
statu vel officio, tanquam nouicius, ut in religione et alibi ; 
nothus, adulter, aspiratur; sed non aspiratur notus pro austro ; 
nothum dicitur vocabulum quod oritur ab vna lingua et 
transformatur in modum alterius lingue ut idiota oritur ab 
hoc vocabulo idiotes sed recipit latinam terminacionem ; 
nympha, aqua et sponsa, nymphus, sponsus. 

Per omicron sunt huiusmodi: ho est nominatiuus articuli 
prepositiui ; hodos, via, a qua methodus ; holon, totum, a quo 
holocaustum, totum incensum ; onycha est accusatiuus huius 
nominis onyx et omnes obliqui aspirantur, a quo onychinus, 
na, num, quod est de onyche ; hora ; orthon, rectum ; ortho- 
doxus, qui de recta fide gloriatur; et orthographia, recta scrip- 
tura; orthyon, diluculum; horologium; horoscopus, inspiciens 
horas ; horoscopium est artificium illud ; hos, nominatiuus 
articuli subiunctiui ; orphanon in greco pupillus accipitur, 
unde idem significant ; ophis, serpens ; ophiomachus, pugnans 
contra serpentes, et est quinque sillabarum. 


Per pi sunt huiusmodi : palatha est vna passa ; pathos, 
passio; Panphilus, proprium nomen ; panther, alias totum 
maculosum ; f pagchengni [pantechni ?], tota ars ; pantheon, 
templum omnium deorum ; paraphrastes, malus interpres ; 
paranymphus, pronuba, et paranympha ; parenthesis, figura 
barbarismi ; parhodos, transitus ; pastophoria ; gazophilacia ; 
patriarcha ; periarchon, liber Origenis quidam ; periherme- 
nia, interpretacio ; Pirrhus, nomen proprium ; Porphirion, de 
quo superius ; prothesis, preposicio ; propheta, prophecia, 

Per ro scribuntur huiusmodi : ut raphanus, radix quedam ; 
rethor, orator siue locutor, rethorica, eius sciencia ; rhima, 
verbum ; Rhodos, insula et rosa ; rumphea, gladius ; rithmus, 
de quo superius. 

Per sima : Samothracia regio est borealis ; sarcophagus, 
sepulcrum ; Sapho, puella quedam inuentrix metri cuiusdam, 
vnde dicitur sapphicum metrum ab ea inuentum ; sthenes, 
virtus ; f seimmicinchia [semicinctia ?], vestes pendentes noc- 
turne, vel zone ; scapha, genus nauis ; scenophegia ; sciniphs, 
sciniphis, musca parvulina ; Scithia, regio in oriente boreali, ubi 
est imperium tartarorum ; scytha est de ilia terra et scythicus, 
scythica, scythicum ; Scythopolis est urbs scytharum ; sophos 
sapiens, sophia sapiencia ; Sosthenes, proprium nomen, a 
stenos ; stomachus ; strepho, verto, a quo stropha, quod est 
versucia; stropheium est zona; struchos, struchio; sycophancia; 
simphonia, penultima longa et iterum penultima breuis ; sym- 
phomacus, synalipha, synchronon que superius sunt exposita 
et suo loco amplius exponentur. 

Per taf quod est simplex t sunt huiusmodi : terebinthus, 
arbor a qua resyna melior distillat ; tetrarcha, princeps in 
quarta regni parte ; toparcha, princeps loci in Grecia quod 
vocatur topos, vnde toparchia loci principatus ; tragelaphus, 
ircoceruus est ; triumphus est palma que datur ei qui hostes 
capit et est aurea corona ; tropheum est palma que datur ei 
qui tantum fugat hostes et non capit, et est laurea corona ; 
Tychicus, media correpta, proprium nomen ; Typho, typho- 

Per ypsilo sunt omnia vocabula aspirata que in ea littera 

Ixii] PARS II. DIST. VII. CAP. 2. 


incipiunt, ut pluries dictum est, de quibus satis tractatum est 
vbi de vocabulis per ypsilo incipientibus agebatur 1 . 

Per phi scribuntur huiusmodi : phago, manduco, vnde 
phagolidorus, malediccione pastus; a phago, sarcophagus; pha- 
lanx est lingua macedonum grecorum legio, continet fY??, sed 
largius aCcipitur pro acie militum quacunque ; phano, appareo 
a quo phanum templum f m profanum, et phantasma, et phan- 
tasia, et epiphania, et Epiphanes ; pharmacum est vnguentum 
et medicamentum, venenum ; pharetra ; Phebus, sol et Apollo ; 
phenix, phenicis est auis, et frater Cathmi, et regio vltra mare 
que est Syria Phenicis, et palma dicitur grece fenix ; Philetus, 
media producta, nomen proprium, et Philemon Philemonis 
breuiat obliquos ; philos amor, philologus, philosophus ; Phi- 
lostratus, nomen proprium ; phornix, prostibulum et arcus 
testudinis ; phraso est dico, et phrastes est locutor ; phrenesis ; 

gens quedam 

phronesis ; Phrix ; phylasso, seruo, vnde phylacteria de 
quo superius 1 ; Phygelus, proprium nomen ; phylata, de quo 
superius 1 ; phytevo, plan to, phytos, plantacio, a quo neophitus; 
phyton, phyceus, phicea, et iterum phyton et phytonissa de 
quibus omnibus superius est pretactum 1 ; phoros, ferens, inde 
phosphorus, ferens lucem. 

Per chi vero sunt huiusmodi : chorizo est separo vel recedo, 
inde anachorita, recedens a communitate ; chalcos est es latine, 
inde secundum veritatem orichalcum, et falso aurichalcum, 
sicut superius annotatur 2 ; chameleon, quod est paruum animal 
pauidum mutans colorem ad similitudinem rerum circum- 
iacensium ; charadrion, auis est per totum corpus Candida ; 
charizo grece est dono latine, inde charisma quod est donum 
et charis quod est gracia, quod est donum Dei et transfertur 
ad homines, et omnia composita et deriuata horum aspirantur, 
ut acharis, eucharis, epicharis, et charistia, kecharitomeni de 
quibus dictum est; item chartes grece dicitur pellis latine, 
a quo charta ; chilias vocant greci milia vel mille, a quo 
fchiliarchos [chiliasmos] quod est spacium mille annorum sicut 
habetur in glosa Numeri, et chiliarchus princeps mille homi- 
num vnde chiliarchi dicuntur millenarii latine, et chiliarchus 

1 P . 67. 2 p- 9^- 


latine dicitur tribunus qui preest tribui ; chimarrus est fetus 
capre ; Chios est insula maris inter Ciclades vbi bonum vinum 
oritur; et chius, chia, chium dicitur a Chio substantiuo; chiros 
est porcus ; chirogrillion est cuniculus, et habet e sillabas de 
quo sermo factus est superius plenior quia multiplex falsitas 
vulgatur hie in scriptura et in sensu ; chir, chiros est manus, 
hinc est chirographum, manualis scripcio; et enchiridion, liber 
manualis ; chole grece est fel latine, inde cholera ; choros 
habet S uel e sensus nam est mensura quedam, et locus in 
ecclesia vbi canitur, et ventus quidam, et chorea, et instru- 
mentum musicum, sed quoniam multe falsitates hie uulgantur 
tarn in scriptura quam in sensu quorum certificacio magis 
propria est, posterius ibi dicetur de hiis quantum sufficiet. 

Per psi sunt huiusmodi : ut pseudographus, vnum vocabu- 
lum, pseudopropheta vnum vocabulum est, et pseudochristus ; 
similiter psyche, psychea, psychicon, psycomachia. 


De tonis siue accentibus. 
Distinccio de tonis habens e capitula. 

Capitulum Primum. 

Primum est de distinccione eorum. 

Nunc igitur dicendum est de tonis qui vocantur apud 
grecos oxia, baria, perispomeni etc. ; hoc est acuta, grauis, et 
circumflexa. Et dicuntur toni in greco scilicet oxis, baris, 
perispomenos, et hee sole prosodie vocantur apud nos accentus, 
quia euidencior est accantus et sonoritas manifestior in hiis 
quam in aliis. Et ideo bene comparantur tercie dimencioni 
que complet naturam dimensionis, sicut huiusmodi prosodia 
complet tensionem soni. Et dicuntur tenores qui tendunt 
sonum uel sursum uel deorsum uel medio modo. Vnde oxis, 
seu acutus accentus, incipit ab imo et tendit in altum, ad 
modum lanciarum acutarum erectarum, ut exemplificant greci, 
et est eius figura super sillabam ponenda talis. 

lxiii] PARS II. DIST. VIII. CAP. I. 14I 

Baris siue grauis incipit ab alto et descendit ad modum 
rei grauis et ponderosi. Descendit enim secundum lineam 
rectam a sursum in deorsum sic \ que ponitur super sillabam 

Perispomeni prosodia componitur ex acuto ac graui et 
incipit ab inferiori, et tendens superius iterum inclinatur deor- 
sum, cuius figura est quasi composita ex figura acute prosodie 
et grauis, uel quasi superior pars circuli ^. 

Et iste 7 prosodie vocantur proprie a grecis, et formantur 
earum figure a tribus litteris scilicet labda, thita et ita. Nam 
figura A que in hoc est ipsius labda habet in se notam acute 
prosodie et grauis. Sinistra enim eius pars est in partem 
superiorem pro nota prosodie circumflexe, et in partem in- 
feriorem pro nota breuitatis, et in lineam transuersalem pro 
nota longitudinis. Et hec figura h, que ita dicitur, potest 
resolui in partem sinistram que est figura dasie, et in partem 
dextram que est figura ipsius psili, ut dictum fuit prius. Ac 
apud grecos non ponitur nota grauis accentus nisi in casu, 
scilicet quando sillaba naturaliter acuta debet f imitari [mutari?] 
in grauem, propter consequenciam diccionis cuius prima 
sillaba acuitur ut theos legon. Os enim vltima sillaba huius 
diccionis the6s naturaliter est acuta, et uertitur in grauem 
propter primam sillabam sequentis que est acuta. Regulare 
enim est quod vna sillaba acuatur et alia grauetur et quod 
post grauem sequatur acuta, quia "nihil est iocundum nisi quod 
reficit varietas" vt ait Seneca 1 . Et quia sillaba vltima diccionis 
precedentis pendet ad sequentem propter sentenciam et 
consequenciam diccionis sequentis et non sistitur ibi, ideo 
grauatur hec sillaba os, et propter hoc oportet quod signum 
apponatur, quia aliter non innotesceret hoc. Sed quando 
sillaba naturaliter est grauis, non ponitur signum, eo quod 
priuacio signi est ei pro singno. Nam greci volunt quod grauis 
accentus dicatur per priuacionem, quia enim sillaba non habet 
acutum nee circumflexum, ideo dicitur grauis. Et tamen si 
secundum posicionem habeat naturam accentus, non oportet 
nisi in casu quod ponatur eius nota, propter hoc quod acuta 

1 Publilius Syrus, 170, ed. Bickford-Smith. His "Sententia:" were commonly 
attributed to Seneca until the time of Erasmus. 


sillaba et circumflexa signantur semper, et ideo non oportet 
quod grauis signetur, quia manifesta est ex priuacione signi 
per oppositum ad acutam sillabam et circumflexam. Post- 
quam enim semper singnantur acuta et circumflexa, manifestum 
est quod omnis alia sillaba in qua non reperiatur earum signum 
quod sit grauis, et ideo non oportet quod signetur. Sicut 
rusticus habens y oues, si signauerit duas, tercia satis cogno- 
scitur ex priuacione signi, et ita bene et melius quam si 
haberet proprium signum. Ex quo patet quod vbicunque 
ponitur nota grauis ibi est finis diccionis, cum non ponatur 
nisi propter consequenciam diccionis sequentis. Secundum. 
De generalibus regulis accentuandi. 

Generales regule accentuandi sunt hie necessarie, que 
eciam sunt communes grecis et latinis. Sed ab eis habent 
latini sicut et omnia que ad substanciam grammatice pertinere 
noscuntur. Sciendum igitur quod omnis diccio, quantum ad 
accentum, denominatur a fine. Nam si vltima sillaba sit 
acuta, tota dicitur acuta. Si ultima sit circumflexa, tota dicitur 
circumflexa. Si vltima sit grauis, tota dicitur grauis, quia a 
fine denominatur vnumquodque. Generales autem regule 
non dicuntur quia teneant in omni casu, sed ut in pluribus, 
quoniam recipiunt instanciam in certis casibus non solum 
apud grecos sed apud latinos. 

Primo igitur ponentur regule, et sunt tres, iuxta tria genera 
diccionum que sunt monosillaba, dissillaba, trisillaba, et dein- 
ceps. De monosillabis est huiusmodi lex : — si monosillaba sit 
naturaliter longa debet circumflecti, si vero naturaliter sit 
breuis acuitur, etiam si posicione sit longa. Sed quia nos 
moderni latini non vtimur circumflexo accentu, ideo omnia 
monosillaba acuimus secundum generalem regulam accentu- 
andi, licet ex accidenti uarietur vt scilicet causam dicere uel 
huiusmodi. Antiqui tamen latini solebant circumflectere natu- 
raliter longas ut d6s, r£s, sp£s, et acuere breues, ut vfr. Et 



similiter si naturaliter breues longe fiant posicione ut pix, nox, 
pax, aduerbium grecum quod valet tantummodo 1 . 

Diccio dissillaba si habeat primam naturaliter longam et 
vltimam breuem circumflectit primam, ut creta, meta, rhdma, 
vita. Sed omnis alia diccio dissillaba debet acuere primam 
et grauare vltimam ; siue prima sit posicione longa et vltima 
breuis, ut arma; siue prima sit breuis et vltima longa, ut nepos; 
siue vtraque sit longa, ut leges ; siue vtraque breuis, ut bonus. 
Sed quia non vtimur circumflexo, ideo semper acuimus primam 
in dissillabis. 

Diccio trissillaba, et tetrasillaba, et deinceps si habet pen- 
ultimam breuem, acuit antepenultimam ut angelus, Tullius, 
Hosti'lius. Sed si penultima fuerit longa posicione ut catellus, 
tunc antepenultima grauabitur et acuetur penultima, nisi fuerit 
longa ex muta et liquida, ut latebre, tenebre. Nam licet in 
metro possit penultima produci posicione, tamen in prosa 
acuitur antepenultima. Hoc autem intelligendum vbi penul- 
tima est breuis naturaliter, sicut in dictis et in huiusmodi aliis 
sed non est hoc intelligendum vbi penultima est naturaliter 
longa ut October, salubris, adiutrix, in quibus accentus cadit 
super penultimam aut acutus aut circumflexus ; nam si penul- 
tima sit naturaliter longa et vltima breuis, tunc penultima 
circumflectitur ut cath6gus, per6sus, October. Si vero penultima 
sit longa et similiter vltima fuerit naturaliter, tunc penultima 
acuitur u[t] Athene. Nam secundum grecos et secundum 
antiquos latinos, si vltima fuerit longa nuncquam circum- 
flectetur penultima nee acuetur antepenultima, nisi quandoque 
more antiquorum qui 'aliquando acuebant antepenultimam ut 
Aristoteleos. Sed quia nos moderni latini non vtimur circum- 
flexo, ideo siue sit vltima longa vel breuis, dum tamen 
penultima sit longa natura vel posicione, penultima acuitur 
nisi ut dixi in metro in hiis que producuntur per mutam et 
liquidam. Sed tamen in prosa acuitur antepenultima. 

Occurrit autem modo memorie quod licet uulgus estimet 
quod hec diccio aratrum sit similis predictis, que sunt tenebre, 
latebre et huiusmodi, tamen non est ita, quia penultima est 
naturaliter longa et vbique inuenitur produci apud poetas, et 

1 Possibly ajraf . 


nuncquam breuiari, et ideo non est poetica licencia, et propter 
hoc oportet quod naturaliter sit longa penultima, et ideo debet 
circumflecti cum vltima sit breuis natura. Et nos quia non 
vtimur circumflexo debemus penultimam acuere. 

He sunt generales regule accentuandi licet in multis casibus 
contingat aliter, quos omnes prosequi, non est propositi mei 
ad presens, quia magis pertinet hoc ad tractatum de accentu 
in latinis diccionibus. Nam apud latinos scimus longe plures 
esse instancias contra regulas dictas quam apud grecos. Sed 
nunc propter grecum modum accentuandi volo exponere casus 
in quibus maxime mutantur accentus. Hoc enim habet 
notabilem veritatem non solum apud grecos sed latinos. 

Capitulum Tercium. 

De mutacione accentus. 

Nunc volo subiungere casus certos in quibus mutantur 
regule predicte et sunt 7 casus necessarii propter grecum et 
latinum. Primus est propter fenclesim [enclisim]. Nam 
sicut apud nos sunt -fencletice [enclitice] dicciones. 

[Desunt cetera secundae partis.] 


[Desunt Distinccio Prima, Distinccio Secunda et initium 
Distinccionis Tercias.] 

Nota hie de declinacione nominum secundum modernos. 

Obliquis vbi iota sequitur omicron non est dipthongus, 
sed due sillabe sunt in datiuis fiol, vol, et in accusatiuis /3oiV, 

volv. Ab hac vero regula excipitur 77-0 v?, quod facit podos, et 


oSov; facit o&ovtos, sicut participia in ou? desinencia faciunt 
genitiuum in ovtos. 

lxv] PARS III. DIST. III. CAP. 5. 145 

Si vero finit nomen in vis per dipthongum ex ypsilo et 
iota, tunc vnum inueni quod airo rov vis quod est dissillabam 1 
de quo supra v, 9, i simul iunctis vel airo rov iicr duobus ii 

in vnum mixtis per syneresim formatur, scilicet vis cuius 

genitiuus est vos. 

Capitulum Quintum 

de formacione genitiui a nominatiuis terminatis in xi et psi, 
cum exposicione declinacionis qua vtuntur moderni greci. 

Nunc in vltimo capitulo dicendum est primo de forma- 
cione genituorum ab hiis que desinunt in xi et psi. Si igitur 
nominatiuus fiat in xi, tunc potest facere genitiuum in gos 
vel kos vel ktos, quia componitur ex g s, et k s, et kt s, 
ut prius dictum est, et ideo triplicem habet genituum ; 


vnde quedam faciunt genitiuum per gos, ut apira};, ap- 

salpinx tuba acies 

irayos; o-aX.Tnjvt; 1 , salpingos; phalanx, phalangos ; alx, algos ; 

proprium nomen 

Spinx, Spingos ; Lelex, Lelegos. Quedam in kos ut 

caro pectus 

o-api;, crapicos ; thorax, thorakos ; Pheax, Pheakos ; onyx, 


onykos ; farnax, farnakos. Quedam in ktos ut vv%, nyktos ; 


anax, anaktos ; perdix, perdiktos ; /3oj^, /3cdktos, cuius ergo 
locum cum a sima £ vel p optineat genitiuo declarat 1 . 
Hec enim o? in genitiuo precedit, vocali nominatiui non 
mutata, preter quam in alopix aXoirr)^, ubi 17 in e vertitur in 
genitiuo. Si vero terminetur in psi yjr, tunc fit genitiuus in 
bos vel in pos vel in phos quia hec littera componitur ex bs 
vel ps vel phs ut prius habitum est. Quedam ergo faciunt 
genitiuum in bos ut apa^r, apafios, et fcaXity, calibos; que- 
dam in pos ut e0iof, ethiopos ; pvfcXayf*, fivtcXw-jros. Quedam 
in phos ut Kvvvyjr, kyniphos ; et secundum analogiam semper 

1 So in MS. 

* So in MS. Perhaps for /jui\w^ quoted by Priscian v. 32. 

N. IO 


vocalis nominatiui manet in genitiuo, excipitur tamen aXanrrjt; 
dX(oireKo<i, quia j/to mutatur in e breue, et est alopix, vulpes. 

Capitulum [Sextum] 
de declinacionibus grecis secundum modernos grecos. 

Sic igitur possunt declinaciones grecorum reduci ad tres 
modos declinandi, sed tamen greci moderni 1 aliter procedunt 
in nominum declinacione. Nam ponunt canones seu regulas 
de masculino per se, et faciunt triginta quinque ; et de femi- 
nine- duodecim, et de neutro nouem, et secundum has regulas 
declinant nomina. Verbi gracia, sexta regula de masculinis 
ponit nominatiuum simplicem, vnum completum, alium per 
syneresim, et tunc ponit genitiuos completos et per syneresin, 
respondentes illis nominatiuis, et vtrique nominatiuo respon- 
dent duo genitiui, vnus completus et alius per syneresin, et sic 
vlterius ponunt omnes datiuos et accusatiuos, et sic de omni- 
bus casibus non solum in singulari, sed in duali et in plurali, 
hoc modo : 

r) opOrj /cat T(Sv eviKccv. 

6 'Hpaic\eT]<; Kal 'Hpaic\fj<;. 
r/ yeviicrj. 

tov Hpa/eXeeo? Kai, Hpa/cXeov? Kal tov 'HpaKXeos Kal 
17 Botikt]. 

to> HpaicXe'ei Kal HpaKXeei Kal Hpa/ckei Kal HpaKXei 
97 \aiTrjaTiKr] \aiTiaTiKrf\. 

tov Hpa/cXeea, Kal HpaKXer/ Kal tov HpaKXea Kal 'Hpa- 

r) KXrjTlKT). 

a> HpaKXeee Kal 'HpaKXrj H/aa/cXee? Kal Hpa/eAei?. 

Tft5 HpaKXeee Kal 'HpaKXerj Kal HpaKXee Kal HpaKXrj 
r) ryeviKT] Kal Botikt/. 

tow HpaKXeeoiv Kal HpaKXeoiv. 

1 Cf. Jannaris, Historical Greek Grammar, § 239. 

lxvi, Ixvii] PARS III. DIST. III. CAP. 6. 


■fj KXr}TiKrj. 

<b HpaicXeee ical Upa/cXerj ical HpaicXee ical IlpaicXrj. 

T>7 [ot] Hjoa/eXeee? ical HpaicXiei,<; ical Hpa/cXee? /eat 
»? yeviKrj [ ] '. 

t&>i> HpaicXeeayv ical HpaicXeaiv ical ]ipaicXcov. 

Tj O0TIK7}. 

tois HpaicXeecri ical HpatcXeicn ical Hpa/cXeat [ I 1 . 

r\ ainariKr}. 

tovs HpaicXeeas ical KpaicXeei<; ical Hpa/cXea<; ical HpaicXei<;. 
■f) tcXrjTiicr]. 

do HpaicX€ee<; ical Upa/cXef; ical Hpa/eXe'e? ical Hpa/cXet*;. 

Sic igitur formant canones icavoves circa declinacionem 
nominum, iuxta singulas terminaciones nominatiuorum ; sed 
hie modus superfluus est respectu modi dedinandi prius tacti, 
et ideo modus praescriptus magis eligendus. Melius est 
eciam reducere terminaciones vnius declinacionis ad earn, et 
alterius ad aliam, et tercie ad terciam, sicut fit apud nos, 
cuiuscunque generis sint vocabula, quam omittere princi- 
pals modos declinandi propter terminaciones declinacionum. 
Debemus enim reducere ad principalia, ut artificiales regule 
stent penes principalia, magis quam penes accidentalia. Ter- 
minaciones enim accidentales sunt respectu declinacionum. 
Item magna confusio est et conculcacio huius declinacionis 
ut simul inuoluantur tot nominatiui et tot genitiui et alij. 
Melius enim esset distingui hec abinuicem, ut vni nominatiuo 
series casuum suorum daretur et postea alteri nominatiuo, 
quatinus sic fieret plena distinccio. De syneresi hie esset 
dicendum nisi maior tractatus earn expediret, sunt multa alia 
que in edicione maiori suis locis apcius complantantur. 

Quod ponitur hie de sineresi casualium legendum est 
post distinccionem terciam huius tercie partis 2 . 

1 In MS. an illegible word. 

2 In the MS. the following account of the synaeresis is out of its place. It fills 
pp. 67 and 68, together with a fragment of parchment bound between pp. 68 and 
6g, whereas it would naturally have begun about the middle of p. 66. The writer 

10 — 2 


Quoniam de sineresi mencio facta est, que est congluti- 
nacio accidental's duarum vocalium in vnam sillabam, uel in 
vnam vocalem, et dicitur accidentalis propter diptongum, nisi 
est naturalis conglutinacio ut supra tactum est. Dicendum 
est hie aliud de sineresi. Contingit enim aliquando quod 
vocales sese immediate sequentes per syneresim proferuntur 

terra _ terra 

ut ryaia duabus sillabis in vnam commixtis fit 777, similiter 


Yata?, 7779, sic et in aliis casibus numeri singularis. 7r\oo? 
similiter per syneresim profertur irkovs ; ttXoov, trXov ; nXoco, 
7rXco ; ttXoov, ttXovv ; irXoe, irXov; Dui'lla 1 : 77X00), irXai ; 
trXooiv, itXolv ; irXia : -ttXool, ttXoc ; irXocov, ttXu>v ; 7tXook, 

meus mens 

7rXot? ; TrXoovs, ttXovs ; sic et poos 3 , /j,ov<;. Inuenitur etiam 1/009, 


vow; tercie declinacionis ad similitudinem r' bovi, boo?. 
Similiter eciam quedam nomina trium generum et termina- 


cionum diuersarum per sineresim proferuntur, ut ^/ato-eo? 3 , 
■^pvcrea, ^pvaeov, %pvaov<i, ^pvcnj, %pvcrovv. Similiter in 
tercia declinacione quando e in datiuo singulari precedit i, 
in nominatiuo et vocatiuo plurali alterum e, etiam in accusa- 
tiuo plurali a, uel semper uel frequencius per syneresim fieri 
solet prolacio duabus vocalibus in ei dipthongon comprehensis, 
ut o<pi s , iuxta ionicam SioXcktov, ocf>ei, o<j>ee<;, ooSe<z9, o^ei?. 
Similiter i quando in eisdem casibus uocales easdem ante- 
cedit in I per syneresim, ut oj>U iuxta communem BiaXeKTov, 
o<j)i, ocj)ie<; et ocfrias, o^>et?. Similiter v, cum in nominatiuo et 
vocatiuo plurali e, et in accusatiuo eiusdem numeri a litteras 
precedit v longum, sinerificantur vocales, ut BorpiJe?, ftoTpva?, 
fiorpw;. Videntur tamen huiusmodi formaciones, non ex 
sineresi, sed magis ex natura accusatiui singularis prouenire. 
Ilia enim nominatiua que in genitiuo singulari I vel v St-^pofia 
habent ante 09, accusatiui singulares 3 v finali in 9 mutata, 
nominatiuum accusatiuum et vocatiuum plurales regulariter 
pocius quam per syneresim videntur facere, alia eorundem 

has but just declared his intention of omitting an account of the synaeresis, because 
it was more fully treated in a larger treatise. 

1 So in MS. 5vuc6s? 2 So in MS. Tr\-qewTiK6s? 3 So in MS. 

lxviii] PARS III. DIST. III. CAP. 6. 


casuum regula nichilominus obseruata. Sicut et ilia que 
accusatiuum singularem in Supdovyov terminant v sequente ; 
item e quando in nominatiuo accusatiuo et vocatiuo plurali- 
bus neutrorum in e? uel in 09 et in accusatiuo singulari com- 
munium in 779, a, et in tribus predictis casibus dualis numeri 
eorundem nominum e litteram precedit, in 77 per sineresim, ut 
frequencius, vocales ambe proferuntur ; ut nXrjpea accusatiuus 
singularis nominis communis in 779, et nominatiuus et accusa- 
tiuus et vocatiuus plurales in £9 per sineresim fit irXripes 1 , 
similiter neutri ifX^pee nominatiuus et accusatiuus et uoca- 
tiuus duales nominis communis in 179 et neutri in 69 per 

i\ genus pars 

syneresim fit irXt)pt. Similiter yevea, yevrj, fiepea, pepr), etc. 
Quod si ipsum e in casibus predictis singularis et pluralis 
numerorum alia precedit vocalis per a longum uel per 77 

res vnius nature 

indifferenter facta syneresis inuenitur ut o/xo^i/ta, ofiofiva 1 , 
ofj.o<pvr]. Eadem e quando in genitiuo singulari nominum in 
779 seu masculinis seu femininis seu communibus seu neutris 
generibus in 69 vel in 09, o litteram precedit, in ov Sufidovyov 
uocales commiscentur, ut apicrTOTeX7)<;, apio-ToreXeo';, apiaro- 
reXovs. Similiter -rrX^p^ communis generis et irXripes neutri 
irXrjpeos, TrXrjpow;. Sic et neutri generis ret^eo? 1 , Tei^eo?, 
ret^;ov9. Ipsa eciam e cum in genitiuo duali predictorum 
nominum oiv precedit sillabam t in oiv per syneresim ex 
duabus sillabis fit vna. In genitiuo autem plurali eorundem 
nominum wv sillabam eadem e precedente, in av fit sineresis, 
ut Ayfiosreveoiv, Arj/xoadevotv ; irX^peoiv, irXrjpoiv ; Tet,%eoiv 
retyoiv ; Arj/j-oo-devecov, Arjfioadevav ; irX-qpewv, irXrjpav ; Tet- 
yewv, ret,xa>v. 

Similiter in femininis in » vel &>9 acutum, cum per 009 
proferri debeat genitiuus singularis, in 0119 fit per sineresin; 
datiuus in ol 8i<f>dovyov, cum per o'i diuisas sillabas proferri 
debeat, accusatiuus autem in u>, cum per oa proferri debeat. 

Talia autem nomina non recte declinacionis sunt, sed 
pocius eteroclita iudicanda, cum enim 1 in singulari numero 
tercie sint declinacionis, et in omnibus eiusdem numeri 

1 So in MS. 


obliquis sineresin patiantur, preterquam in vocatiuo qui in ot 
diphtongum desinet, quod in solis talibus contingit. 

In duali et plurali numero, secunde sunt declinacionis, ut 
crafMircpa) 1 , aafj.'irtyoo'i, aafnrfpov;, o~a[J.Tr<p6i, aafnr<j}Oi, dualia et 
pluralia ut cetera secunde declinacionis. 

Similiter \tjtco. Similiter et at'Sco? ical yd? que sola duo 
feminini generis in &>? acuuntur et penultimam longam habent. 

Que autem penultimam breuem habent grauantur, de 
quorum declinacione dicetur inferius. Declinantur autem vel 1 
enim attice. 

Comparatiuorum nominatiuus et vocatiuus plurales in oves 
et accusatiuus eiusdem numeri in ova?, v abiecto per sineresim 
quandoque proferuntur in on?, ut TrXeioves, TrXeiovas, irXeiovs ; 
fiei^oves, /jL6i£ova<i, fiei&vs ; /xetoz/e?, /j,eiova<;, /j,€lov<;. 

Accusatiuus similiter singularis utriusque generis, et nomi- 
natiuus et accusatiuus et vocatiuus plurales neutri generis 
eorundem nominum in ova, v ablato quandoque in a> per 
sineresin proferuntur ; vt Kpeirrova, vel Kpeto-crova, Kpemw vel 
/cpeiaam ; yzipova, %eipa>. 

Kpea<;, quod est tf/0779, per sineresim inuenitur, et 797/00? 
neutrum, cum Kpearoi ical 797/00x0? regulariter declinentur, t 
ablato inueniuntur per sineresin prolata #pea>?, 797/0&)?. 

Similiter in datiuo singulari et in nominatiuo, accusatiuo, 
vocatiuo duali et plurali in a productum fit sineresis. Unde 
pro KpeaTt,, 797/ooTi, icpare, yijpaTe 1 ; [pro] icpeara, yqpara, icpea, 
/cal yrjpa ; in genitiuo et datiuo duali pro /cpeaToiv, ytjpaToiv, 
Kpeav, ynjpcov; in genitiuo autem plurali pro /cpearcov, yrjpaTcov, 
Kpewv, ryrjpav. Sunt autem iste sinereses proprie atticorum, et 
fiunt ab integris ionicis qui sine r per omnia proferunt, com- 
muni dialecto t habente. Nota eciam quod in genitiuis que 
secundum communem dialecton 4 habent ante o?, in omnibus 
obliquis in penultima iones ponunt e, ut o<£t?, o<pios, et ionice 
0^)60? ; hoc idem faciunt attici o breui in a> longum conuerso. 
In genitiuis eciam in eo? a nominatiuis in eu?, o mutant 
attici in w. Nomina uero secunde declinacionis in ao<} per e 
scribunt attici, o breui mutato in co longum per omnes casus, 
et i; 7 ad I subscribentes 1 , v uero abicientes ubi affuerit. Voca- 

1 So in MS. 

lxviii] PARS III. DIST. III. CAP. 6. 


tiuum autem similem habent nominatiuo, sic enim habent 
vbique ut 

dualia pluralia 

o MeveXeos 1 to> MeveXew 01 MeveXem 

tov MeveXeto rotv M.eveXea>v twv M.eveXemv 

tq) MeveXem T ot? MeveXew; 

tov MeneXecov tovs Mei>e\&>? 

m MeveXecov w MeveXew 

Eodem modo attice declinantur et feminina in an graue 
preter accusatiuum singularem, quod sine v scribitur, ut 97 ecu?, 
rq 6<», T77 6w, TTjv et) etc. Similiter r) Keo)?, tt?? Kero, ttj Kea>; 
■q aXo)?, tt?? aXm: aXoo<; enim error est juuenilis. Xaa;<; [\e<»<?] 
solus circumflexorum. Sic hiis similia, que in &>? oracionem 
desinunt, declinant 1 . Inueniuntur eciam non nulla, que cum 
sint masculini generis, nee formam habeant supradictam, ut 
fieveXaw;, secundum hanc formam atticam declinant, ut 
(nrovvwi, airovveo, Mivas, Mivcc, qui et MiVo>? Mivcos declinan- 
tur 1 . Sunt enim quamplurima que diuersarum inueniuntur de- 
clinacionum. Sciendum quod genitiui attici quandoque cum 
addicione tov o proferuntur, Treireut ireTreaio, TaXaw TaXawo, 
Mlva> Mivcco, AvSpoyeco AvSpoyewo. Genitiui eciam prime 
declinacionis in ov quandoque per ea> ionice proferuntur ut 
ATpeihov Arpeihea, OpecrTov OpeaTea), Aiveiov Acveiew, Kpp.eiov 
Ep/ietea), et per sincopam Qpfieiw, avXrjTov avXrjTem, fiaaov 
fiaaea. Videntur autem tales genitiui a nominatiuis in eo? 
secundum formam atticam descendere, ed 1 si verum est, sola 
nominatiui imitacio ionica est, declinacione attica existente, 
quamuis et talis nominatiui transformacio attica potius quam 
ionica videatur. Quandoque eciam predictae huius declina- 
cionis genitiui /BokotIkoi; per ad proferuntur ut ATpeoBov 
ATpeiSao; Op[e]o-Tov, OpecrTao; apyeo-Tov, apye<nao. Secunde 
autem declinacionis genitiui ©eraXi'/ccS? per olo proferuntur 
quandoque ut cpiXov, cp'iXoio ; Kov(f>ov, kov<j>oio ; SovXov, SovXolo ; 
Tlpia/iov, Uplafiolo ; koXov, KaXo'to ; aocpov, aofyolo ; aefivov, 
o~e\xvolo ; iroTap,ov, troTa^olo ; oiceavov, o/ceavooo . 

1 So in MS. 

3 The inserted leaf and the fragment of a leaf bound between pp. Ixvi— lxix 
end here. See p. 147 note. 



Postquam dictum est de declinacione per genera, casus et 
numeros, dicendum est de aliis duobus accidentibus scilicet 
de figura ac specie. 

[Capitulum Primum.] 

Figura vocatur grece a-^tj/xa, quod latini schema pronun- 
ciant, propter ita pro quo sonant e quod est figura latin e. Et 
est quedam simplex, quedam composita et quedam de- 


Et si grecus querat iroaa a^rjfiara ; dicemus tria, aifkovv, 
quod est simplex, <rvv6eTov, quod est compositum, irapa- 
avvOerov, quod est decompositum, testante Prisciano, capitulo 
de figura. aifkow, ut crotfios quod est sapiens, avvderov, ut 
<f>i\o<To<f>o<;. Quia syn grece est com latine et thesis est posita 
vel posicio vnde syntheton quod est compositum. Philos enim 
est amor 1 , et sophos, sapiens et sophia, sapiencia, quasi amator 
sapiencie. Parasyntheton dicitur a para quod est de et 
syntheton, quasi de composito deriuatum, ut apud nos mag- 
nanimitas deriuatur a magnanimus, quod est compositum, et 
sic apud eos ut apud nos. Nam quatuor modis fit composicio 
apud eos, ut ex duobus integris sicut syntaxis, et ex duobus 
corruptis ut psychomachia, et integro et corrupto ut prosodia, 
et ex corrupto et integro ut theologos, et cum pluribus ut 
epanalepsis. Nam syn est preposicio greca et significat con 
et taxis est idem quod ordo, inde syntaxis quod est coordinacio 
et syntagma idem est quia tagma et taxis sunt idem. Et 
quoniam in construccione diccionum in oracione est quedam 
coordinacio diccionum, ideo apud latinos grammaticos syntaxis 
accipitur pro construccione. Et similiter posset syntagma dici 
construccio. Quia eciam liber vel tractatus vel exposicio est 
coordinacio diccionum et oracionum, ideo transumitur hoc 
nomen syntagma pro libro et tractatu vel exposicione, secun- 
dum quod Jeronimus dicit in epistola ad Paulinum, proprium 

1 So in MS, 

lxvi, lxix] PARS III. DIST. IV. CAP. 2. 153 

syntagma desiderat. Sed jam corrumpunt latini hec vocabula 
et pro syntaxis dicunt syntasis vel syntesis, quando dicunt syn- 
tesim esse construccionem, et quando dicunt quod diasyntetica, 
quod est vna pars grammatice scilicet tradita in libris con- 
struccionum Prisciani, dicitur a dia quod est de et synthesis, 
debent enim dicere syntaxis et similiter debent dicere syntagma 
per gamma non syntasma per sima. Psichomachia dicitur a 
psichi quod est anitna et machi quod est pugna quasi pugna 
anime sed vtrumque simplicium corrumpitur in fine. Pros est 
preposicio et ode est cantus non odos, ut dicunt grammatici, et 
pros remanet integrum, ode corrumpitur in fine. Theo est 
deus et logos, sermo, inde theologos, sed logos est integrum, 
theos corruptum. Et est theologos idem quod sermocinans 
de deo. Epi est preposicio quod significat supra et ana quod 
est re et lepsis quod est sumpcio vnde epanalepsis, et sic 
componitur ex pluribus et dicitur modus loquendi, quando 
finis concordat principio. 

[Capitulum Secundum.] 

Species autem est duplex sicut apud nos; scilicet primitiua 
et deriuatiua. Et primitiuum dicitur prototipon et deriuatiuum 
dicitur paragogon. Nam prothos est primus et ideo prototipon 
est primitiuum et agago vel ago idem est quod duco et para 
est de, inde paragogon, quasi deductum vel deriuatum ab alio. 
Et nouem sunt nomina deriuatiua scilicet patronomicum, 
possessiuum, comparatiuum, superlatiuum, diminutiuum, nomi- 
nale, verbale, aduerbiale, participiale. Patronomicum vocatur 
a greco patronomicon vnde patronomicum est grecum, licet 
parum more latino mutatum, et patronomicum proprie apud 
orecos deriuatur a propriis nominibus patrum ut dicit gram- 
matica greca, et Priscianus dicit quod significat, cum genitiuo 
primitiui, filium vel nepotem, ut Eacides, Eaci filius vel nepos. 
Improprie vero sunt patronomica a matribus et ab auis et 
aliis multis, sicut dicit Priscianus, ut Lathides, Lathous, id est 
■flatinef [Latone] filius: Apollo scilicet. Nuncquam autem 
superat patronomicum genitiuum primitiui sui, nisi in vna 
sillaba tantum, sicut dicit Priscianus. 


Et sunt tfes forme patronomicorum masculinorum scilicet 
in aSto? et in a>v et in 8e? ut Hirradios, Hirre filius vel nepos 
et Atrion et Pelides. Sed istud quod in des desinit est 
commune apud grecos. Quod enim terminatur in wv est 


proprium vaSt? lingue. Et quod in aSi,o<;, eolice lingue est 
proprium, ut dicit Priscianus. Et tres forme sunt in feminino 
patronomico scilicet is, as, ne ; ut Priamis, Peleas, fAdiastinef 
[Adrestine] et significat filiam vel neptem cum genitiuo sui 
primitiui, vnde Priamis est Priami filia vel neptis; et patro- 
nomicum femininum in is et in as formantur a patronomico 
masculino in des, amotis duabus litteris, delta et e, sicut dicit 
Priscianus, ut a Priamo venit Priamides filius vel nepos 
Priami, et ab hoc patronomico Priamides formatur Priamis, 
filia vel neptis Priami. Patronomicum femininum desinens in 
ne habet i longam in penultima, si principale, a quo descendit, 
non habuerit eundem, ut Adrestos, Adrestine. Si uero prin- 
cipale habuerit, tunc patronomicum hoc habet o productum 
ante ne ut Acrisios, Acrisione. 

Possessiuum autem est quod significat quicquid possidetur 
a possessore, siue sit filius siue nepos seu quodcunque aliud. 
Patronomicum enim nepotem vel filium significat vel neptem 
vel filiam. Sic enim differt a patronomico ut dicit Priscianus. 
Et apud grecos sunt tantum due terminaciones possessiuorum 
scilicet in ko<; et in o? ; ut grammaticos, spondeos. Nulla 
autem formacio possessiui est in ius apud grecum ; sed latina 
formacio est. 

De aliis autem speciebus deriuatorum non est vis. Ceterum 
Priscianus de eis satis determinat in maiori volumine. Patens 
enim est cuilibet quid est comparatiuum quid superlatiuum. 

Diminutiuum est ut regulus a rege. 

Denominatiuum siue nominale hie dicitur, quod a nomine 
deriuatur, nee habet aliquam racionem specialem preter, sicut 
patronomica possessiua et alia. Patronomicum enim non 
dicitur ab hoc quia a nomine deriuatur, cum tamen sic 
deriuetur, sed quia singnificat nominis primitiui filium vel 
nepotem et sic de aliis. Sed denominatiua solum dicuntur 
quia a nomine deriuantur et non a verbo vel aliis partibus 

!xix] PARS III. DIST. IV. CAP. 2. 1 55 

nec habens 1 , ut dixi, racionem specialem sicut predictam ; ut 
duricia denominatur a duro, sapiencia a sapienti et sunt 
huiusmodi infinita. 

Verbale dicitur a verbo, ut egenus ab egeo. 

Aduerbiale ab aduerbio, ut extremus ab extra. 

Participiale a participio, ut commendaticius a genitiuo 
huius participii commendatus commendati. Et secundum 
quod modo posui exempla in latino, intelligendum esse in 
greco. Nec oportet poni exempla propter obscuritatem et 
quia vtilitas non est hoc reuolui ad presens. 

Post istas declinaciones volo subiungere quedam notabilia 
predictis annexa. Juxta ig'itur species nominum intelligendum 
est, secundum Priscianum in maiori volumine, quod nulla 


terminacio greca est in mi littera, et vbi ipsi dicunt per ni 
litteram, scilicet septron, metron, linon, symbolon, nos dicimus 
per m ut septem, linum, metrum et sic de huiusmodi multis. 
Et in masculinis vbi greci dicunt on per v, sic: leon, Platon, 
dicimus nos, leo, Plato, per 0: et vbi in latinis diccionibus nos 
dicimus o, ut Cicero, ipsi dicunt on, ut Cicheron, more suo 
vocabulum latinum terminantes. Et sciendum quod in talibus 
antiqui latini dicebant, Macedo, Agameno 1 , Antipho sed nunc 
dicunt Macedon, Agamenon 1 et huiusmodi ut dicit Priscianus. 
Nec debemus nunc dicere Macedo, quia tunc deberemus 
producere penultimam in genitiuo, ut Macedonis, sicut leo 
leonis. Sed non facimus, immo breuiamus earn ; quia non 
formabimus talem genitiuum a Macedo sed Macedon. Item 
sciendum quod nullum nomen grecum est in o breue nisi 
alio quod est aliud. 

Et vbi ipsi terminant nominatiuum in po?, muta prece- 
dente po? in eadem sillaba, sicut agros, Alexandras, Menandros, 


Teucros, ombros et huiusmodi, latinus mutat ros in er ut ager, 
Alexander, Menander, Teucer, imber ; exceptis quibusdam 
que terminantur in us, scilicet amphimacrus, Codrus, gon- 
grus, Ebrus, ydrus, Locrus, Petrus, scombrus. Greci enim 
licet hec dicant in ros tamen latinus 1 non dicunt in er, sed 

1 So in MS. 


in vs. Sed quando non terminatur diccio in ros sed in tos vel 
per aliam litteram quam per ro tunc facit in ovs, vnde grecus 
dicit christos et latinus christus ; hec et huiusmodi multa 
patent ex Prisciano. 

Item sciendum quod apud" grecos quando verba habent e 

porto pungo dico distribuo verto mitto 

litteram in penultima ut fero, cento, lego, nemo, strepho, stello, 
temo, trepo, et huiusmodi tunc nomina verbalia formantur a 

lancia lex 

verbo mutando e in 0, ut foros, contos, logos, nomos, stropha, 
strophium, stropheum est zona gemmis eciam auro redimita 
seu ornata, stolos, tomos, tropos, et huiusmodi. 

Preterea sciendum quod quando vocabula formata in <u? 
habencia vocale ante sis mutantur in ma, significant idem, ut 

indicium casus vel ruina posita vel positum 

icpt<ri<; Kptjj,a, ptosis ptoma, thesis thema. Similiter in qui- 

capcio vel sumpcio 

busdam aliis vbi vocalis non antecedit ok, ut lepsis sed quod 

ordo vel ordinacio 

mutatur in m, ut lemma. Similiter taxis, tagma, debet 
autem gamma remanere cum ma, quia xi duplex consonans 
hie componitur ex gamma et sima et ideo cum au<; mutatur 
in ma, oportet gamma remanere, et propter hoc latini dicentes 
silemsis et sintesis vel sintasis, et perisyntaseos vel peritaseos 
male dicunt. Nam deberent dicere sylepsis, quod est con- 
cepcio, a syn greca proposicione quod est con et lepsis quod 
est capcio uel sumpcio quasi concepcio, et prolepsis, quod est 
preoccupacio vel presumpcio, et syntagma et syntaxis, que 
sunt coordinacio a syn quod est con et taxis vel tagma, 
ordinacio. Et perisyntaxeos quod est de coordinacione nam 
peri est de et regit genitiuum casum, scilicet syntaxeos vnde 
liber Prisciani de construccione dicitur liber perisyntaxeos id 
est liber de coordinacione diccionum in oracione et hec coordi- 
nacio est construccio. Et peritaxeos id est de ordinacione, 
et sunt due dicciones/m et taxeos et peri ac syntaxeos. 

Et loco nominis quis, frelatiui [interrogatiui] et infiniti, 
habent greci hoc nomen tis, et loco eius quod est quid, hoc 
nomen ti, et est tis commune ad masculinum et femininum, 
ti est neutrum, sicut tactum est prius. Et in nominatiuo 
non differunt ut sunt relatiua et infinita, sed in obliquis. 

lxx] PARS III. BIST. IV. CAP. 2. 1 57 

Nam twos, quando est interrogatiuum, acuitur in penultima. 
Quando vero est infinitum tunc vltima acuitur ut twos. Et 
sciendum quod ad hoc nomen tis ti additur os articulus 
subiunctiuus et facit vnum nomen quod est ootk, tjtk, oti 
quod non est de se relatiuum, sed ex addicione articuli. 
Loco quorum habemus qui, que, quod, ut sunt relatiua, 
vnde qui non significat solum articulum, nee solum nomen 
infinitum, sed totum compositum ex utroque, sicut dicit 
Priscianus in maiori et minori. Sepius tamen apud grecos 
ponitur os solum, vbi nos ponimus qui, licet qui significat 
plus quam os ut dictum est, et loco os ponunt octti? sepe 
nisi in locucionibus diuidendis. Nam ibi non dicitur octtis, 
ijTt?, oti sed relatiuum ponunt siue articulum per se ut o?, 
o, i, locuciones uero diuidende sunt, ut aquile volauerunt 
hec ab oriente, ilia ab occidente, et hominum alii sunt boni 
alii sunt mali, in quibus locucionibus apud nos ponitur pro- 
nomen vel nomen ut nunc exemplificatum est. Sed apud 
grecos solummodo ponuntur articuli subiunctiui, et in talibus 
dicitur esse prolepsis, quia aliud diuidendum premittitur et 
presumitur, ut patet, et hec confirmantur per Priscianum in 
minori qui dicit, qui vero quod interpretatur oo-tls, quod est 
subiunctiuus articulus, cum nomine infinito apud illos, apud 


vero nos vna pars est et simplex relatiua tov quis infiniti uel 
interrogatiui, potest subiunctiui loco articuli accipi, quomodo 

valet ipsum qui 

et greci to octtj? frequentissime ponunt loco o? articuli sub- 
iunctiui nisi in diuidendis. In illis enim nee nos quidem nee 
illi oo-tis referunt, sed illi articulis subiunctiuis vtuntur, nos 
uero pronominibus et nominibus. Et cum dicit tov quis, 
to oo-Tt?, loquitur more grecorum, afferens articulos grecos 
ad ilia vocabula scilicet genitiuum tov et to nominatiuum, 
sicut diceretur in gallico li rois in nominatiuo et de li rots in 
genitiuo. Et ideo quod dicit qui esse relatiuum tov quis 
infiniti vel interrogatiui, hoc est ac si diceret qui esse rela- 
tiuum eiusdem quod est quis, quia moris eorum est ponere 
articulum, vbi nos pro defectu articuli ponimus hoc totum 
eius quod est, vel aliquid consimile. Potest autem qui referri 
ad quis interrogatiuum, ut quis scripsit bucolica, qui eciam 


georgica, et ad infinitum ut quis interficiet tirannum, pre- 
mium accipiet, qui eciam honore magno fungetur. Et sic o? 
et octtls apud grecos possunt referri ad rt? rt infinitum et in- 
terrogatiuum et hoc nomen oo-tr declinatur a parte articuli et 
nominis infiniti ut ovtivos et cetera. Et sicut pro quis, que, 
quid, habent greci tk, tj, sic pro qualis, quale, ut sunt inter- 
rogatiua infinita, habent greci pios, pia, pion. Et pro quali 
relatiuo habent to? dempto it littera et similiter pro quanto, 
infinito et interrogatiuo, habent irocro<;, iroar), iroarov, et pro 
relatiuo habent ocro?. Et in plurali habent posi, pose, posa, 
et hoc plurale est commune ad quanta et ad quot. Et est 
differencia inter infinita et interrogatiua sicut prius penes 
accentum in obliquis. 


[Capitulum Primum.] 

De Pronominibus. 

Hec de nominibus estimaui omnino necessaria, quamquam 
et multa alia hominibus studiosis scientibus grecum possent 
adduci, sed propter ignoranciam greci et negligenciam sapi- 
encie apud vulgus taceo de aliis ; transiens et ad antonimiam 1 
que est pronomen apud nos, non sequens, in hoc, ordinem 
grecorum nee Prisciani, quoniam non intendo disputare circa 
inuencionem pronominum, que inuenta sunt post verba ut 
supplerent defectus nominum in prima et secunda persona 
verborum. Quoniam vero pro nominibus inuenta sunt et 
quoniam substanciam significant nominum, licet differant in 
modo singnificandi, secundum quod dicuntur nomina signi- 
ficare substanciam cum qualitate et pronomina sine qualitate, 
et quoniam pro nominibus accipiuntur et maxime pro propriis 
nominibus quia proprium est pronominis poni pro proprio 
nomine : ut dicit Priscianus, et quoniam multum conueniunt 
nomina et pronomina plusquam alie partes construccionis, ideo 
non obstante pronominum inuencione propter quam Priscia- 
nus et greci postponunt ipsum verbo, volo hie interserere 

1 dvrovofiatrta? 

lxxi] PARS III. DIST. V. CAP. I. 1 59 

que intendo de pronomine. Et sunt duodecim pronomina, 

sex enim sunt primitiua et sex deriuatiua. Primitiua sunt 

ego tu sui ille hie iste ipse is 
ejm <ri> j e'/eeivo? ovto<; airo? 

que sunt ego, tu, sui, ille, hie, ipse, sed hie et iste pro eodem 
accipiuntur et is et ipse pro eodem. Multe enim voces sunt 
tercie persone et singule in prima et secunda, quoniam prima 
et secunda sunt semper demonstratiue et presentes, set tercia 
aliquando est demonstratiua, ut hie, iste, ille, aliquando rela- 
tiua, ut sui, is, ipse, aliquando demonstratiua et relatiua, ut 
ille ipse. Et que demonstratiua sunt, aliquando sunt demon- 
stratiua ad sensum et presencialiter ut hie, iste ; aliquando ad 
intellectum vel longe ut ille, et sic est intelligendum in grecis. 
Et ego declinatur sic 

euthia ego mei michi 

evdia iyob, yeviicr) S/jlov, Sotikt] ifiol, aiTiariKr) ifie, 


vocatiuum non habet in singulari: Svi/co<; voal pro nominatiuo 

nostrum et nobis 

et accusatiuo, vcolv pro genitiuo et datiuo, et non est in 
hiis diphthongus propter quod puncta supraponuntur ipsi iota 

nos nostrum nobis 

quod prius expositum est: Tr\idr)VTiKo<; ij/ta? 1 , rjfitov, rjfiiv, 


ij/ja?, nee sunt plures casus, nam in nullo numero vocatiuum 


habent. Et pronomen secunde persone declinatur sic <rv, 

mi tibi te o,tu vos 

a-ov, vol, o-e, av. Nam vocativum habet. Et in duali, a^xal pro 

vestri vel vobis 

nominatiuo et accusatiuo et vocatiuo, afycoiv, pro genitiuo 
et datiuo; in plurali v/j,a<; 1 , vpwv, viuv, v/ia? sicut in plurali 
prime persone quantum ad terminacionem et additur voca- 
tiuus v/ttet? sicut in nominatiuo, sed in plurali prime persone 
in principio diccionis est rj, in plurali secunde est v. Pro- 
nomen vero tercie persone quod est reciprocum habet nomi- 
natiuum genitiuum datiuum accusatiuum sic i, ov, oi, i. 
Vocatiuum non habet, sed in duali pro nominatiuo et accu- 
satiuo habet a(f>we et pro genitiuo et datiuo ajxolv. Et in 

1 So in MS. 


sibi se pluraliter 

plurali vero habet 8 casus sic a<f>ei<;, <jj>a>v, <T<f>iv, o-<pei<;. 
Sed apud nos hoc pronomen non habet nominatiuum. Nam 
vt dicit Priscianus, libro de pronomine, aut esset hi aspiratum, 
aut si, secundum conuenienciam cum aliis casibus suis, ut 
declinetur sic, hi, sui, sibi, se, a se ; vel si, sui. Sed primum 
non potest esse propter aliud pronomen cuius nominatiuus 
pluralis est hi. Et si esse non potest propter coniunccionem 
si. Propter igitur concidenciam hanc, latini neglexerunt 
nominatiuum huius proriominis. Et eciam quia raro nunc 
inuenitur apud grecos, nee est necessarius, quia in reciproca 
construccione ut soror videt se, eadem sillaba significatur per 
nominatiuum reddentem verbo suppositum et per obliquum 
in quern transit actus verbi, que sillaba sub racione nominatiui 
signaretur per nominatiuum reciprocum. Et ideo cum aliquid 
loco huius nominatiui sufficienter in reciproca construccione 
potest haberi per nominatiuum nominis vel pronominis quem- 
cunque, non est necessarius nominatiuus talis pronominis ; 
huiusmodi raciones ponit Priscianus. Et ista tria pronomina 
sunt omnis generis, quia de masculinis et femininis, fplura 
non estj- et licet videretur prima persona et secunda solum 
pertinere ad homines, tamen aliquando propria nomina 
virorum sunt neutri generis ut Bassion, Eleconion, sicut in 
feminabus, Gliscerium, Dorcium. Et possumus transumere 
primam et secundam personam ad res alias propter aliquam 
conformitatem vel similitudinem ut dicit Priscianus, et sic 
facimus cotidie. 

Tria vero alia primitiva sunt mobilia et omnia alia 
pronomina ut dicit Priscianus et flectuntur per termina- 
ciones diuersas sicut adiectiva unde nominatiuus masculini 

ille hie 

generis in hiis tribus primitiuis est in o?, e/ceti/o?, oOto?, 


auTo?. Et nominatiuus femininus est in rj ut i/ceivi), avrr), sed 
avrrj pro hec aspiratur per dasian et acuitur prima sillaba, 
aiiTT) pro ipsa non sic sed aspiratur prima per si/in et grauatur 
ultima. Nominatiuus neutri est in ut eiceivo, tovto, avro, et 
masculinum et neutrum declinantur secunda declinacione 
nominum et femininum prima, vnde eiceivov sicut fierpov vel 

lxx »] PARS III. DIST. V. CAP. 2. l6l 

airXoov et e/ceivij sicut Tt<r/3r), -rrevTeKoaTq et huiusmodi et 
sic de aliis, scilicet de oin-09 et o,vto<; et avrt et «uto et 
ovto. Sed tamen considerandum est, quod cum femininum 
de ouTo? et auTo? sit auTt, non solum est differencia in accentu 
et aspiracione in huiusmodi nominatiuis ut dictum est, sed in 
obliquis huiusmodi nominis avr V secundum quod est femini- 
num eius, quod est ovto?, preponitur taf littera sic Tain-779, 
ravTT) et cetera. In obliquis autem huius nominis aiirj 
secundum quod respondet huic masculino auro<; non pre- 
ponitur taf in obliquis. 

Iste scribitur subter istud 1 textum extra columpnam 2 . 

Pronomen demonstratiuum tercie persone masculini generis 


TovTtov.. tovtok, TovTou?. Feminini generis avrrj, TavTijs, 
TavTi}, ravrrjv, duik. ravra, TavToiv' 2 , ir\. ravrai,, Tavrcov, 
ravTaa, ravra<;. Neutri generis tovto, tovtou, tovtco, tovto, 

duik. TOVTO), TOVTOIV, ifK. TCLVTa, TOVTOHV, tovtok, TavTa. 

[Capitulum Secundum.] 

Et sciendum quod pronomina ut dicit Priscianus (liber 17, 
c. 8, de construccione pronominum) apud grecos quedam sunt 
absoluta, quedam respectiua et encletica. Absoluta dicuntur, 
quando oracio, in qua ponuntur, non dependet ad aliud ut 
soror videt me. Sed quando dependet ad aliud, tunc sunt 
respectiua, ut qui videt me videt et patrem meum. Secunda 
enim oracio non terminantur 1 in se sed ad aliam dependet ; 
greci igitur diuersa pronomina habent absoluta et relatiua, 
vnde absoluta prime persone primitiui pronominis sunt obliqui 
dicti ut efiov et ceteri. Sed e dempto fiunt respectiua ut fiov 
fioi fie in genitiuo datiuo et accusatiuo et hec respectiua tunc 
flectunt accentum ad diccionem precedentem, sicut que, ve, ne, 
encletice coniuncciones, ut SeSo/ccis fiol, sicut dictum est prius. 

Et similiter sunt respectiua in aliis. Considerandum vero 

quod en/To? adiungitur tribus primitiuis principalibus ut eym 
aftos si aftos iautos 
avTos, o-v avTos, lavros et est ego aftos, ego ipse ; si aftos, tu 

1 So in MS. 2 Cf. p. 6, n. 3. 

N. U 


ipse ; i aftos est fsi vel hif [se vel hie] ipse, si volumus vti 
nominatiuo tercie persone in latino. Et hec pronomina decli- 
nantur per integros obliquos simplicium pronominum vt s/mov 
avrov in genitiuo et sic vlterius sed tamen grecus ponit alia pro- 
nomina istis consimilia scilicet obliquos casus compositos ex 
corrupto et integro ut efiavrov e^avrco e/xavrov in masculino qui 
significant mei ipsius, mihi ipsi, me ipsum. Et in feminino 

mei ipsius mihi ipsi me ipsam 

e/j,avTT]<; efiavrr) ejxavTt)v. Similiter in secunda persona 

tui ipsius tibi ipsi te ipsum tui ipsius tibi ipsi 

creavrov creavrco creavrov. Et in feminino aeavr-qt; creavrt) 

te ipsam sui ipsius sibi ipsi se ipsum 

creavrov. Et in tercia persona eavrov eavrco eavTov et in 

sui ipsius sibi ipsi se ipsam 

feminino eavrrjs eavrt] eavrijv. 

Et quia ex corrupto et integro componuntur non sunt 
veri obliqui nominatiuorum dictorum qui sunt £70 avro<;, crv 
avTos, lavros. Atque non componuntur debito modo ex 
obliquis simplicium quia cum dico creavrov, creavrco hoc quod 
dico se, si accipiatur pro casu tercie persone reciproce tunc est 
accusatiuus casus. Sed creavrov est genitiuus casus et creavrco 
est datiuus et Priscianus vult, libro de pronomine, quod hec 
tercia pronomina greca non habeant nominatiuum. Sciendum 
tamen quod e/juavrov et creavrov non habent plurale, sed 
eavrov solum et est omnis persone, vnde in masculino sunt 
huiusmodi obliqui in plurali eavreov, eavroK, eavrov; pro 
genitiuo datiuo et accusatiuo et eavrov; in accusatiuo sing- 
nificat nosmetipsos, vosmetipsos et semetipsos, et sic in aliis 
casibus. Vnde hoc pronomen habet plurale pro seipso et pro 
aliis duobus et hec discernuntur per verba prime et secunde 
et tercie persone adiuncta. Et sciendum quod hoc pronomen 
plurale habet tres terminaciones secundum masculinum, femi- 
ninum et neutrum, quia licet genitiuus sit communis in omni 
genere scilicet eavreov, tamen in feminino datiuus est eavrat,^ 
et accusatiuus eavraf, et sicut in prima declinacione prono- 
minum, et in neutro datiuus est in ok et accusatiuus in ta 
ut eavrov, eavra sicut in secunda declinacione nominum. 

Habent autem deriuatiua pronomina multis modis ut a 
singularibus prime et secunde et tercie persone; sicut sunt 

lxxiii] PARS III. DIST. V. CAP. 2. 


e>o?, a-as, 6? sicut nos habemus meus, tuus, suus. Et quod- 
libet istorum habet terminaciones suas tres in masculino 

. . ™™s mea meum tuus tua tuum suus sua suum 

feminino et neutro ut e>o?, e>i), ifibv, aos, ar), aov, 09, S^ 1 , hv, 
et declinantur per secundam declinacionem masculinum et 
neutrum et femininum per primam. Et sicut nos a plurali 
primitiuorum habemus noster, nostra, nostrum, et vester, 
vestra, vestrum, similiter ipsi habent rifieTepos, Tjfierepa, 
rjfierepov quod est noster, nostra, nostrum et scribitur per 
ita, et per ypsilo scribitur vp,erepo<;, vfierepa, vperepov quod 
est vester, vestra, vestrum et declinantur ut nomina sicut 
dictum est. Habent eciam tria alia deriuatiua que eciam decli- 
nantur sicut [^/xeTepo?], que sunt arfarepos, crfarepa, crfarepov 
[cr<pcoi,Tepo<; cr<pa>t,Tepa acpayiTepov] et voo'Crepoi;, vcoirepa, vtoirepov. 
Et vairepo? est nostras nostratis, descendens a duali prime per- 
sone vcoi, vto'iv. Et <r<pa)iTepo<; est vestras vestratis, descendens 
a duali secunde persone a<pa>i,, o-cfxoeTepcx; 1 vero est descen- 
dens a duali pronominis tercie persone cui non habemus 
pronomen latine correspondens. Habent eciam vnum pro- 
nomen irregulare quod solum habet plurale et tres casus in 


quolibet genere ut in masculino, aWrjXcov, a\\rj\oK, aX\r)Xov<; 
pro genitiuo et datiuo et accusatiuo. Et in feminino et 
neutro habent eundem genitiuum sed datiuus et accusatiuus 
feminini sunt aWrjXei';, aXXr/Xas et in neutro aXXr]\ot,<;, 
aXXrjXa. Et loco huius pronominis in omni casu et genere 
habemus hoc aduerbium adinuicem. Et sciendum quod nos 
habemus vnum pronomen quod est idem, quod componitur 
ex is et demum. Loco cuius apud grecos habent duo 
vocabula, scilicet articulum prepositiuum et hoc pronomen 
avros, vnde idem interpretatum apud grecos valet o avros. Et 
hoc est quod dicit Priscianus in primo construccionum, vnum 
solum pronomen compositum inuenitur apud nos to idem 
quod secundam noticiam eiusdem persone singnificat. Cuius 
interpretacio apud grecos cum prepositiuo articulo relatiuum 
pronomen habet, 6 avrot, 6 quod est articulus prepositiuus et 
avToi quod est pronomen relatiuum. Apud vero nos vna 
pars est composita ab is et demum per apicopen 1 ut exin 

1 So in MS. 

II— z 


pro exinde et dein pro deinde. Voces enim sunt ad placitum 
in omni lingua, et ideo greci posuerunt voces pro sua volun- 
tary, sicut nos pro nostra et secundum racionem nostre lingue, 
sicut ipsi secundum racionem sue lingue. Et Priscianus libro 
de pronomine huiusmodi diuersitatem latinorum et grecorum 
excusat et reddit raciones de hoc pronomine et consimilibus. 
Ex hoc loco sicut et in aliis quasi infinitis patet vilitas gram- 
maticorum et arcistarum qui legunt Priscianum. Quoniam 
propter ignoranciam grecarum litterarum, quas tenentur scire, 
si grammaticam Prisciani et latinorum auctorum uolunt in- 
telligere, vbique pro hoc pronomine idem legunt oltro?, cum 
debeant dicere o clvtos, et deprehenditur error eorum ex hoc 
quod a nostrum et alpha eorum et labda siue 1 eorum 
habent conformem figuram 1 , et simul cum hoc errant quod y 
grecum quod scribitur post alpha in hac diccione o.vto<; 
accipiunt pro vocali cum tamen ibi sonet v consonantem eo 
quod ibi est dipthongus grecus 2 ex alpha et ypsilo, vnde sic 
scribitur apud latinos 6 o,vto<; et latinus scribens has dicciones 
transfert grecas litteras ad latinas quantum potest eo quod 
vulgus nescit grecas litteras, quoniam grece scriberetur magis 
sic iVuTo? vel sic 6 clvtos. Quoniam 1 igitur labda seu 1 eorum 
est conformis a nostro cum fiat hoc modo \, a, instructi latini 
quod labda sic figuretur accipiunt a pro labda et y grecum 
pro i vocali et ideo vulgus dicunt oXotos 2 pro afro? et sic 
oXito 1 ; pro 6 clvtos. 


[Capitulum Primum.] 

Hec igitur sunt que de pronominibus volui dicere in 
presenti tractatu. Nunc autem sequitur de verbo quod 
vocant greci pfj/xa. Et recte sequitur verbum post pronomen 
et nomen : quia ista naturaliter priora sunt verbo et ab eis 
actus verbalis egreditur et reddunt ei suppositum et ideo 
preponi habent ordine naturali. Et hec racio cum aliis pre- 
dictis de ordine pronominis ante verbum preualet inuencioni 

1 Cf. pp. 7, 14, where it may be seen that one form of alpha was very similar 
to one form of labda; and cf. p. 170. 2 So in MS. 

<xiv] PARS III. DIST. VI. CAP. I. 1 65 

ronominum que facta est post verbum et ante participium. 
laxime autem hoc accidit quia participium nascitur a verbo 
t nomine; quia partem capit ab vtroque sic nominatur ; 
uapropter posterius est. 

Oportet dici de verbo quia participium naturaliter cadit a 
arte post et a parte appositi, ut soror currit hoc est soror 
rt airrens; per accidens autem potest ante verbum poni in 
racione, scilicet quando cum nomine vel pronomine sumitur 
t ego ambulans disputo, soror disputans ambulat. Et si sub- 
tantiue teneatur neutrum participium ut currens disputat: 
itelligitur ibi hoc nomen res quia sensus est res currens 
isputat, et ideo de se non potest verbum precedere. Et si 
diectiuum nominis vel pronominis non possit reddere sup- 
ositum verbo, tamen alia fpronomina [nomina] et pronomina 
ossunt, et ideo nomen et pronomen priora sunt verbo atque 
erbum non resoluitur in talia nomina adiectiua et nomina ut 
:linquat ea a parte post, sed in participia. Quapropter 
mnibus modis oportet quod verbum sit ante participium. 
^t precipue cum oracio perfecta, que a grammatico consi- 
eratur, potest sufficienter fieri ex nomine vel pronomine et 
erbo, et verbum est finis talis oracionis et complementum, 
omen autem et pronomen sunt principium. 

Dico igitur quod verbum est pars oracionis apud grecos 
ingnificans accionem vel passionem sicut apud nos et acci- 
unt ei coniungacio, modus et tempus et huiusmodi apud 
recos, sicut apud latinos. Et propter grammaticam nostram 
lulta patent de hiis. 

Et nunc exponam aliqua circa quatuor illorum de quibus 
st maior necessitas. Considerandum autem est in principio 


uod greci habent conitfngaciones que vocantur <rvavycat et 
i sequar grecos auctores in grammatica eorum, tamen 
^ntenciam Prisciani explicabo quod nullus in tractatu suo 
e coniungacionibus intelliget nisi sciat hec que hie inferam, 
ropter quod et quorum ignoranciam grammatici et arciste 
1 legendo Friscianum nimis errant. Dicit igitur Priscianus 
uod decern coniugaciones vocantur baritone, id est grauium 
jnorum, quia habent accentum grauem in vltima sillaba, et 


horum sex terminantur in t» graui, et quatuor in /« graui, et 
tres coniugaciones residue in w circumflexo ; et hee tres con- 
iugaciones vocantur circumflexe, et omnes que terminantur 
in o habent ipsum a mega seu longum o, et in vniuersp sunt 
Ty ut patet ex predictis. Coniugacio vero vno modo dicitur 
secundum Priscianum propter coniugatas consonantes, hoc 
est congnatas, ex quibus plereque apud grecos coniugaciones 

... J , /» \~ r ~] 
regulam sumunt. Nam vt dictum est in principio vita, -fmi |_pij 

et phi sunt congnate, et iste faciunt primam coniugacionem 
grecorum baritonam, secundum quod auctores grecorum volunt 
et Priscianus exponit. Verba igitur istius coniugacionis 

sacrifico linquo 

habent in vltima sillaba /3 vel tt vel <p ut Xt/SSo 1 et XvTrw 1 

scribo cedo 

et <ypa<f)a), et quia TvirTco habet formarh prime coniugacionis 
in declinacione, ideo oportet quod tclF non sit principalis 
consonans in vltima sillaba, sed it, quod sillabicatur cum tw, 
et est 7r principalis littera hie, in assignacione coniugacionis 
istius, quia raF principalis est in tercia coniugacione. 

Et habitum est prius quod gamma et kappa et chi sunt 
congnate, que secundum grecos et testante Prisciano faciunt 

dico plecto curio 

secundam coniugacionem baritonam ut Xeyw, Tr\eica>, rpexw. 
Et quia kiktco 1 habet formam secunde coniugacionis, ideo raF 
littera non est principalis ibi sed kappa. 

Delta vero et taf et thita sunt congnate, et faciunt terciam 
coniugacionem ut aS<u, avirco 1 , ttXtjOo). 

Sed fjjra et duplex sima ante a> faciunt quartam coniu- 

loquor fodio 

gacionem ut <£pa£<u et vpuaam 1 . Sed tamen intelligendum 
quod licet sit ante a> duplex sima, tamen solum vnum eorum 
est in vltima sillaba. 

_ volo 

Et 8 liquide faciunt quintam videlicet labda ut 0e\&> 

distribuo iudico semino 
ve/u.a> Kpivto tnrepco . 

Sexta,confirmante Prisciano,fit per w mega solum et purum. 
Circumfiexorum verborum tres sunt coniugaciones ; quarum 
1 So in MS. 

lxxv] PARS III. DIST. VI. CAP. I. 1 67 

prima habet 12 diphthongon in vltima sillaba secunde et 
tercie persone presentis indicatiui, et in futuro in penultima 77 
vel e, et fit a verbis grauibus in eo> terminatis per sineresim 
ut a TTOiem, iroiS), iroieis, irotet ; et a voea>, vow, voeK, voet. 
Secunda habet d cum 1 ascripto vel subscripto in vltima 
sillaba secunde et tercie persone presentis indicatiui et in 
penultima futuri rj vel d. Et a verbis in aa> fit per syneresim 
ut a /Soato, /Sow, fioa<;, /3oa ; et a yeXaco, <yeXS>, yeXqs, ryeXa. 
Tercia 01 diphthongon habet in predictis locis, sicut ^pvo-oa), 
Xpwer&J, -xpyaois, ^pvaol, et a are^avodo 1 , arecpavw, o~Te<pavoi<;, 
<7Te<f>avoi; et a icocpoS 1 , ieo<pw, /ccxpols, Ko<pol ; et habet in 
penultima futuri <u preterquam in istis apco, apoam; opw, 
opoaui; /3a>, /Soo-«o; sp,w, efjuoaw. Hec enim fe [S] o paruum 
habent ante cra> in futuro, fiunt autem verba tercie coniu- 
gacionis circumflexorum a grauibus in oca desinentibus. 

Verba in mi quatuor habent coniugaciones quarum prima 
habet in vltima sillaba secunde persone presentis temporis 
indicatiui modi et penultima tercie 77, et in futuro tempore 
ante arm. Participium vero presentis temporis habet in et? et 
e habet ante /jEI passiuo, et formatur a prima coniugacione 


circumflexorum sicut diro tov tiOw fit Ti&rjfu. Secunda 

similiter rj habet in vltima sillaba secunde persone et in 

penultima tercie presentis temporis indicatiui modi, et a 

ante fiai, in passiuo, participium vero in a?. Et formatur a 

secunda coniugacione circumflexorum sicut airo tov uttw fit 

to-TT/AW. Tercia habet to in secunda et tercia persona et in 

passiuo ante fiat, o paruum, participium vero in ou?. Et fit a 


tercia circumflexorum sicut airo tov Zthw fit SiBcofii. Quarta 
autem in predictis locis habet u, in passiuo ante pat, ipsum 
corripit; participium autem habet v?, et formatur a sexta 
grauium in a ut airo tov Trvyvva) fit wvyvvfj,i . 

De aliis verborum accidentibus bene habetur in declina- 


cione verborum ut aicovco, irXeco. Sed aliqui volunt addere 
septimam in m graui ante quod fit s, xi, vel psi, ut a\e£w, 

1 So in MS. 


6-vJrto. Sed tamen pro vna coniugacione cum quinta currere 
uidentur que inter liquidas ante a> terminantur. Ostensum 
enim est prius quod xi et psi liquescunt quoquomodo. Et 
hee sex sunt in a> graui. 

[Capitulum Secundum.] 

Habent vero genus [actiuum] et passiuum sicut nos; et 
actiuum vocatur evepyeiriKov ab evepyeia quod est accio, et pas- 
siuum vocatur iraOiOtKov 1 . Et habent commune quod significat 
actionem et passionem et vocatur meson, quod est medium 
inter actiuum et passiuum. Vnde dicunt quod verbo accidit 
Siafleai-s, quod est singnificacio. Et sunt tres SiaOecreK scilicet 
energia, pathos, et mesotis, id est accio et passio et media 
inter hec. Accidit eciam verbo modus quod vocatur ab eis 
ey/cXio-is, id est inclinacio, seu modus, quia modus non est 
aliud quam inclinacio rei verbi ad suppositum, secundum 
propriam affeccionem animi ipsius loquentis, secundum quod 
vult indicare vel imperare vel optare vel huiusmodi. Et 
eytcXicreis apud grecos sunt e sicut apud nos, et enclisis est 
feminini generis, ideo in feminino debent eyKkicret<; poni et 

indicatiua imperatiua optatiua subiunctiua 
glosari. Sunt igitur opiariKr], TrpoaraKTiicri, evKTi/crj, viroTaKTiKr/, 

a-rrapeficpaTos. Et tempus accidit verbo quod vocatur apud 
grecos xpovos et est masculini generis, et sunt tres xpovoi, 

presens preteritus futurus 

evearb'; 1 , Trape\r]\,v<;Ta><; 1 , fieXXav. 

Parelilystos vero habet quatuor maneries seu differencias. 
Nam preteritum apud eos est quatuor modis, scilicet imper- 
fectum et perfectum et plusquam perfectum et infinitum, seu 
indeterminatum, quoniam Priscianus dicit quod hoc tempus 
apud grecos tarn modo perfectam rem quam multo ante 
significare potest: vnde significat quod per utrumque pre- 
teritum, scilicet perfectum et plusquam perfectum, designatur. 
Non tamen equiuoce sed pretericionem sic singnificat, quod 
potest denotare rem esse preteritam paulo ante vel multum, 
et in totum tempus preteritum redundat. Preteritum vero 

1 So in MS. 

lxxvi] PARS III. DIST. VI. CAP. 2. 1 69 

perfectum apud eos solum singnificat rem modo esse pre- 
teritam et recenter, ut vult Priscianus et auctores grecorum. 
Et plusquam perfectum quod multo ante perfectum est. Nos 
autem preteritum perfectum aliter accipimus quam ipsi, nam 
ut Priscianus dicit nos vtimur eo pro re modo preterita et 
multo ante, ita quod habet singnificacionem preteriti infiniti 
grecorum quodammodo, licet non omnino eodem modo. 
Nam ad hoc quod vtamur eo pro re multo ante preterita 
quod est proprium plusquam perfecto, debemus ponere hoc 
aduerbium pridem vel multo ante. Et pro re iam preterita, 
possumus ponere modo vel nunc, ut de homine qui cucurrit 
nunc, dicemus modo vel iam cucurrit et de eo qui diu ante 
cucurrit, possumus dicere pridem cucurrit vel dudum vel 
diu ante vel aliquod tale ; ut sic per aduerbium adiunctum 
transeat in singnificacionem preteriti plusquam perfecti, quod 
non oportet nee debet fieri in preterito plusquam perfecto, 
quoniam dicit Priscianus quod in se naturaliter habet intel- 
lectum talis aduerbii. 

Sed preteritum infinitum apud grecos non eget deter- 
minacione sed singnificat pretericionem in communi et 
indeterminate, potest tamen determinacionem aduerbiorum 
recipere ut aliquando singnificet preteritum eorum imper- 
fectum, aliquando plusquam perfectum, ut dicit Priscianus, 
quamuis de se et sine aduerbiis singnificent preteritum 
infinitum et indeterminatum et commune ad rem modo 
preteritam et multo ante preteritam, licet non percipitur pro 
quo tempore, nisi determinetur per aduerbium. Quoniam 
igitur vtrumque preteritum scilicet grecum aoriston et latinum 
perfectum se habent quodam modo communiter ad preteritum 
propinquum et remotum, ideo dicit Priscianus in quodam loco, 
quod habent eandem proprietatem, quia tamen aliquantulum 
ut dictum est accidit diuersitas, ideo alibi vult ea differre. 
Sed preteritum nostrum imperfectum de se magis significat 
rem modo preteritam, per determinacionem tamen potest 
singnificare modo preteritam vel ante diu preteritam. Et 
preteritum imperfectum apud eos, sicut apud nos, nascitur 
ex presenti, cum nondum ad finem rei peruenimus in presenti 
quam incepimus, ut si incipiam in presenti versum scribere 


et imperfectam earn 1 relinquam, tunc vtor preterite imperfecto, 
dicens scribebam versum: sic exemplificat Priscianus. 

Sciendum autem quod imperfectum apud eos vocatur 

paratatikos parakimenos 

iraparaTiKo<; in masculino genere: perfectum irapaKei/j.evo';: 


plusquam perfectum vocatur virepcrvvreXiKo^: infinitum vocatur 


aopicrTos ab a quod est sine et opi£o quod e.stfi?iio, quasi sine 
fine vel infinitum, et sic debet hoc preteritum scribi vbique 
in Prisciano et apud alios auctores, cum tamen grammatici 
legant loriston commutantes alpha in labda, sicut faciunt 
in hoc vocabulo o aftos 1 quod singnificat idem, ut superius 
est notatum. Et si volumus nominare preteritum imper- 
fectum, vel perfectum, vel plusquam perfectum, vel aoriston, 
debemus addere ad proprium nomen cuiuslibet nomen 
commune preteriti, quod est irapeXrjXvaTO'i 1 , ut dicamus quod 
preteritum imperfectum vocatur parelisistos 1 paratatikos et 
sic de aliis. Greci vero (sicut et Priscianus confirmat) in 
quibusdam verbis diuiserunt futurum in futurum infinitum et 
in paulo post futurum, quod et atticum dicunt, id est, quo 
vsi sunt Athenienses, vnde futurum infinitum se habet inde- 
terminate ad totum tempus venturum, non pohendo aliquem 
terminum, sed atticum ponit aliquod tempus certum et 

[Capitulum Tercium.] 

Premisi in duobus capitulis prioribus in volumine de quatuor 
accidentibus verbi scilicet coniugacione, genere, modo, et 
tempore, quia in horum noticia est latino maior vtilitas et 
difficultas et in hiis non conuenit nomen nee pronomen cum 
verbo. Sed in persona et numero et specie et figura con- 
ueniunt. Propter quod racio vniuersalis de hiis quatuor nunc 
tactis habetur ex precedentibus ita quod horum noticia 
quantum ad hunc tractatum pro verbo non requiritur hie 
maior. Sed supponenda sunt hec ex precedentibus, et ex 
racione grammatice latine que cuilibet bene instructo satis 
est nota. 

1 So in MS. 2 Cf. p. 164 n. 

lxxvii] PARS III. DIST. VI. CAP. 3. 17I 

Sed tamen coniugacio verbi habet multas difficultates et 
vtilitates latino. Nee potest grammatica Prisciani sciri, nisi 
explicetur magis coniugacionum proprietas, et in coniuga- 
cione distinguuntur modi, genera, tempora, persone, numeri, 
multumque de specie quia passiuum ab actiuo deriuatur et 
multa ab inuicem descendunt que in coniugacionibus con- 
siderantur. Verba eciam ipsa, que coniugantur, quedam sunt 
simplicia quedam composita, quod ad figuram pertinet. Qua- 
propter necessarium est ut amplior sermo de coniugacione 
fiat, quatinus cum ea reliqua cognoscantur. 

Et quoniam morem grecum volo obseruare hie quantum 
oportet, et mos eorum est de quolibet verbo proposito querere 
in principio, cuius sit modi ? cuius significacionis seu generis ? 
cuius speciei? cuius figure? cuius numeri? cuius persone? 
cuius temporis? cuius coniugacionis ? Et hoc obseruant in 
instructione puerorum circa verba, ideo volo ponere greca 
vocabula in hiis octo accidentibus verbi, ut queramus postea 
de aliquibus verbis hec omnia, quatinus descendamus ad 
formam coniugacionum. 

Modus quidem dicitur in greco ey«-X«xi<? ut dictum est. 
Significacio dicitur Zuadeai,<i, et sumitur hec significacio non 
pro significato principali cui imponitur verbum sed pro genere 
quod est accidens, et singnificacio accidentalis, quo vocabulo 
vtitur Priscianus, cum dicit construccionem verbi transitiui a 
parte post cum casuali esse ex vi singnificacionis seu generis. 
Species vero dicitur grece et'So?; figura dicitur axw^; 
numerus apiOficx;; persona dicitur irpoawTrov] tempus dicitur 
%/)oi/o?; coniugacio dicitur av^wyia. 

Coniugaciones vero non omnes ponam in hoc tractatu sicut 
a principio dictum est, propter grauitatem multitudinis earum 
et superfluam difncultatem intelligendi eas, quia nouicius 
addiscens grecas coniugaciones vix vnam recipiet pacienter, 
et quia hie tractatus est introductorius in grammaticam 
grecam quam in maiori tractatu meo poterunt perspicere 
studiosi. Nee est necessitas latino reuoluere omnes coniu- 
gaciones ut intelligat textum latinum in omni facultate, 
cum exposicionibus sanctorum et philosophorum et autorum 
grammatice et poetarum et ceterorum sapientum, pro qua 


exposcione facio tractatum istum, quamuis propter opus trans- 
ference et plenam noticiam lingue grece copiosius sit trac- 
tandum. Sed huiusmodi raciones sicut et aliorum que 
pertinent ad abreuiacionem grammatice grece in principio 
assignaui, grecis igitur litteris ponam hie vnam coniugacionem 
et aliam ponam latinis litteris 1 , secundum tamen formam 
coniugandi grecam. Et contentus ero, si quis hunc tractatum 
uolens scire, laboret diligenter ut has duas studeat memoriter 
retinere. Ponam tamen regulas quasdam de formacione verbi 
coniugacionum, ut per has et duas coniugac'iones et per ea 
que prius dicta sunt de coniugacionibus et que inferam in 
quarto capitulo, satis probabiliter animus eius excitetur ad 
generalem congnicionem omnium coniugacionum sciendarum, 
aut per maiorem tractatum meum, aut per ipsa volumina 
greca in quibus grecorum grammatica explicatur. 


Ante vero quam descendatur ad congnicionem aliquam, 
oportet presciri quomodo formant 2 preterita sua. Si igitur 
persona prima verbi incipit per consonantem, tunc formantur 
hec preterita per aliquid additum in principio cuiuslibet, ut 
uerbi gratia ti7tt6) 2 incipit per consonantem, si ergo volo 
habere preteritum imperfectum, ego preponam litteram e ut 
ircrrrov. Et similiter de preterito aoristo ut ernrra 2 . Sed 
in preterito perfecto preponam e et adhuc rap ante e ut 
T€Tij>a. In preterito vero plusquam perfecto preponam tres 
scilicet t ante e et e ante t ut erenow. 

Si vero persona prima verbi incipit per vocalem, nihil 
preponam in formacione horum preteritorum. Sed si sit ilia 
vocalis breuis, mutatur in longam, ut aicovco facit in preterito 
ij/covaa, vnde a breue mutatur in t] longum, sicut apud latinos 
ago, egi, vbi mutatur a breue in e longum. Adiciendum est 
eciam quod prima coniugacionum et secunda et tercia habent 
quandam specialem diuersitatem in preterito perfecto. Nam 

1 This paradigm is wanting in the MS. 

2 So in MS. 

Ixxviii] PARS III. DIST. VI. CAP. 4. 1 73 

sicut quum presens apud nos terminatur in bo, preteritum 
perfectum finitur in psi cum vocali, ut scribo scripsi ; sic est 
hie ut lido, lelipsa. In secunda finitur preteritum in thi cum 
vocali, ut lego, leletha ; et in tercia que est in do, finitur in 
sima cum vocali ut aSo, r)aa vel ao-a, sicut apud nos, ludo, lusi. 

Sciendum eciam quod aliter sit consideracio de hoc 
preterito. Nam si futurum finiat in psi cum vocali ut Tv\jra>, 
fit preteritum perfectum in pha ut rervcfia. Si vero futurum 
finiatur in xi cum vocali, ut \egco, preteritum fit in chi cum 
vocali, ut XeXexa ; si vero futurum habeat sima cum vocali 
in vltima ut <ppao-<o, preteritum fit in kappa cum vocali, ut 

Considerandum eciam quod preteritum perfectum et 
aoriston et futurum habent aliquando multas terminaciones, 
vnde vnus 1 principalis terminacio vocatur [et alia] meson id 
est medium, et aliquando nominantur duo preterita scilicet pri- 
mum et secundum et non solum in principalibus sed mediis, 
vnde inuenitur principale et meson, et principale diuiditur in 
primum et secundum et meson in primum et secundum. 

Nunc volo subiungere exempla coniugacionum ut predixi 
et volo ponere vnum exemplum de grauibus in a et aliud de 
my graui 2 . Sed primum ponam in greco sermone grecis 
litteris, secundum ponam in greco sermone, sed latinis litteris 
propter facilitatem maiorem. Exemplum vero grecum grecis 
litteris est hoc verbum Tvirrto, quod est cedo. Sicut igitur 
grecus, ante formacionem coniugacionis secundum hoc verbum, 
querit de hoc vocabulo, cuius sit partis oracionis et cuius modi 
et cuius singnificacionis et sic de omnibus que accidunt verbo, 
sic hie queram greco sermone et grecis litteris et respondebo 
ut grecus respondet. 

Querit igitur grecus titttco, ttoiov p,epov$ Xoyov eWt ; 
prjfiaros . rroiaf eyicXiaeco*; ; 6piaTuef)<s ■ 7rota? Biadecrewi ; evep- 
<yr)TiKr}<; . ttolov et'Sou? ; irpororvTrov . ttoiov a^p.rjp.aTO<; ; aifkov . 
TToiov apiOfjiov ; evacov . iroiov irpoawirov ; irparov . ttolov XP®' 

1 So in MS. 

2 This paradigm is wanting in the MS. But the paradigm of tWt\ju. imme- 
diately succeeds that of riirru in the KavSves Qeodontov, which, probably, was 
Bacon's authority. 




vov ; eveo-TtoTOS . irolas o-u£i"yt'a? ; irpdirq^ twv ^apvrovov . ica- 

V0VMT07} 1 . 


SviKcof to a 7r/3ocrta7r[oi'] ov irotei. 

TO /8 TV1TT6T(DV TO J TWTe[rOv]. 


3 6 irapaXrfK.vcr6<o$ Trapa.TaTiKo<; €vepyr]TiKb<;. 


Bv. eTvwTeTov eTVTTTeTr)*; 

ir\. eTviTTOfjuev eTVirreTe stiitttov. 

*6 TTape\,rj\v0w<; Traparceifi,evo$ evepyrjTiKO'i. 

iviKOS T€TV<f>a 


7rX. T€Tv<pap,ev 

6 [ieo-os. 







7rX. TeTVTrap,ev 

B 6 Trapekrfkvdws virepavvTekico';. 
iT6Tixj)eiv 6T6Ty0et? 





o p,eoo<>. 



ir\. eTeTVTreifiev 

6 aopicTTOS" ivepjTjTiicos Trape\r)\v6<o<;. 

eviicos eTvy}ra eTv^ras 

Bv. eTvyfraTOV 

ir\. €Tvyjrap,ev irvtyaTe 















1 So in MS. Probably = Raises QcoSofflov; but see Introduction. N.B. The 
paradigm is printed throughout according to the spelling of the MS. 

2 Marg. Indicativi modi, temporis presentis, generis activi. 

3 Marg. preteriti imperfecti. 4 Marg. preteriti perfecti. 
5 Marg. preteriti plusquam perfecti. • Marg. preteriti infiniti. 

lxxix] PARS III. DIST. VI. CAP. 4. 

ft. aopHTTo*;. 


eviicos ervTrov 
7r\. eTV7rofiev 











o /xeWaiv a\ 

7rX. Tv^jrofiev 

6 fieWav ft. 



irX. TVTrofiev 

opicTiico*; Tra6r)TiK0$ %povov iveaTWTO'i 



irk. TVTTTO/jieda TVTTTO/j,ecrde 

6 iraparaTbicos TraOrjTiico'i 3 


Sv. eTviTTOfiedov ervirTecrdov 
irk. erviTTOfJieda STVirreade 

6 Trape\r)\c0a><; irapaiceifievos*. 

Tervfifiai reTvyjrat, 

Sv. TeTVfJbfJLeOov rervcpdov 

7rX. rervfifieda Terv<f>de 

akkd Sia fj,ejo%r)<; /cat tov elcri pr)f/,aTO<; avTov 

Xpfjats avairkoipol, olov) 

TeTVfifj,evoi strip, 

6 virep<TVVTe\iKo<; irapekrfkidto^. 

ereTV/nfirjp ireTvyjro 

Sv. irervfifieOov eTSTV<f>@ov 
irk. irervfi/^teda €TSTV(f>de 













(to y ov iroiel 


rervfifJievoi rjaav. 

1 Marg. futuri a. 

2 Marg. passiui modi indicatiui temporis presentis. 

3 Marg. preteriti imperfecti. 
* Marg. preteriti perfecti. 




o aopicrTOS a. 







7rX. eTV<f>6rj/M6V 











7rX. eTVTTt]fieV 




fiecros a aopiaro<;. 




Bv. &Tvtyap,e6ov 


€TV / ^raa07jv 

ir~k. ervtyafxeda 




fieaot /3 aopiaro^. 




Bv. €TV7r6p,e0ov 



ir\. eTviroireda 



fieWcov d. 




Bv. TV<f>071<j6/jt,e0OV 

Tvcpd / ijae<T0ov 


7rX. rv<p0ij(rofji,e6a 

TV<p0 , )jcrea0e 


fieWav /8. 




Bv. TVTT1J(TO/xe8oV 



7rX TvirtjaofieOa 



p,eao<i fj,eWa>v a. 




Bv. Tv->jr6fie0ov 



ttX. rvtyofieOa 



jxecros fteWcov /3. 







7rX. TVTrovfie0a 






irepi Trpoa-raKTiKov iy/cXio-eas, %povov eveaTa>TO<; icai Trapara- 
tikov. to trpocrraKTiKOV pfjfia a. irpoawirov ovk [e%et 1 ]- ovSet? 
<yap eavTov KaXel. 


6 ira9r}TiK0<;. 














6 "irapaXe\vd£><; irapaiceip.evo'; ical vTrepo-vvreXiicax;. 












6 wapeXr)Xvda><; TrapaKeip,evo<; /cat, virep<TVVTeXiKo<; irad^riKO'i. 







6 a aopiarot ical p,eXXa>v ivepyrjTiicos. 




6 iradrjTiKO^. 



6 # aopi<TTO<; ical fieXXcov evepyTjTiicos. 


gy. TV7T6TOV 


1 The word in the MS. here read ex" is difficult to make out. 









i 7 8 

6 ira6r)TlKo<;. 





6 fiecro? aopicrTO<s a /cat, fieXXcov. 

Bv. TvyjraaOov 

irX. rvijraa-Oe 

6 fieao<; /3 aopiaTos. 











irepi 1 ey/cXiaews evicTucrjs, ^povov evearwTOs Kai nraparai ckov 
evepyrjTtKov. 2 eviKO<> ^ireov^ €vtikt]<; Bi(f>66yya} "fTrapaX^rerai'f. 










6 iraOirjTiKO'i. 

TvrrTOijMev tvittoio tvtttoito 


ttX. TVivToifieOa tvtttoutOs tvtttoivto. 

TrapeXr)Xv6a)<; 3 TrapaKeifnevo^ ical VTrepavvreXi/cos evepy7]TiKo^. 

eVlKOf. T€TV(f)Olfll, TBTvtyoi'i T£TV(f>Ol 


ttX. TeTV(j)O0fj,rjv TeTV(f>oire rervcpoiev. 

6 Tra87)riK0<;' ev rot? evnicois ovk eariv, dXXa Bia fiero^rj'; Kai 
tov virapiCTLicov prj/jLctTOS avTt] 7) %pfj(ri<; ava/rrXripoi, oiov 

TeTVfi/tevo? elr)v 

Bv. reTVfj,eva> 
ttX. rervfi/uLevot, eirffiev 

1 Marg., optatiui modi temporis presentis et preteriti inperfecti actiui. 

2 Probably ivmos is out of its place, and should begin the next line. Perhaps 
the remainder may be read wept evKTiKijs ditj>dbyyi^ wapaK^yeTai. 

3 Marg., preteriti perfecti et plusquam perfecti actiui. 










o /iecro? irapaieei/jLevoi icai vrrepavvTekucos. 

1 tTuirou/jur) 




7r\. rervTroifiev 




d aopi(TTO<; evepyrjTiKos. 

7r\. rvffraip,ev 







O 7Ta07jTlKO<;. 



7r\. Tv<f>6eir)p,ev 







[/iecro?] 2 aopitTTOt; 7r/30)TO?. 

Sv. rvyjraifiedov 
7rX. rvyjrai/j,eda 







6 j3 aopi<TTO<; evepyr]Ti/co<;. 







ifX. TViroifiev 



/3 aoptaros iraQr]TiKO<i. 







7T/V. TV7T0t,r)p,eV 



p,eao<; aopioTOS ft. 

Sv. TV7TOLfie6oV 





tt\. TviroifieOa 



fieWcov a evepyrjriKOi}. 





7rX. rvy]roip,ev 



1 MS. omits first person. 

MS. here illegible. 

12 — 2 




/leXXwv a iradr)TiKO<;. 

TV<f>8r)a-otfirjv TV<j>8r)aoio 

Sv. TV(p$7)o-oi/j.e6ov TV<f>67]aoia0e 

7rX. TVCpdr/aoifieOa TV<p9rjo-oio~6e 

/leo-os p,eXXa>v a. 

Sv. Tv^jrotfJiedov 
ttX. rvyjroifieda 

6 /j,eXXa>v /S ivepjrjTiKo^. 


6 p.eXXiov yS "7ra8i)TiKO$. 
Sv. TVirrjaoifieBov 
irX. rv7rrj<Toi/jL60a 

6 /j,eao<; fieXXav /3. 


Sv. rviroifieOov rvrrolaffov 

ttX. Tviroi/iieOa TvrrolaOe 





















•rrepl vTroraicTiKov eyKXiaew;. to vTroraicTiKOV pfj/ia ««#' kavrb 
"fovicX 1 aXXa Sia tov avvSea/xov. aXXao-aet tijv ypacprjv tov 
pr)p.aTos orav irporao-o-^rab axiTw ev tovtcov, iva, Tews, o<fipa, 
07T&)?, eav, orav, oirorav, fif), av. 

eveaTms Kat irapaTaTiKos, evepyrjTiKos. 
eav tvttto) iav tvittt/s 

Sv. iav TVKTt]TOV 

ttX. iav TVTTTOfiev TVTTTrjTe 
eveaTias ical TraparaTiicos TradrjTiKO'}. 

iav TVTTTCOfie tvttttj 
Sv. av TV7TTU>)ie8ov rvTrrrjo-Oov 
ttX. iav TVJVT(op,e6a TvirrrjaOe 

eav TVITTT) 





1 Possibly oi Keirai. The whole passage is almost illegible. 

lxxxii] PARS III. DIST. VI. CAP. 4. l8l 

o •jrapeXrfXvdw; ' «ai VTrepcrvvTeXiKOt; evepyr)Tiico<;. 

eav TeTiKJxo iav T6Ti»0?7? iav rervcjsTj 

ov. iav TeTV<p7)Tov iav rervcprjTov 

ir\. eav rerv(fi(Ofiev TeTvtprjTe TervcfioxTi. 

o •KaQr)TiKO% ovk ea-riv aWa Sia [* p,eTO%r)<; Kal tov inrapKTiKov 
pr/paro?] avaTrXrjpovrai, olov. 

eav Terv/jLfj,evo<; w 779 

iav rervp,p,evoi 'd>p,ev 'j^re 

6 p,e<ro<; 7rapaK7}fj,evo<;. 

eav Tervtrw iav TeTVTrrj<; 

Sv. iav reTVTTTjTOv 

ttX. iav TerviT(op,ev TervTrrjTe 

6 aopMTTOs a h-ai /AeWmv ivepyrjTiKOS 3 . 

iav TV-tyco iav TvyjreK 

Sv. eav Tvyjrerov 

7r\. eav Tvtyop,ev iav rvyfrere 


iav rv^frcofiai TV^rr) 

Sv. iav Tvyfrcb/Aedov TV^rrjadov 

7r\. iav TV\fra)/j,e6a rv^rjade 

6 /3 aopi(7To<; ivepyrjTticos. 



eav TervTCTj 



eav rvfrei 
iav rvyfrerov 
eav Tvyjrovcriv. 




eav tvttco 

eav Tvneis 

eav TVirei 









iradrjriKO 1 ;. , 

iav TV<pd(3 










1 Marg., preterperfecti et plusquam perfect! actiui. 

'■> In the MS. these words are illegible. 

3 Marg., perfecti indefiniti et futuri actiui a. 


7re/H a-n-ap€[fi.]4>arov. XP 0V0V eveaT(OTO<i evepjrjTiKOV icat, itapa- 

TdTlKOV 1 . 


Trapaxei/ievov icai vrrepavvTekiicov. 

6 fi€<ro<;. Tervirevai. 

aopi<TTO<i a. 

6 /xeWcov. 

Tin|rTl>7T 2 . 

eVeo-TW? icai TrapaTaTiKOS iraOrjTUco*;. 


y8 Tradrjnicos icai vrrepcrvvTekiicos. 

6 aopt,(TTO<; a. 6 aopiaro 1 ; /3. 
TV(f>0r]vai,. TVirrjvai. 

6 //.eero? aopicrTOS a. 6 p,eao<; aopitrro<; /9. 

Tvijracrdai. rvTreauai. 

6 p^eXKcov a. /xeWav ft. 

TV<p0rjcrecr8ai. TVirrjaeaOai. 

/iecro? /leWcav a. p.ecro'i fieXXwv /3. 

Tvtyecrdai. TVTreicrOai. 

1 Marg., modi infinitiui temporis presentis et preteriti imperfecti actiui, pre- 
teriti perfecti et plusquam perfecti, preteriti indefiniti. 

2 So in MS. 




A. B. U. r. V. p. J). 8. e. 3. J. *. 
K M. H- H. ^. o. tt. p. ©-. 0. c. f. 

potestas. a. 
nomen. alpha, 
figura. A a 
numerus. j. 

b consonans vita 
set latine Beta 

B U 

numerus. ij. 


r v 

numerus. iij. 

zita set latine 
zeta 3 
numerus. vij. 

I longum semper loco cuius latini dicunt 
e longum ut grece pentecosti, mag- 
daleni ; latine pentecoste, magdalene. 
Iota sicut numerum 1 et 10 









A A t*- 

r^ M 

p H 


numerus. xxx. 

numerus. xl. 

numerus. 1. 

numerus. lx. 









P & 

c f 

+ Y 


numerus. c. 

numerus. cc. 

numerus. dec. 


. ccc. 












S. j> 







numerus. d. 

numerus. dc 

H. r,. 6. Q. k {:. A . a. ij-. 

t o. v. v. <}>. ^. +. y. o>. ft). 




epempton id est quintum 

8 > A 

e. e. €. 

numerus. iiij 

numerus. v. 


non est littera 

set nota numeri. 



H b„ 

numerus. viij. 


6 Q 

numerus. ix. 


K \< 
numerus. xx. 

o est semper breue 




o paruum 

tt tt 

numerus. lxx. 

numerus. lxxx 

o omega 

y f et debile 

est o magnum 

i psile u tenue 

semper longum a>. w. 

V V V 

numerus. dccc. 


umerus. cccc. 

scopita non est littera 
set nota numeri 
numerus. xc. 

figura numeri non littera 

4 4 4 
numerus. dcccc. 

et sic infinita per ordinem cum tacella sub littera. 


Nota quod per has singulas litteras alphabeti, computant 
numeros digitos ab alpha usque iota inclusiue : quia iota 
signat x, et turn pro xj scribunt primo iota, postea alpha, 
sic ia ; et pro xij scribunt iota et vita, sic t/3 ; et sic ulterius 
usque ad xix inclusiue ; et tunc scribunt kapa pro xx, et 
pro xxj kapa cum alpha, sic ica, et sic de omnibus com- 

Nota quod greci habent xxiiij or litteras, et quelibet re- 
spondet litteris nostris : set primam litteram in nomine grece 
littere sillabicato 1 latine vt nomen quod est alpha, silla- 
bicatum latine incipit ab a, et ideo alpha ualet a ; et sic 
de aliis preter psi, nam licet nomen eius incipiat a p, tamen 
ualet p et s, et tamen satis concordat, considerandum 1 quod 
prima littera in ualore huius nominis psi, est p. 

Septem uero sunt uocales, et omnes alie consonantes ; 
scilicet alpha, epempton, ita, iota, omicron, ipsile, omega ; 
et patet differencia per prius scripta. Consonantes uero 
tres includunt aspirationem thita, phi, khi; alie non habent 
aspirationem. Et non habent c, nee q, contenti solo kapa; 
quia Priscianus dicit quod c, k, q, sunt idem elementum 
secundum substantiam ; et ideo greci non curauerunt de c 
et q, set omnia que nos scribimus per c et q, ipsi scribunt 
per kapa. Et pauce grece dictiones, in usu latinorum, 
incipiunt per kapa ; ut kalende, et kalo quod est uoco, et 
interkalare quod est interpono, vnde dies interkalares. ut 
in computis utimur, et kalon quod est bonum, unde kalo- 
podia instrumenta pedum pro luto. 

De consonantibus quedam sunt semiuocales, quedam 
mute, quedam liquide; que patent per nostras quibus re- 
spondent ; quedam duplices ut zita, et xi, sicut apud nos z 
et x, et terciam habent dupplicem scilicet psi, que licet 
communius resoluatur in ps, tamen aliquando resoluitur in 
bs, et hoc scitur per genitiuum casum, ut hie ethioi|r ethiopis, 
hie ualet ps, in nominatiuo; set cum dicitur arab\fr arabos 
ualet bs ; ut apud nos loco istius littere scribimus aliquando 
bs, ut celebs, urbs ; et aliquando ps, ut preceps, biceps. 

1 So in MS. 


Sed v uocalem non habent in alphabeto set per dipton- 
gon 1 . Sciendum igitur quod habent octo diptongos proprias 
et tres improprias ; et cum due uocales sint in diptongo, finales 
sunt iota et ipsile. Potest ergo iota apponi ad alpha sic 
ai, et sonat e ; uel ad e, sic fci et sonat e, si uocalis sequitur, 
ut eveias ; sed sonat i si consonans sequitur, ut vebkvs* ; vel 
ad omicron, y 3 sonat sic dy, set latini utuntur e pro eo 3 , ut 
comofdia, tragoidia ; uel ad ipsile et sonat y, ut ap-nvia quod 
est monstrum quoddam secundum Virgilium 3 Eneidum. 
Similiter ipsile potest apponi ad alpha, sic tau, sonat v 
consonantem cum alpha in littera que dicitur tav, que ualet 
nostrum t; sed latini corrumpunt hoc et sonant v uocalem. 
sed nee grecus nee hebreus sonat sic hanc litteram, sed per 
v consonantem ; vel ad ita, sic rjv, sonat v consonantem 
cum ita ; vel ad epempton, et sonat v consonantem, sic Su 
quod est bene ; et soluitur triplex diptongus dicta si uocalis 
sequitur uel labda vel ro et tunc consonans v sillabicatur cum 
sequente littera ut euangelium, aula, aura ; vel ad omicron, 
sic ov, sonat v uocalem, et non habent aliter v uocalem ut 
ovcria, ovpiva. Improprie diptongi fiunt per additionem iota 
ad alpha, uel ita, uel omega, sic di, rji, at, uel per subscrip- 
tionem, sic a, y, to, set nichil addunt super alpha, ita, omega. 
Vtuntur autem istis propter datiuos prime declinationis et 
secunde, et quibusdam aliis. 

Quoniam habent octo partes orationis comprehendentes 
interiectionem sub aduerbio ; vna est articulus qui notat 
rationem declinationis et constructionis in aliis partibus, 
maxime in nominibus ; et distinguit casus, genera et nume- 
ros, sicut in gallico li le la*. Set in latino non sunt. Set 
loco eorum, utimur pronominibus articularibus hie, hec, hoc 
et nominibus quis 3 , que, quod. 

Et cum greci habeant tres numeros, scilicet singularem, 
dualem, cum loquuntur de duabus rebus, et pluralem cum de 
tribus et ultra; sciendum quod articuli habent tres numeros 
et tria genera; masculinum, femininum, et neutrum ; et 

1 Sc. ov. 2 Cf. A. p. 87. 3 So in MS. 

4 Cf. A. pp. 13, 157, Opus maius, Pars iii., p. 77, ed. Bridges. 


quatuor casus ; nominatiuum, genitiuum, datiuum, accusati- 
uum, et ad uocatiuum nominis non habent articulum, set 
aduerbium uocandi sicut nos, scilicet omega. Ablatiuum nullo 
modo habent, et ideo non habent articulum ablatiuum. Set 
loco ablatiui nostri ponunt genitiuum uel datiuum tarn in 
articulis quam in nominibus et aliis. 

Nota in numero singulari masculini generis : 

no. ge. 

da. accu. 




duali : 

no. et accu. 

pro g. et da. 


plurali : 






1 TOK 

Set articuli in feminino numeri singularis: 

no. ge. da. ac. 

1) T7]<; T7j TTjV 

In duali : to, pro no. et accu., Taiv pro gen. et da. 

In plurali: at. pro no., tusv pro genitivo, Tat,? pro da., tos 
pro accu. 

Sed articuli neutri generis : to tov tco to. 

In duali : tco pro no. et accu., tow pro ge. et da. 

In plurali : to tow 1 tok to. 
nam nominatiuus, et accusatiuus, et uocatiuus, sunt similes 
in neutro genere apud grecos sicut apud nos. Et similiter 
omnis genitiuus pluralis tarn in articulis quam in nominibus 
et pronominibus et participiis finitur in ccv. Et greci de- 
clinant sua nomina et alia per additionem articulorum ad 
ilia. Ut sicut nos dicimus hie christus, huius christi, huic 
christo, hunc christum, o christe, hoc christo, sic greci dicunt 
o cristos, tou crhistou 1 , ta> xristooi 1 , ton crhiston 1 , a xriste. 

Tres sunt declinationes grece. Prima habet termina- 
tionem in alpha et ita et in sima cum hiis duabus uoca- 
libus. Si uero determinetur in alpha pure, declinatur sic : 

1 So in MS. 

lxvii b ] 



Nominatiuo. tj sophia 

genitiuo. tis sophias 

datiuo. ti sophia 

acu. tin sophiam 


o sophie 1 

et plurali 

nominatiuo. hee sophie 

gen. ton sophion 

da. tes sophies 

tas sophias 



Et illud plurale nunquam mutatur in ista declinatione siue 
sit masculinum siue femininum, siue neutrum, siue commune, 
siue adiectiuum, siue sustantiuum 1 . Si uero terminatur in 
ra, eodem modo declinatur, ut hora, et spera. Sed si no- 
minatiuus habet aliam consonantem quam ro, p, er , ut doxa, 
glossa, musa et huiusmodi, tuncf ro 1 mutat uocalem ultimam 
nominatiui in r) ; sed in genitiuo et datiuo singularis numeri 
tantum, ut doxa, gen. doxis, datiuo. doxi. Similiter glossa, 
sis, si, musa, sis, si. Si uero nominatiuus terminetur in ita, 
97, tunc declinatur sic: 















Similiter Magdaleni, Salomi, stacti, tisbi 2 , et huiusmodi que 
omnia terminantur in e longum apud latinos, ut pentecoste, 
et cetera. Si uero nominatiuus terminetur in sima cum alpha 
solo, ut Ysaias, ge. fit in v, ut Ysaiv, datiuus in a ut Ysaia, 
accu. in an ut Ysaian, vo. in a vt Ysaia. Declinatur 
ergo sic: 


i 1 













1 So in MS. 

2 Cf. Compendium Studii, ix., p. 499, ed. Brewer. 


Si uero alia littera addatur cum alpha et sima, ut Thomas, 
Iudas; tunc genitiuus, datiuus, vocatiuus fiunt in a, accu. non 
mutatur, sed fit semper in an, vt 

no. Thomas 










Si uero terminetur in sima cum ita, ■>], ut Vlixis, Anchisis 
et huiusmodi. exceptis tribus que dicenda sunt, 

genitiuus fit in v. 
datiuus in i. 
accusatiuus in in. 
vocatiuus in 77. 

uel similis est nominatiuo, ut 

n. Vluxis 

ge. Vluxu 

da. Vluxi 

accusatiuus. Vluxin 

vo. Vluxi uel Vluxis 

Tria sunt genera nominum que faciunt vo. in a ; ut 
nomen gentile, ut persis, o persa; et nomen verbale, ut geo- 
metres, o geometra ; et nomen habens t in ultima sillaba, 
ut prophetis, o propheta. Et loco istorum latinus sonat 
semper e longum in ultima sillaba; ut Uluxis, Anchisis, ut 
Vluxes, Anchilles 1 , prophetes, perses, geometres ; licet latini 
aliter terminant nominatiuos, ut propheta, persa, geometra 
et geometre, et Anchise. 

Quando nominatiuus grecus terminatur in 77, non solum 
mutant in t\ longum, sed aliquando in a, ut Magdaleni, lene, 
lena; aliquando in a tantum, ut Heleni, lena ; auli, aula. 
Set alias in a tantum ut pentecosti, pentecoste. 

Secunda declinatio terminatur in os pro masculino uel 
communi ; uel in on uel in ovv, scilicet in vn, pro neutro ; ut 

1 So in MS. 


gen. Cristou 
dat. Xristtoj/ 1 
vo. o Xriste 
Pluralis nominatiuus in oi ut Xristoi 
gen. in cov ut Xristwv 
da. Xristois 
acu. Xristous 
vo. Xristoi 

Commune fit in os, ut nominatiuo, o kai et 77 diabolos, 
hoc est hie et hec diabolos. Set apud nos nomen grecum 
terminatum in os uertitur in vs communiter, ut Christus, 
cypressus, cedrus, et alia quasi infinita. Aliquando tamen 
mutatur in r, ut agros grece, ager latine ; Alexandras, 
Alexander ; Euandros, Euander ; et latini utuntur aliquando 
utraque terminatione. Vnde Virgilius et Seruius aliquando 
dicunt Euandros, aliquando Euander. 

Si nominatiuus terminetur in on, tunc accusatiuus et 
vocatiuus similantur nominatiuo ; set genitiuus et datiuus 
non mutantur, ut 

to metron. 
tov metroi/. 
tea. metro), 
to metroz/. 
o metroi>. 

Set latinus dicit metrum. Pluralis numerus est in a in 
nominatiuo et accusatiuo et uocatiuo ; genitiuus et datiuus 
sicut in masculino. 

Si uero nominatiuus terminetur in vn sic airXovv, quod 
est simplex, tunc nominatiuus, accusatiuus et vocatiuus sunt 
similes in singulari, et in plurali terminantur in la ; ut apla 
id est simplitia ; genitiuus et datiuus non mutantur. Et hec 
declinatio est similis declinationi articulorum masculini et 
neutri generis. Jeronimus sepe ponit in prologis, hexapla, 
et datiuum casum exaplois, ab aplun quod est simplex, siue 

1 So in MS. 


ab apla que sunt simplitia, et ab hex quod est sex, quia sex 
simplitia continebantur in illo codice ; scilicet ipse textus 
hebreus in una columpna, et tunc quinque translationes facte 
in greco de hebreo in singulis columpnis; vt translationes 
Aquile, Symachi, Theodotionis, lxx. interpretum, et sexta 
translatio ignoti auctoris, quam inuenit Origenes absconditam 1 . 
Tercia declinatio habet lxx a terminaciones nominatiui, 
sicut tercia declinatio latina, docente Prisciano. Sed semper 
est genitiuus singularis in os, et semper nisi rarissime cedit 2 
nominatiuum in una sillaba, datiuus semper in i, accusatiuus 
in a, licet aliquando dupplicetur terminatio, scilicet in in, 
et in a, ut Aristotibjs per ita. 

genitiuus Aristotileos 

datiuus Aristotili 

accusatiuus Aristotilin uel Aristotilia 

Vocatiuus est in multis locis similis nominatiuo, sed aliquando 
caret ultima consonante nominatiui ut Pallas, Palla. Nomi- 
natiuus pluralis in masculino, feminino et communi fit in es 
breue. Genitiuus semper in cov. Datiuus fit in si, uel xi, uel 
psi. Accusatiuus in as breue. Vocatiuus similis est no- 
minativo; unde si nominatiuus singularis fiat in x, ut thorax, 
datiuus. pluralis fit in xi, ut thoraxi, in psi, ut edto\fr, datiuus 
pluralis fit in psi, ut edioTJrt, alias fit datiuus in si ; fit igitur sic : 

thorax thoraces 

thorachos thoracon 

thoraci thoraxi 

thoraca thoracas 

thorax thoraces 

Si uero sit neutrum, tunc sicut prius, nominatiuus, accusa- 
tiuus et uocatiuus sunt similes. Et omnia que finiunt in a 
sunt neutri generis, et tercie declinationis, vt 

dogma tos ti ma o ma 3 

pluralis : dogmata ton masi ata ata 

1 Cf. Opus maius, Pars iii., p. 69, ed. Bridges. Opus minus, p. 335, ed. Brewer. 

2 MS. cedit for excedit. 3 Sc. u S6yfia. 


Sciendum est quod greci habent abbreuiationes et regu- 
lares quas nos non habemus, et alias habent sicut nos multas ; 
uolunt igitur pro sillabis terminatis in ni, etiam in sima, 
scribere primam consonantem sillabe, et super illam con- 
sonantem scribunt hec signa que hie pono. Vnde non potest 
aliquis legere grecum nisi sciat hec signa 1 . 
an. en. 
C. -v. 














r\ m 




















OS 2 . 

OS 2 . 











Alias abbreuiationes artis habent ; vna est generalis sicut 
ticella subtractus" linearis quern supraponunt diccioni, ut «9, 

clominus , "7T ^ei s 

pro /cvpios, et 6/9, pro 0eo?, et etiam hec hnea superponitur 
omnibus nominibus propriis, ad differentiam communium 4 . 
et uocatur apanu sirma, id est subtractus 3 . Nam siro est 
traho, a quo sirma, et apanu est supra. Pro de quod est 
autem, scribunt ); pro kai quod est et, scribunt in linea 
s, s, s ; pro eari quod est est scribunt -=- fere sicut nos ; pro 
dupplici sima scribunt 09; et aliquando reperitur pro una 
sima hec figura = = ; et coniungunt litteras uariis modis ; sic 
Cf. pro i. et "t. a et co pro i et & Quando ni sequitur ypsilon 
in medietate scribunt partem superiorem ipsius ni more 
solito, sed partem inferiorem recuruant ad ypsilon sic gp, cjj. 
Et sima et tav scribunt sic at; et pro e et ir, sic oir, oir ; et 
pro e et 5 sic o3; et aliis multis breuitatibus scribunt sicut nos. 
Sciendum quod habent x prosodias, que generali nomine 
in latino dicuntur accentus, sed tamen accipimus accentus, 
pro tribus accentibus grecorum primis, que sunt acutus, 
grauis, et circumflexus. Quando uolunt acuere sillabam, 
scribunt super earn lineam ab imo, sic /; et pro graui, 
ponunt lineam ab alto in imum sic \ ; et pro circumflexo, 
ponunt sic ~ ~, uel superiorem partem circuli sic "">, quod 
in idem redit. Alie due prosodie sunt longum et breue ; et 
ad denotandam sillabam longam ponunt super earn lineam 

1 Cf. parallel list A. p. 12. 2 MS. for as, vs. 

3 MS. for supertractus. 4 Cf. parallel passage A. p. 11. 

N. 13 


sic -, et pro breuitate ponunt inferiorem partem circuli sic ^, 
quod est figura de ipsilo. Alie due sunt, aspiratio fortis et 
lenis uel debilis. Fortis aspiratio uocatur dasia, lenis uel 
debilis uocatur psili. Nos uero non habemus nisi notam 
aspirationis fortis, scilicet h, et per eius defectum, nos scimus 
aspirationem lenem ; sed greci habent notas pro utraque 
aspiratione ; sed duas pro singulis, ut pro forti aspiratione 
sic f c, et pro leni sic -f, 3. Alie tres prosodie uocantur 
apostrophos et hiphen que coniungit que uidentur disiungi. 
Vnde dicitur hiphen quasi sub uno, et dicitur ab ipo quod 
est sub, et en, quod est unum ; quasi colligens sub uno que 
uidentur diuidi ; cuius signum est inferior pars circuli, ut si 
dicatur antetulisti, ne uideantur esse due dictiones, ponitur 
inferior pars circuli sub e et t, ad coniungendum ut sit una 
dictio, sic. antetulisti. Hipodiastole diuidit que apparent 
coniungi ut estinconnaxios 1 et pro e et v scriburit sic <v, <v, c v. 
Sciendum quod greci et hebrei computat 2 per litteras, 
sicut prius per alphabeta ; et huius rei notitia propter multa 
utilis est, sed specialiter propter tria. Multe enim glose sunt 
et originalia sanctorum que notant ista ut apocalipsis xiii°. 3 
Pro numero nominis bestie et antichristi ponuntur iiij or 
nomina greca, quorum res demonstrant numerum nominis 
bestie, scil. dc. lx. vj. ut in hoc nomine, Arnoyme ; a, i. r, c. 
n, 1. o, lxx a . y, cccc. m, xl. e, v. que congregata fiunt dc. lx. 
vj. Similiter littere huius nominis, Antemos, quod est ty- 
rannus, habent hunc numerum ; a, i. n, 1. t, ccc. e, v. m, xl. o, 
Ixx. s, cc. Similiter littere huius nominis Teitan, quod est 
sol. t, 300. e, 5. i, 10. t, 300. a, i. n, 50. Similiter de hoc 
nomine Gensirikos, quod est seductor, 7, 3. e, 5. v, 50. <r, 200. 
7), 8. p, 100. i, 10. k, 20. o, 70. a; 200. Nam secunda sillaba 
habet ita quod est i longum, loco cuius latini semper utuntur 
e longo. Sed hec littera ita ualet octo in numeratione, et 
ideo e longum in secunda sillaba ualet octo. Similiter Jo- 
hannis ij° vbi dicitur quod annis xlvj. templum edificatum 

1 Cf. A. p. 11. 2 So in MS. 

3 Cf. parallel passage in A. p. 81 and Compendium Studii, vi. p. 437, ed. 
Brewer. Ireneeus v. 30 gives Teitan, Evanthes, Lateinos. Primasius t550 gives 
this as a suggested interpretation of the number 666 (cf. Migne, 68 col. 834) and 
Venerable Bede quotes him (cf. Migne, 93 col. 172). 



est etc. Et in primo cantate 1 , ultimo uersu per litteras tarn 
hebraicas quam grecas, in quantum sunt numerorum fit con- 
sideratio et pulcra misteria eliciuntur, et alibi in scriptura 

Secunda utilitas accidit et pulcra circa dedicationes ec- 
clesiarum. Nam episcopus 2 debet scribere alphabeti greci 
litteras cum cuspide baculi pastoralis in sabulo, et non debent 
scribere nisi litteras, non notas numerorum que non sunt 
littere, ut episimon, nee scopita, nee karactira. Sed omnes 
episcopi qui nesciunt grecum estimant quod ille tres note 
numerorum sint littere. Et hoc uile est tante auctoritati 
eorum et indignum sacramento. Ceterum omnes littere 
grece in libris suis episcopalibus sunt male scripte, et 
maxime mi, et ni, quia pro illis scribuntur alie figure. 

Tercia utilitas est sciendi grecum ut episcopi sciant facere 
litteras dimissorias secundum quod in decreto precipitur per 
concilium Nicenum 3 , ubi, nomina Patris et Filii et Spiritus 
.Sancti greca debent poni, et nomen beati Petri et nomen 
episcopi mittentis, et pro quo mittit, et cui mittitur, et que 
sit indictio, et hoc aduerbium amen in fine, que omnia debent 
scribi litteris grecis. Et ex litteris secundum quod notant 
numeros, debet colligi summa numeri surgentis ex omnibus 
que scribenda est litteris grecis. Et hoc p[re]cipitur prima 
parte decreti, lxxiii a . distinctione. Sed nee episcopi, nee 
eorum clerici sciunt hec, nee deeretiste sciunt legere illam 
distinctionem, et iam in libris nouis non scribitur sed in 
ueteribus reperitur. 

In nomine ar 4 Patris. et ar Filii et Spiritus Sancti 
en omati 6 tu pateros ke tu iu ke-pneumatos agiu 
ev ovofiari tov irarepo'; /cat, tov viov icai irvevp.aTO<s a^/iov 

ar in ar celis sanctificetur 
o en tis vranis agiastito 
o ev tok ovpavois ajiacrdrjTa) 
1 ? 2 Cf. parallel passages in A. pp. 25 and 8 3- 

3 Cf. Corpus Juris Canonici, Pais Prima, Dist. lxxiii, where the decree is 
attributed to the Council of Nice. 

4 sc. articulus, tov, and so throughout, B So in MS. 






uel nostrum 






articulus nomen tui adueniat ar regnum tui fiat 
to onoma su eltheto i maseleia 1 sv genithito 
to ovofxa aov eXOero) 77 /j,aar)Xeia aov yevr)dr]Tco 

ar voluntas tui sicut in celo et in ar terra ar 
to thelima sv os en vrano ke epi tis gis ton 
TO) ffeXrjfia aov &>? ev ovpavo /cat eiri nys 7?;? tov 

panem nostri supersubstantialem da nobis hodie et 
arton imon epivsion dos imin simeron ke 

aprov 7}fjb(ov einovaiov So? Tjfiiv ar/fiepov icai 

dimitte nobis ar debita nostra sicut et nos 
aphes imin ta ophilimata imon os ke imis 
a$e? rjfiiv ra o^>iX7}/j,ara r)/j,eov to? km 7]p,et<i 

dimittimus ar debitoribus nostri et ne nos inducas 
aphiemen tis ophiletais imon ke mi imis isenegkis* 
a<j>i€fiev tois o<peiXerai<; r)fio>v /cat fu 7]fiei<s" iaeveyicr)<; 

nos in temptationem sed libera nos a malo. 
imas is pirasmon alia rise imas apo ponirv. 
r)p,a<; et? irepaafiov aXXa pvae Tj/j,a<; airo irovqpov. 



a fir] v. 

* Sed sonant isengis 3 propter euformiam 4 , quando enim 
kapa sequitur gamma, retinet sonum de gamma, et gamma 
habet sonum de ni. 

Aue maria gratia plena ar dominus cum tui 
khere maria kekarito meni o kirios meta sv 
%aipe fiaprja Keyapnw fievrj o icvpio<s /u,era aov 

benedicta tu in mulieribus et benedictus ar fructus 

eulogimini si en ginexi ke eulogimenos o karpos 

evXo<yr)f/.et,v7) aov ev yvvafji kcli evXoyr)/j.evo<i o Kaptro'i 

ar uentris tui. amen, 
tis kilias su. amen. 
rr]<s KOiXia<; aov. af&rjv. 

1 MS. for uaseleia fiaaChda. 2 So in MS 

J MS. for isenengis. Cf. A. p. 48 and Compendium Studii, c. 104, p. 505, ed. 
Brewer. * MS. for eufoniam 


(University Library, Ff. 6. 13.) 


Pits and Bale, in their account of the works of Roger 
Bacon, mention a Greek and a Hebrew grammar, manu- 
scripts of which, Pits adds, were extant in the library of 
St Peter's College, in Cambridge 1 . In Bacon's printed works, 
however, we look in vain for indications, from which we 
could conclude, with any amount of certainty, that he ever 
wrote a Hebrew grammar. It is true, he repeatedly urges 
that grammatical treatises should be written 2 on languages, 
other than Latin ; he speaks of being able to teach the 
elements of the Hebrew language in a very short time, 
" provided he wrote first some brief manual, and the student 
followed the prescribed method 3 "; he gives a description of 
the Hebrew alphabet, and a few elementary orthographical 
rules, in the third part of the Opus Majus, and stray remarks 
on the subject occur repeatedly in his works on several 
occasions; but he mentions nowhere that he had actually 
written a Hebrew grammar. But, we must not forget that 
the same remarks apply to his composition of a Greek 
grammar, and yet the work does exist, and appears now 
in print for the first time, and its opening sentence " Primus 
hie liber uoluminis grammatici circa linguas alias a Latino," 
seems to indicate, at least, his intention of writing a Hebrew 

Notwithstanding Pits' assertion, no manuscript of such a 
Hebrew grammar, written by Roger Bacon, is now known 
to exist. That portion of one of his works, which dealt 
with grammar " secundum linguas diversas prout valent seu 

1 Pits's account was reproduced, almost verbatim, by Wadding, in his work 
Scriptores Ordinis Minorutn etc. 

2 E.g. Opus Tertium, xxv. p. 88, Brewer. 

3 Ibid. xx. 65, Brewer. 


necessaria sunt studio Latinorum," and which is supposed 
to have been a part of his Serif turn Principale, is not extant 
now ; and much as we may feel inclined to adopt the state- 
ment of Pits and Bale, on the ground of the remarks one 
frequently meets with throughout Bacon's works, there is no 
direct evidence to corroborate it. 

In view of these facts, the fragments discovered by the 
Reverend Edmond Nolan of Trinity College, Cambridge, in a 
manuscript in the University library (Ff. 6. 13), are of all the 
greater interest. They contain some elementary rules of 
Greek and Hebrew grammar. In dealing with the fragment 
on Greek, Mr Nolan has come to the conclusion that it was 
composed by Roger Bacon. This would in itself constitute 
a ground for attributing the fragment on Hebrew to the same 
author. But since he drew my attention to the latter, I found 
that it offered sufficient internal evidence to turn Bacon's 
authorship into an absolute certainty. 

In the first place, the method of fixing the values of 
certain Hebrew letters as vowels and consonants employed 
in the fragment is the same as that of the third part of the 
Opus Majus, and the remarks contained in the former lead to 
a better understanding of the latter. Such an agreement 
would not be a conclusive proof of identity of authorship, if 
it were a question of fixed grammatical rules, which, however 
differently they may be expressed, must needs be essentially 
the same everywhere. But this is by no means the case in 
the present instance. First, both in our fragment and in the 
Opus Majus the word "vowel" has the same meaning as 
when applied to Greek and Latin. Six letters of the Hebrew 
alphabet are considered to be "vowels" in this sense of the 
word ; an incorrect view, which is not adopted by other 
mediaeval Christian Hebraists 1 . 

Secondly, some rules are illustrated by the same ex- 
amples, and enunciated in the same terms, in both documents. 

1 E.g. the passage quoted by Samuel Berger (Quam notitiam linguae Hebraicae 
habuerint Christiani medii aevi temporibus in Gallia., Paris, 1893, p. 22): "In 
hoc plane Alphabeto in his Uteris praeter vav et ioth nulla vocalis est, sed omnes 
recte mutas dixerim et elingues" etc. 


Thirdly, the exposition of a certain mode of transposing 
the letters of the Hebrew alphabet, and the illustration of 
the scheme by the example of " Sesach" and "Babel," as 
given in our fragment, is identical, almost to the letter, with a 
passage in the Opus Minus. Fourthly, the fragment contains 
an observation, by which the peculiar spelling of a certain 
Hebrew word occurring in the Opus Majus, which, considered 
by itself, would appear simply to be the error of a copyist, is 
fully explained. All these points of conformity are referred 
to in detail in my notes to the text of the fragment. 

The fragments on Greek and Hebrew grammar belonged 
originally to the same manuscript ; this is evident, not merely 
from their juxtaposition, but from the fact that in the Hebrew 
part some Greek and Hebrew grammatical rules are treated 
simultaneously. This is quite in accordance with Bacon's 
method in the Opus Majus and the Compendium Studii 
Philosophiae ; and Bacon is, perhaps, the only early mediaeval 
writer, who constantly connected the consideration of both 
these languages in such a manner. 

Bacon's authorship of this fragment having thus been 
established, it does not follow that it is a portion of the enig- 
matical Hebrew grammar, which I feel inclined to believe 
that he wrote 1 , but of which, as yet, no trace can be shown. 
It is known that Bacon was in the habit of preparing several 
drafts before issuing any work in its final shape. Until further 
discoveries disclose the existence of a Hebrew grammar of 
his, of which this fragment may have been a part, it will be 
best to consider the latter as one of his drafts of the gram- 
matical observations which he finally embodied in the third 
part of his Optis Majus. 

1 Cf. my essay: "Early English Hebraists. Roger Bacon and his prede- 
cessors" in the October number of the Jewish Quarterly Review, 1899, Vol. xii. 
p. 34 sqq. 


ha he hi 

ho hu z 



heth. zain. 


nun secundum. 


ha he hi a e i 

ho hu d g b o u ch it 

he. deleth. gimel. beth. aleph. caph primum. ioth. teth. 

n • m 

nun primum. mein 1 secundum. 

m 1 ch s I ph 

meyn 1 primum. lamed, caph secundum, sadich primum. | phe secundum. 

ph aeiou s t s r 

phe primum. ain samech. tav. sin. res. coph. 

sadich secundum 2 . 

Sciendum quod sunt ille vocales, super quas vocales nostre 
scribuntur. Et sunt sex, ut aleph, he, vav, heth, iod, ain s , set 
quatuor, scilicet aleph, he, heth, ayn, sonant omnes vocales 
nostras sicut supra notatum est 4 , set vav non valet nisi v et 
o 6 , iod i tantum 6 . Et hec noscuntur per signa quedam, verbi 
gratia de aleph, 

aaee/eee iou 
X, K, X, X, X, K, K, X, K, N ? . 

1 Lege : mem. 

2 It is evident that in the MS. from which the fragment was copied, the 
alphabet was written in columns. The copyist, who knew no Hebrew, read them 
as consecutive lines, although he preserved the tabulated arrangement in the 
Greek part. For similar irregular order in reproduction of the Hebrew alphabet 
in mediaeval MSS. v. Samuel Berger, I.e. pp. 5 and 39 ; Arsene Darmesteter, 
Reliques scientifiqtus, Paris, 1890, Vol. I. p. 208. In the Cottonian MS. (Julius 
D. v.), the words of the Chaldean verse in Jeremiah *. n, and of its Hebrew 
translation, and of the verse in Genesis xxxii. 29, are also jumbled up in a curious 
manner, but the Vatican MS. reproduces them correctly, except that in Jer. x. n 
the word HpN! is omitted. About the vocalization, cf. Bridges, Op. Ma/., 
Supplementary volume, p. 167. 

3 Opus Ma/us, Pars ill. (i. p. 74, Bridges) : Sunt autem sex vocales, viz. 
aleph, ain, he, heth, iot, vav. 

4 Ibid. ...reliqua vero quatuor habent sonum quinque vocalium nostrarum, 
viz. a, e, i, o, et u. 

6 Ibid, vav vero...habet duplicem sonum, viz. v. nostrum et u. 

6 Ibid, sed considerandum quod solum iot habet unum sonum sicut i nostrum. 

7 Of these vowels and semi-vowels, the first six, the ninth, and the tenth are 

i a 

correct. The eighth is an error for $5 . The seventh ought to be N ; this semi- 


et sic de he et heth et ain. Set vav sonat v vocalem et o 
vocalem, ) } i, vav tamen habet v vocalem non solum per 
tria puncta set per unum in ventre, sic I Omnes alie sunt 
consonantes 1 ut patet per consonantes nostras supra positas 
quas habent sonare. Set habent duo t, unum simplex ut 

theth, et unum aspiratum ut th 2 , et habent ch. ut caph, et c 
simplex, ut coph 8 . Et habent quinque dupplicatas in figuris, 
set non nomine nee sono, ut caph., meyn (1. mem), nun, phe, 
sadic, quas ideo habent quia principium vel medium dictionis. 
scribunt per mediam figuram 4 , et finem per secundam. Sic 
meyn (1. mem) quod est nomen littere habet in principio 
meyn (1. mem) primum et apertum, in fine meyn (1. mem) 
secundum et clausum 5 , et sic de aliis dupplicatis. Et tamen 
hebrei dicunt phe in una figura et in alia p, set hoc non est 
hebraicum nisi in Apethno 6 ut in XI Danielis, sicut dicit 

vowel is not mentioned in the Opus Majus, the t : is omitted both here and in the 
Op. Maj. The -: occurs, however, in the MS. of the latter in the word D*BOK, in 
the quotation from Genesis. 

1 Opus Majus, ibid. : " reliquae sunt consonantes." 

2 D and n. >3 and p. 

4 The consideration of each letter in reference to name, shape, and sound is 
quite Baconian, v. supra, p. 4 et passim. 

5 The terms "apertum" and "clausum" correspond with the Hebrew terms 
nnins and HDiriD. In the Cottonian MS. of the Opus Majus, the equivalent 
Norman-French terms "uverte" and "close" are used in the case of the mem; 
the J and Y are described as " nun draite," "sazike draite" (dreite), corresponding 
with the term JIDIB'B; the 3 and V are marked as "torte," equivalent .with the 
term DQIBD, the 3 and "|, S.and *) are put without any distinguishing description. 
In the Vatican MS. the D, D, S), |, V, and y, axe also described as "uverte," 
"clase" (sic), "dreite," and "torte," the others being without any distinguishing 
description. The other mode of describing these letters as "primum" and 
"secundum," applied here, is also Baconian, v. Opus Minus, p. 350, Brewer: 
"et sic ulterius usque ad duas medias simul positas, scilicet caph secundum et eadem ratione pro Lamet posuit caph secundum." (Cf. "men aperta,' 
"men clusa," "nun obliqua," "nun recta," "sazi obliqua," "sazi recta," occurring 
in a Toulouse MS. described by S. Berger, I.e. p. 40. For the transliteration of 
the T as z (sazike) v. infra.) 

6 Daniel xi. 45 : iJISfct vilX ])Wl. Jerome ad loc. : " 'Et figet tabernaculum 
suum in Apedno.' Notandum quod p litteram Hebraeus sermo non habeat, sed 
pro ipsa utitur phe, cujus vim Graecum <p sonat. In isto tantum loco apud 
Hebraeos scribatur quidem phe, sed legatur p." The meaning of this observation 


Jeronimus. Judei vero sonant nunc p sicut nos, quia con- 
versati sunt inter nos a destructione Ierusalem. Set hoc non 
est secundum formam eorum naturalem, et hoc etiam patet 
quia non habent diversum sonum. Caph tamen secundum 
diversificant a primo in nomine set non in sono (lege : Caph 
tamen secundum diversificant a primo in figura, set non in 
nomine nee in sono) secundum modum eorum antiquum, 
licet tamen moderni Iudei diversificant aliquantulum in sono 
caph primi a secundo 1 , set hoc est contra naturam. 

Aleph sonat in ore sine aspiracione, ain in gutture sine 
aspiratione. Set he et heth habent aspirationem ; he unam, 
heth dupplicem, et he sonat in ore, heth in gutture 2 . Et 
patet ex alphabeto que sunt semivocales et que liquide et 
mute per literas nostras suprascriptas. 

Habent genera, casus, et numeros tres sicut Greci, et 
articulos ut ha 3 est articulus nominativi et genitivi, la 4 dativi, 
eth 6 accusativi et multociens etha 6 , unde quandocunque in 
textu hebreo invenitur etha semper sequitur accusativus casus. 
Vocativus non habet articulum, set aduerbium vocandi oi'. 
Ablativus habet mi vel mo (1. me) vel ma (1. me) 8 , que sunt 
prepositiones, loco articulorum, unde sicut nos dicimus cum 
ablativo prepositionem ut : ab hoc patre, sic ipsi dicunt mo ab 
(1. meab) 9 , id est : ex patre. 

is not clear, Jerome seems to refer to the rendering in the Septuagint of the 
Hebrew S by <f>, except in this passage. The editions have, however, here 
also 0. 

1 In reference to the pronunciation of S and 3, there is a confusion here 
between the shape of these letters when they are finals, and when they are written 
with or without a Dagcsh. The difference of pronunciation in the latter case is 
more marked among the Ashkenazim than the Sephardic Jews, which latter Roger 
Bacon seems to have made use of as his teachers, v. Early English Hebraists etc., 
I.e. p. 79. But who can tell how much of this confusion is due to copyists ? 

2 Opus Ma/us, ibid. " he et heth aspirantur, ut he in principio, heth non solum 
in primo sed in fine, et generatur in gutture, he in ore ; aleph similiter in ore, ain 
in gutture..." 

3 "n. 4 m h. 5 nx. 6 -n ns- 

v 'in, e.g. Isaiah lv. i, Zech. ii. io. 

8 "D vel "P vel "D PIP, -lnjD). In this, and in similar instances, there was 
no obscurity in the original MS., in which the Hebrew always accompanied the 
text. This was reproduced by the copyist only in a few cases. 

8 3«P- 


Habent unam vocem in singulari pro omnibus casibus, ut 
his 1 , id est vir, et in plurali addunt sillabam, set in mascu- 
lino terminatio fit in im ut hissim 2 , in feminino in oth, ut 
sabaoth. et in ath ut thorath (? oth ut thoroth) 3 que est lex. 

Habent vero diptongos sicut Greci et finales litere sunt 
iod et vav sicut apud Grecos iota et ipsile. Item partes 
orationis et multa in hiis habent per additionem unius littere 
vel duarum ut ben est filius set beni 4 addito iod, est Alius 
meus, et addito caph secundo ut benath cum alpha (1. addito 
caph secundo cum aleph ut benach) 5 est filius tuus, et dicunt 

beno, unde scribunt sic : ^3. et sic distinguunt in nomi- 
nibus multa, et in verbis, et in aliis quia modicum habent 
grammaticam et paucas regulas. 

Sciendum quod non solum punctant vocales pro sonis 
diversarum vocalium habendarum, set consonantes, quia raro 
scribunt per vocalem, set in pluribus per consonantes. Et 
ideo oportet quod signa vocalium habendarum ponantur sub 
consonantibus, quia noluerunt quod alie gentes legerent libros 
suos. Et tamen aliqui sapientes philosophi scientes hebreum 

1 E>'K. 2 D»", DW. 

3 niSOy, ni", n'rnn, unless some lines are missing in which the difference 
between status absol. and status constr. was explained. 

4 13, y?. 

6 ^W3 . The superfluous N here is significant. The theory expounded fully 
in our fragment, and touched upon briefly in the Opts Majus, as to the letters 
V, \ n, 1, PI, K being vowels in the same sense as the Latin a, e, i, o, u, would 
induce a Latin scholar of the thirteenth century, holding this theory, to insert one 
of these letters whenever a vowel was to be distinctly pronounced. The absence 
of such vowel letters in the Bible, so strange to his notions, gathered from classical 
and occidental languages, he would explain in the way it is done in our text, in 
the immediately following remarks. But whenever called upon to form for 
himself a Hebrew word, he would feel constrained to insert, quite superfluously, 
some such supposed vowel letter. Hence the peculiar spelling ^&U3 (addito caph 
secundo cum aleph). Now, it so happens, that in the Hebrew translation of the 
Chaldean verse of Jeremiah x. n, as given both in the Cottonian and the Vatican 
MSS. of the Opus Majus, the word D'riN 1 ?** is thus spelt, with a superfluous N. 
Without our fragment, this would appear simply to be the error of a copyist, but 
in view of the observations in our text, the motive for such peculiar spelling 
becomes clear. It affords at the same time a strong proof of Bacon's authorship 
of our fragment. 


temptaverunt transferre historiam sacram, set deus flagellavit 
eos, ut Josephus docet 1 . 

Et mirum modum habent occultandi secreta sua. Nam 
primam literam alphabeti, scil. aleph, et tav ultimam, vocant 
congeminatas, et beth et sin similiter, et sic daleth et res, 
et sic usque ad medias, scil. caph et lamed. Nam simul 
scribunt aleph et tav, et beth et sin, et sic ultra, et faciunt 
infantes non solum per ordinem naturalem legere literas 
alphabeti, set per modum huius geminationis. Et quando 
volunt celare secreta sua scribunt unam de geminatis pro 
altera, ut pro aleph scribunt tav et e contrario, et pro beth 
scribunt caph, et pro lamed scribunt sin, et e contrario, 
unde prophete usi sunt huiusmodi scriptura. Nam Ieremias 
xxv° capitulo. et alio loco loquens de calice adversitatis, 
quern omnes nationes habent bibere per regem Babel, ponens 
Sesac pro Babel, ne Nabugodnosor possit intelligere, ut non 
offenderetur contra Ieremiam. Unde in hebreo est Sesac pro 
Babel, et scribunt duo sin pro beth et caph secundum pro 
lamed, sic ~\&& > set Babel scribitur per duo b, sive beth 

et per lamed, sic 7^1 2 . 

1 Antiq. XII. ■2. 14. 

2 This refers to the transposition of the letters of the Hebrew alphabet, 
according to the well known scheme of 

3 » d n t 1 n 1 1 3 n 

The parallel passage in the Opus Minus (350 sq. Brewer) runs as follows: 
" Similiter turn Jeremias prophetavit contra Babel, non ausus fuit ponere hoc 
verbum, ne suscitaret furorem Chaldaeorum contra ipsum et populum Dei; sed 
posuit Sesach pro Babel. Cujus nominis ratio nullo modo potest sciri, nisi homo 
sciat alphabetum Hebraeum. Et quum bene studuerit scire, non potest nescienti 
explicare nisi primo doceat eum alphabetum ; nee hie possim hoc exponere nisi 
quia posui alphabetum Hebraeum in opere quod mitto. Nam cum Babel scribatur 
per duo beth, et unum lamed punctuatur more Hebraeo (?), posuit propheta duo sin 
pro duobus beth, et caph secundum pro lamed, ut Chaldaei nomen ignorarent. 
Cum tamen omnis habere, videre, et dividere possit nominis rationem, quia more 
eorum est instruendo parvos, quod faciunt eos conjungere primam cum ultima et 
secundum cum penultima, et sic ulterius usque ad duas medias positas, scilicet 
caph secundum et lamed. Et in his sic congeminatis utuntur una pro alia maxime, 
quum volunt aliquod secretum occultare. Et ideo cum sin et beth sint con- 
geminata, ponit duo sin pro duobus beth, et eadem ratione posuit caph secundum; 
ut s nostrum valet eorum sin in proposito; et c nostrum valet caph eorum; nis 
quod debet asperari c nostrum, sicut Sesach." 


Sciendum etiam quod consonantes aliquando retinent 
proprium sonum et fortem. Et hoc notatur per puncta intra 
sive infra (1. supra sive intra). Et aliquando remittitur sonus, 
et tunc fit linea super literam, ut cum dico David, primus 
d sonat fortiter et' secundus debiliter. Unde cum scribunt 
Adam ponunt tractum gracilem super deleth sic 1QN (1. DIN), 
et sonat quasi zz, ut adamas 1 . Nam d sic sonamus sicut zz, 
non in forti sono, vero in proprio. Caph tamen secundum 
sonat fortiter 2 si linea sit supra, et debiliter si habeat punctum 
infra (1. intra). Sin vero punctatur aliquando in dextera 
parte supra vel infra (1. intra) sic ®, tunc sonat fortiter. Set 
quando punctatur a sinistra parte supra vel infra (1. intra), 
tunc sonat debiliter W 3 . 

De articulis autem hebraicis et grecis adhuc unum est 
verbum, scil. quod habent articulos prepositivos et sub- 
iunctivos. Prepositivi ponuntur ante nomina et pronomina 
et participia sicut apud nos pronomina articularia ut hie 
magister, huius magistri. Set subiunctivi sequuntur sicut 
apud nos hec nomina qui, que, quod, ut homo qui sedet 
disputat, regina que incedit est alba, scamnum quod hie est 
est nigrum 4 . Set articuli subiunctivi Greci formantur ab 
articulis prepositivis per additionem vel subtractionem ali- 
cuius litere ; set una tantum fit additio, ut ad articulum 
nominativi prepositivi masculini generis quod est o additur 
sima et fit o?, quod est nominativus subiunctivi articuli 
masculini generis. Secundum etiam quod Priscianus docet in 
primo constructionum. Omnes autem alii articuli subiunctivi 
formantur per ablationem huius litere tav ubicunque sit in 
articulis prepositivis, accipiendo reliquem 6 articuli prepositivi, 
et hoc in omni genere, casu, et numero, et ubi non est tav 

1 Opus Ma/us, ibid. " Unde quando super Dalet ponitur tractus sic "1 tunc 
debilem sonum reddit ut nostri z, ut cum dico adamas.'' 

2 V. supra, p. 204, note 1 bis. 

s I.e. either {? or I?, (? or V. Both the Cottonian and the Vatican MS. follow 
the latter mode of writing. 

J Cf. supra, p. 14, and the quotations from the Toulouse MS. in Berger's 
pamphlet, I.e. p. 38 sqq. 

6 So in MS. 


accipitur articulus prepositivus. Unde cum articuli masculini 

sint in singular!, hii : o, tov, toco, tov, articuli subiunctivi sunt 


oc, ov, 06), ov et sic de aliis. 

Hebrei vero semper utuntur hoc vocabulo esser 1 pro 
articulo subiunctivo, ut nos dicimus : quiqui. Habent autem 
Hebrei accentus sicut nos et Greci, et longum et breve. Et 
Greci habent tres figuras pro tribus passionibus, que vocantur 
apostrophe, hyphen, hipodiastole B . Que exempla ponit Pris- 
cianus de accentu apostrophe sic. Quando unam dictionem 
terminatam in vocali sequitur alia incipiens a vocali ut eirt 

vel rjfiepa, set auferunt ultimam vocalem prime dictionis, et 
coniungunt illam dictionem cum sequenti quasi esset una 
dictio composita. Et quia prima huius dictionis rjfiepa aspi- 
ratur per dasian, ideo simplex quod est in hac dictione epi, 
quod est in, aspirant dicendo ephimera, et scribunt sic : 
e(f>e/A€pa (sic), et est res unius diei, ab epi quod est in, et mera 
(1. himera) quod est dies, quasi in die, vel res unius diei. Set 
medici appropriant sibi hoc nomen pro febre unius diei 3 . Et 
figura huius apostrophe, ut appareat legenti, est ' scilicet 
figura ipsius psile quod est aspiratio debilis 4 , unde quando 
pro eadem sillaba concurrunt apostrophe et psile, fiunt duo 
signa similia. 

Here follows in the fragment a Hebrew alphabet ; the 
characters are hardly legible, and all the more unintelligible 
from the fact that they are jumbled together without order. 

1 "'P?- 

2 Cf. Compendium Studii Philosophic, XI. (pp. 514, 516, 518, Brewer). 

3 Ibid. p. 516, Brewer: " Et haec etiam dictio ephimera (i<f>-t)iiepa) patitur 
ablationem vocalis. Componitur enim ab epi et himera, quod est dies, quasi in 
die vel unius diei res. Et vocatur specialiter febris unius diei propter hoc, quod 
notabiliter accidit saepe. Unde aufertur ultima vocalis huius praepositionis et 
mutatur pi in phi, propter hoc quod aspiratur prima syllaba huius dictionis 
himera." Cf. supra, p. 10. It seems that the copyist of the fragments transposed 
some remarks from the Greek into the Hebrew part. 

4 Ibid. p. 514, Brewer : "Et ejus figura est quasi pars circuli dextra ('), unde 
est similis alteri figurarum aspirationis Ienis, qaaepsili vocatur." 


Avicenna xlii 

Abeo, ab eo ir, 30 

Abraham 78 

Adam Marsh xxi, xliii, xlviii, xlix, liv, 
lv, lvii 

Adamantinus 98, 122 

Adelard of Bath xlii 

Agnello, Fra, of Pisa lv 

Alain de Lille 126 n. 

Albertus Magnus liii n. 

Alcuin lxiv 

Aldhelm, Bishop of Sherborne xxxix 
Alexander a Villa Dei 12m. 
Alexander Neckham xxii, xxiii, 105, 

Alexandrias 37 
Alfred, the Englishman li 
Alphabet 7, 14, 15, 56, 184, 185, 186 
Amethystinus 61, 98, 119, 122, 133 
Anaglypha 61, 121, 134 
Andrew, Augustinian Monk lxiv 
Andrew the Jew lii, liii 
Antichrist 70 
Aorasia 70 

Apanu sirma n, 12, 66, 79 
Apocalypse 70, 81, 82 
Apollo 67 
Aquila 192 
Arator lx, 37 
Aristeus 70 
Aristotle xli, xlii, xlvi, xlvii, li, lii, liv, 

lvi, lvii, 28, 29, 44, 95 
Aristotle, pseudo- xxviii, 56sqq., 68 
Athelstan lxiv 
Augustine 76, 96 
Augustus 31 
Ave Maria 13, 17 


Babel 201, 206 

Bale, John lxiv, lxv, 109, 200 
Beast, The (Apocalypse) 74, 194 
Bede, The Venerable xxi, xxxix, lx, 
lxiii, 35, 36, 37, 38, 39, 41, 42, 43 , 
44. 45. 46, 75. 81, 91, 114, 128 
Benedictus 13, 22 
Berger, Samuel xxxiv, xxxv, lv, lviii, 

lxv, 200 n., 202 n. 
Bernardus Silvester, see Silvester 
Bishops ignorant of Greek xviii, 25, 83, 

i°5. 195 
Boethius xxi, 28, 29 
Brewer lxxii 

Bridges, J. liii n., 202 n. 
Brito xxii, lx, 37, 92, 98, 99, 100, 

105, 121 n. 

Cadmus 46 

Callimachus lxxiv, 40, 95 n. 

Canticum Mariae 20 
,, Simeonis 22 
,, Zachariae 22 

Caractira 80 

Castor et Pollux 72, 73 

Charles, Emile lix, lxx 

Choeroboscus, Georgius Ixii 

Christus xfi lxi, 78 

Chrysoloras, lx, Ixii 

Cicero 31 

Circumflex 11 

Clark, J. W. lxxii 

Clement IV xxx 



Constantina, daughter of the Arch- 
bishop of Athens xlviii 
Corinthians 118 
Costa ben Luca li 
Council of Nice 195 
Credo 13, 18 

Daniel, Book of 107, 203 
Daniel de Morlai xliii, xliv, xlvii, 1 
Darmesteter, Arsene 202 n. 
Dionysius, the Areopagite (pseudo) 

xlviii, Ivii, 76 
Dionysius Thrax lxi, lxxiv 
Denifle, P. Heinrich xl, lviii, lxiii 
Donatus lx, 37, 38, 44 

Edmund Rich xlviii 
Erasmus xx 
Exodus, Book of 74 
Ezekiel, Book of 62, 124 

Fortunatus 39, 43, 46 
Frederick II 1 

Gasquet, Dom F. A. xxxvii, xli, xliii, 

xlvii, xlix, lix 
Gerard of Cremona li 
Goettling lxiii 
Greeks, Modern 32, 55 
Gregory IX li 
Gregory of Nazianzum xli 
Grillius 31 
Grossteste, Robert xxi, xliii, xliv, xlvi, 

xlviii, xlix, liii sqq., 118 

Harding, Stephen xli, lxiv 
Harris, J. Rendel lxxv 
Heiberg, Prof. J. L. lx, lxi 
Herman the German li, liii 
Herodian lxi, lxii, lxxiv, 46, 55, 
Hexapla 192 
Hody lxiv 
Honorius III li 

Horace lx, 37, 40, 75, 92, 101, 102, 
103, 104, 107, 112, ii4n., 115, 116, 
117, 119, 120, 123, 126 

Hosea, Book of 70 

Hugutio xxii, lx, 37, 92, 93, 98, 99, 
100, 114 

Jannaris 146 n. 

Jebb liii 

Jeremiah, Book of 206 

Jerome xxxiii, xl, lxiii, 51, 64, 70, 76, 

90, 109, 124, 126, 191 
Jerusalem 204 
Jews 204 
Ignatius, St lvii 
India 74 
John, St 194 
John de Basingstoke xliii, xliv, xlvii, 

xlviii, liv, lvi, lviii, lx, lxv 
John de Hertford, Abbot of St Albans Iv 
John of Oxford, Bishop of Norwich 

John of Salisbury xlii, 1 26 n. 
Josephus 206 
Irenaeus 194 n. 
Isaac Israeli li 
Isaiah, glossa to 74, 76 
Isidore lix, lx, 31, 37, 43, 75, 76, 78, 

9°. 0I > 93 
Italy 31 
Julian xlii 
Juvenal lx, 37, 39, 42, 77— 91,9511., 

98, 99, 107, ito, 112 — 119, 121, 

Juvencus lx, 42, 103, 108, in, 116 
Ivo of Chartres lxxiii 


Kings, Book of 121 

Lascaris lx, lxi sq. 

Latins, ignorant of Greek 8, 106 

„ ignorant of Hebrew 60 
Leviticus, Book of 62 
Li, le, la 13, 187 
Lightfoot lviin. 



Livy 31 

Lucan lx, 37, 4 o, 102, 103, 107, 109 
—113, 116— 118, no, 123, 127, 128 
Luke, St 75, I0 7 
Lumby, J. Rawson xxxix 


Maccabees, Books of the 11 1, 134 

Macer 101, no, 120, 122, 126 

Magna Graecia 31 

Magnificat 20 

Malmesbury, William of lxiv 

Maniacoria, Nicholas xli 

Martial 112, 113 

Martin, J. P. xl, lxxv 

Maskell lxxiii 

Matthew of Vendome 37 n. 

Michael Scot xliii, xlix, li— Hi 


Nebuchadnezzar 206 
Neckham, see Alexander 
Nicholas Graecus xliv, xlvi, lv, lviii 
Nunc ditnittis 13, 22 


Omnes lxxiv, 40, 95 

Oratio Dominica 17 

Origen xxxiii, 192 

Ovid 40, no, in, 113, 115, 120, 125 

Palemon 31 

Papias xxii, lix, lx, 37, 65, 75, 77, 
93, 100, 127 

Pater Noster 13, 17, 95 

Paul, St 44, 72, 91 

Paulinus lx, 37 

Persius lx, 37, 98 

Philip de Harveng, Abbot of Bonne- 

Esperance xlii 
Pits 199, 200 

Pliny lx, 37, 71, 74, 75, 93, 100 
Pompey 43 
Poole, R. L. xlvii 
Primasius 194 n. 
Priscian xx, xxi, xxiii, xxiv, lx, lxxiv, 

4. 5. 27—32. 34- 35. 37—4'. 43. 47 
—49. 50, 51, 6c, 70, 74, 79, 83, 
85, 87—89, 93, 95, 97, 00j I00) I03> 
108, 114, 120, 130—132, 153—156, 
158—160, 163—165, 168— 171, 207 
Prodromus, Theodore lxiii 
Prosper lx, 37, 4I , 4 6, I03i I04 
Proverbs, Book of 105 
Prudens lx, 37, 46, 78, 120 
Ptochoprodromus, see Prodromus 
Pythagoras 31 

Rabanus 92 

Rashdall, Hastings lxxii 
Remi of Auxerre lxxiii 
Reuchlin, Johann xx 

Salutatio Mariae 17 

Scot, see Michael 

Scriptum Principale 200 

Sedulius lx, 37, 39, 43, 46, 103, 104, 
108, 109, in, 113 

Seneca 141 

Septuagint 192 

Servius xxiv, lx, 37, 77, 99, 109, 119, 

"4. 125, 132 
Sesach, see Babel 
Sicily 31 

Silvester, Bernardus 126 
Solinus 128 
Solomon Ivi 

Statius lx, 37, 116, hi, 122, 125, 126 
Stephen Langton li 
Stevenson, F. G. L. liv 
Symbolum 18 
Symmachus 192 
Syria, provinces of 106 

Tarquinius Superbus 31 

Theodolus 37 

Theodosius lx, lxi, lxiii, lxxiv 

Theodotion 192 

Thobia 37 

Thomas Wallensis xlviii, xlix 



Tobias, Bishop of Rochester xxxix 
Tullius, see Cicero 
Tullus Servilius 31 


Ussher lviin. 

Varro 93 

Virgil 37—40, 42, 46, 70, 71, 73, 77, 

92, 102, 109, in, 112, 114 — 117, 
119 — 124, 126, 132, 187 
Virgilius (Grammarian?) 31 

Wadding 199 n. 

William de Mara xliii, lviii, lx, lxv 
William of St Denys xliii 
William the Fleming li 
Wood Brown, J. li, liii